تازيون خبرون

Category Archives: مضمون

تعليم ۽ ثقافت جو اڻٽر رشتوۡ: نجم الدين سومرو

“جنهن کي تو مورڳ پوشاڪ پئي ڀائنيو! اها صدين جي مصافحتن جي تسلسل جو هنر آ جا هن قوم جي ورثو بڻيو آهي“ بلڪل ايئن ئي ثقافت هر دور جي ماڻھن لاء باعث فخر رهي آھي. سنڌ جي سڀيتا به نج موروثي رهي آھي يعني ٻئي ڪنهن جي اثر هيٺ ناهي رهي. اجرڪ هجي يا سنڌي ٽوپي ان جو ٽاني ڪنهن به تهذيب ۾ نه ٿو ملي. اسين هن ٽقافت جي بلنديء جو اندازو  موهن جو دڙو جي آٽارن مان لڳائي سگهون ٿا. نئون نسل هن جي مهانتا جا قصا ٻڌائيندي ٻڌائيندي نه ٿو ٿڪجي پر بدقسمتي سان اهو ڄاڻڻ جي ڪوشش ئي نه ٿو ڪري ته هيڏي وڏي ترقي, پلاننگ,ماپ طور جا اوزار, پڪا گهر ۽ سٺو شھري نظام بنا علم  جي  هيتري اوج تي پهتو هوندو!؟ نه ايئن بلڪل نه هوندو ڇو ته علم ئي واحد هٿيار رهيو آهي جنهن قديم توڙي جديد ثقافتن کي اوج يا پستي ڏيکاري آهي, جنهن مان اندازو لڳائي  سگهجي ٿو ته صرف پوشاڪ نه بلڪ تعليم هنر رهڻي ڪهڻي خصوصن ٻولي به سڀيتا جي بقائي عنصرن مان هڪ آهن جن کان بنا ڪا به قوم عروج ۽ ترقي جا ڏاڪا نه ٿي اورانگهي سگهي.

قديم دور تي نظر ڊوڙائڻ سان خبر پوندي ته جنهن به قوم جي ٻولي جي منتقلي تيز تر هئي اها پاڻ کي تاريخ جي وهڪرن مان گهاريندي پاڻ کي ميسارجڻ کان بچائيندي آئي آ جنهن جو مٽال عربي ٻولي جو آهي. قران مجيد جي نازل ٿيڻ کان اڳ عربي ٻولي جي منتقلي فقط ڪهاڻين, قصن  يا وري شاعري جي ذريعي  بقا جو ريج کڻندي پاڻ کي مستحقم ڪندي آئي آھي. ساڳئي طرح,سنڌي يا سنسڪرت به پنهنجي بچاء جا بند به تاريخي قصن يا شاعري جي صورت ۾ ٻڌا. خاص طور , سنڌيء ٻولي کي لطيف لاکهڻون ٿي لڳو جنهن پنهنجي شاعري جي ذريعي ٻولي جي آسمان تي لفظن جا اڻکٽ ستاره ڏنا. لطيف جي شاعري به  سوچ لوچ ۽ ڄاڻ جو محور آھي جنهن کي پڻ علم جي نسبت سان پرکيو وڃي ٿو.

اڄڪله جديد دور ۾ به اها ئي قوم طاقتور تسليم ڪئي وڃي ٿي جنهن جي ٻولي مضبوط هجڻ سان گڏوگڏ  جديد علمن تي به عبور حاصل آھي. آمريڪي ء يورپي ملڪن جو دنيا جي ٻين تهذيبن تي اثر  ان ڳاله جو چٽو پٽو مثال آھي.  اهڙي نموني چائنه, جاپان, آمريڪا ۽ ٻيا طاقتور ملڪ ثقافت جو ڏينهن ملهائڻ جا محتاج نه آهن بلڪه هو پنهنجي ٽقافت ٻين تي مڙھڻ جي قوت به رکن ٿا جنهن کي جنهن کي جديد اصطلاح ۾ ”سافٽ ڪلچر“ سڏجي ٿو جنهن جو وڏي ۾ وڏو ذريعو ميڊيا آهي.   انهن ڳالهين مان اندازو هڻي سگهجي ٿو ته صرف لباس ئي سڀيتا جو حصو نه آھي بلڪ ٻولي به اهم محرڪن مان هڪ آهي. مطلب ته ٻولي جي منتقلي کانسواء اسين دنيا جي ڪنهن به ثقافت کي ان جي بلنديء يا بقاء جو سوچي به نه ٿا سگهون. ھاڻي اسان  وٽ ٻولي جي مستقل فراهمي جو ذريعو يا هٿيار فقط ئي فقط تعليم ئي آهي جنهن سان نه صرف سنڌو سڀيتا کي دنيا آڏو نروار ڪري سگهون ٿا بلڪ ٻين ڪيترن ئي مورچن تي خواه اهي سماجي هجن يا اقتصادي انهن تي زور آزمائي پڻ ڪري سگهون ٿا. جديد دنيا ڏينهون ڏينهن  گلوبلائزيشن   (هڪ ڳوٺ) جي شڪل اختيار ڪندي پئي وڃي جنهن ۾ مختلف تهذيبون هڪ ٻئي تي حاوي ٿيڻ جي ڀرپور ڪوشش ۾ رڌل آھن برتري (Hegemony) فقط ان کي ئي نصيب ۾ هوندي جا ٻين کان قديم ۽ وشال هجڻ سان گڏوگڏ پاڻ ۾ نون علمن جو خزانو به رکندي هجي. ميڊيا ۽ ٽيڪنالاجي جي هن دور ۾ فقط اجرڪ ۽ ٽوپي پائي اهو سمجهڻ ته اسان سڀن قومن کان آڙيڪاپ آھيون, دراصل وڏي ڀل هوندي. ماضيءتي فخر هجڻ سان گڏوگڏ حال جي حقيقتن کي پرکڻ ئي وڏي دانائي ليکبي آھي جنهن سان مستقبل جا فيصلا اٽڪيل هوندا آھن ۽ هن وقت حال جي اصل حقيقت هي آھي ته سنڌ تعليمي لحاظ  خيبرپختونخواه کان به پٺتي آھي! ڪاپي ڪلچر ڄڻ ته اسان جي ڪلچر جو حصو هجي. نئون نسل مختلف مسائل جو شڪار آھي جڏهن ته بيروزگاري ڏينهون ڏينهن نانگ جيڏو ڪر کنيون بيٺل آهي. مذھبي انتها پسندي جي مٿان دهشتگردي جو رنگ چڙھي رهيو آھي.  دراصل هن وقت سنڌ سان وڏي ۾ وڏي سچائي اها ئي ٿي سگهي ٿي ته پنهنجي ايندڙ نسل کي علم جي نور سان روشن ڪيون.  جديد علمي لاڙا, بين الاقوامي اسڪالرشپ ۽  ٻيا ڪيترائي ئي موقعا اسان جا منتظر آهن ضرورت ان عهد جي آھي ته پنهنجي ايندڙ نسل کي ان قداور ثقافت جو وارث بڻايون جا ايندڙ وقت جي وڏي قوت ٿي اڀري. اهڙي ڪاميابي صرف ايڪتا يا ٽوپي اجرڪ جو ڏينهن ملهائڻ سان نه  بلڪ تعليم ئي واحد ونجھ آھي جنهن سان ثقافت   جي ٻڏندڙ ٻيڙيء کي بقائيت جي ڪناري لاهي سگهجي ٿو. جيتري قدر ايندڙ نسل علم جي جهنڊي هيٺيان هوندو اوترو ئي مستقبل ۾ ٽقافت ۽ سڀيتا نروار هوندي.  ٻولي کي بچائڻ جون رڙيون نه بلڪه ترقي ۽ ڪاميابيء جي لهرن تي ترڻ وارو  هٿيار ”تعليم“ جي شڪل ۾ ھوندو, جنهن سان وري مستقبل  جي سيني تي هڪ دفعو ٻيهر موئن جي دڙي جهڙي تهذيب اڏي  سگهجي ٿي. هڪ   علم دوست ”مشوري اياز “ جي هنن لفظن وانگيان ته؛

سنڌ هاڻي انقلاب چاهي ٿي

ها! قلم ۽ ڪتاب چاهي ٿي.

 

ماضي جو آئينو: ديومالائي داستان ؛ قديم کان جديد دنيا تائين: شفيق الرحمان شاڪر

قديم يونان جي هڪ مصنف ”هيوڊس“ جي هڪ نهايت ئي مشهور ديومالائي ڪهاڻي ”پروميٿيس زنجير بسته“ هڪ انقلاب ۽ انقلابيء جو پهريون داستان آهي.ان جو ڪردار ”پروميٿيس“ خدائي صفتن سان گڏوگڏ انساني همدرديء جو جذبو به رکي ٿو.ديوتا ”زيوس“ قديم يونان جو عظيم ترين ديوتا آهي جيڪو انهن جي عقيدي مطابق سمورن انسانن جو خالق ۽ سمورن ديوتائن کان مٿانهون آهي.ان جي برتريء جو سڀ کان وڏو سبب اهو سمجھيو وڃي ٿو جو ان وٽ باهه پيدا ڪرڻ جو نسخو موجود هو.پروميٿيس زيوس لاء ڪيترائي معرڪا سرانجام ڏنا پر سندس انساني همدردي سڀ کان نمايان هئي ان ڪري هڪ ڏينهن هن ٻين انسانن کي باهه پيدا ڪرڻ جو نسخو ٻڌائي ڇڏيو.انهيء سان زيوس جي عرش تي هڪ عظيم ڀونچال اچي ويو..سمورن ديوتائن کي سندس ان حرڪت مشڪل ۾ وجھي ڇڏيو ڇو ته هاڻي انسان ديوتائن کان بغاوت ڪرڻ جي قابل بڻجي ويو هو، پروميٿيس کي ان ڏوهه جي پاداش ۾ ”پاتال، جي حوالي ڪري ڇڏيو ويو ۽ ستر سالن تائين ڳجهه کيس پٽيندي رهي.نيٺ ”جبل ماپيندڙ هرڪولس“ کيس قيد مان آزاد ڪيو ۽ کيس زيوس وٽ وٺي ويو.هاڻي ان ڪهاڻيء جي آخري ڪڙي سدائين دلچسپ رهي آهي.يونان ۾ جڏهن ان ڪهاڻيء کي هڪ ڊراما نگار ”ايسڪائي لڪس“ ٿيٽر جي صورت ۾ ماڻهن سامهون پيش ڪيو ته سندس جان خطري ۾ پئجي ويئي.اهو هڪ بغاوت جو نشان هو انهن خدائن جي خلاف جن ذريعي انهن جو روزگار هلي رهيو هو.ايسڪائي ليڪس کي پنهنجي جان بچائڻ لاء ان ڪهاڻيء جي آخر ۾ پروميتيس کي زيوس سان ٺاهه ڪندي ڏيکاريو ويو.پروميٿيس ڪارل مارڪس جو به وڻندڙ ڪردار هو.رومينٽزم تحريڪ جي شاعر ”شيلي“ جڏهن اها ڪهاڻي ٻيهر لکي ته ان موقعي تي کيس ايوانن،پادرين،مذهبي پيشوائن کان ڪو خوف نه هو.هن آخر ۾ پروميٿيس کي زيوس تي سوڀارو ڪري ڏيکاريو ۽ بغاوت کي ڪامياب انقلاب جو داستان بنائي ڇڏيو.

قديم ديومالائي داستان پنهنجن پنهنجن دورن ۽ حالتن ۾ شعوري انقلاب جا سڀ کان هموار رستا هئا.بادشاهن ۽ استحصالي قوتن خلاف هر دور ۾ اهڙا قصا لکيا ويا جن سان عام ماڻهن کي سوچڻ ۽ سمجھڻ جو موقعو مليو.انهن ئي ديومالائي ڪهاڻين جي پيٽ مان ڪيترن ئي مذهبن جو جنم به ٿيو ۽ ايستائين جو ڪيترن ئي وحداني مذهبن جي عقيدن ۾ پڻ اهڙا ڪئين داستان وجود رکن ٿا.تاريخ جي تسلسل ۾ ڪيترن ئي داستانن جي وچ ۾ هڪجهڙائي ماڻهن جي گڏيل مسئلن  ۽ نفسيات جي عڪاسي ڪري ٿي.مثال ”طوفان نوح“ جو داستان ٽن وڏن وحداني مذهبن ۾ موجود آهي جڏهن ته سميرين وٽ ان جهڙي ئي طوفان جو داستان يهوديت جي ظهور کان ڪيترائي هزار سال پهرين موجود هو.اهو داستان هندستان ۾ ستا پاتا برهمنا ۽ پران ۾ به موجود آهي جنهن ۾ وشنو پهرئين انسان ”مننو“ کي هڪ عظيم طوفان جي خبر ڏئي ٿو ۽ کيس هڪ عظيم ٻيڙي ٺاهڻ جو طريقو به سيکاري ٿو.اهو قومن جي پنهنجي پنهنجي ترجيحن،مزاج ۽ طور طريقن جو هڪ مثال آهي.

بابلين جي تهذيب ماقبل تاريخ جي تهذيب آهي جنهنجي باري ۾ مستنند ڪجهه به ڪونهي.البت انهن ديومالائي قصن مان ڪنهن حد تائين اسان اهو ٻڌائي سگھون ٿا ته اهي زمينداري به ڪندا هئا ۽ شڪار پڻ.انهن وٽ اهڙا اوزار هئا جن جي مدد سان هو وڻ ڪپي ٻيڙيون جوڙيندا هئا.يوناني داستان جتي عشق ۽ محبت يا وري ديوتائن جي انسانن سان جنسي لاڳاپن تي مبني آهن اتي جهيڙا جھڳڙا،جنگيون ۽ لڙائيون به انهن قصن جو حصو آهن.ان جو وڏو سبب ان وقت يوناني رياستن جي مخصوص نفسيات آهي. اسپارٽا هڪ جنگجو رياست هئي.”ليو نايڊس“ جهڙي جنگجو بادشاهه جنهن پهرئين دارا جي پٽ ”زرگزرس“ جي عظيم الشان ايراني فوجن آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو هو،اهو ان قوم جو نمائندو بڻيوجڏهن ته علم ۽ فلسفي جو مرڪز ايٿينز هئا جيڪي ڪنهن قدر عياشي پسند ۽ جسماني مشقتن کان ٽهندڙ قوم هئا.انهن ٻنهي رياستن جي پاڻ ۾ سدائين سردمهري رهي ۽ پوء ٽيهن سالن تي ٻڌل خونريز جنگ ”پيلوپونيشين“ به ٿي.ان دور ۾ انهن ٻنهي قومن جي نفسيات جو اندازو انهن جي ديو مالائي ڪهاڻين مان لڳائي سگھجي ٿو.ايٿينيز کي هميشه ايريس جيڪو جنگ جو ديوتا سمجھيو ويندو هو اهو ناپسند رهيو جڏهن ته اهو ئي ديوتا اسپارٽن ۽ ميسوڊين قوم ۾ پاپولر رهيو.اهڙيء طرح ديوي ايٿينا جيڪا فهم ۽ ادراڪ جي ديوي سمجهي ويندي هئي اها ايٿينيز لاء پسنديده ديوي رهي.جيڪر پروميٿيس واري داستان جو اسان اونهائيء سان جائزو وٺون ته هڪڙي ڳالهه ڪجهه حيران ڪندڙ لڳندي ته يونان ۾ مذهب ۽ معاشرت 800 ق م ۾ ايتري قدر جديد هئا جو اتي بغاوت ،سوال، احتساب ۽ راء جي آزاديء جهڙا مطالبا منظر عام تي آيا.جن بعد ۾ جديد فلسفي جو بنياد وڌو.انهن ئي ديو مالائي ڪهاڻين جي اثر سان فلسفو نيون راهون وٺڻ لڳو ۽ حياتي .موت ،ڪائنات ،ازل ۽ ابد ،خدا، معجزا، مذهب، معاشيات ۽ تخليق ڪائنات جهڙن مسئلن تي هڪ نه ختم ٿيندڙ بحثن جي شروعات ٿي. سقراط ”تشڪيڪ“ جو اصول متعارف ڪرايو ته کيس انهن ئي داستانن  خلاف بغاوت جو جھنڊو بلند ڪرڻ جي ڏوهه ۾ زهر پيئڻو پيو.اهي داستان هر قديم تهذيب جو حصو رهيا آهن.مصر، هندستان، بابل، عرب، يونان ۽ فارس جي قديم آثارن تي لکيل اهي ديو مالائي داستان انهن تهذيبن جو بنياد هئا جن مذهب به وجود ۾ آندا ۽ شعور ۽ فهم جا دروازا به کوليا.اڄ جي جديد دنيا ۾به اهي ئي ديومالائي ڪردار انهن جي مخصوص نسبت سان استعمال ڪيا وڃن ٿا.وحداني مذهبن ۾ به اهي ديو مالائي قصا ڪجهه ترميم ۽ تبديليء سان ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ اڄ به موجود آهن.

 

 

ڪلا پرڪاش اسان کان وڇڙي وئي ؟:سرمد ڀرڳڙي

دنيا جي تاريخ ۾ ڪجه اهڙا انمول ڪردار هوندا آهن جيڪي پنهنجي ننڍڙي ڄمار کان وٺي آخر تائين عظيم انسان واري زندگي گذاريندا آهن ، ۽ اهي انمول ڪردار همشه پنهنجي سماج جي ڏيک تي ڳالهائيندا آهن لکندا آهن ، ڪي وري پڙهندا، آهن، پوري دنيا اندر ادب جو وڏو معيار رهيو آهي ادب اندر شاعري افسانا ڪهاڻي ناول، گهڻو ڪجه آهي ادب روحاني سڪون جو نالو آهي ، ادب جٿي صرف موتي جا گل ملي سگهن ٿا ، ڪنڍا ڪڏهن به نه ادب ته عاشقو جو نالو آهي، ادب ته محبت جي پرچار جو نالو آهي، مان هڪ اهڙي رائيٽر جو ذڪر ٿو ڪيان جنهن پنهنجي پوري ڄمار لکڻ کي ڏني جنهن جي هر ناول ۾ محبت جو پڙاڏو هيو ، جنهن جي لفظن ۾ ماڻهو گم ٿي ويندا آهن ، نه ڄاڻ هن جي ٻولي ۾ سنڌودريا به رقص ڪندو هيو ، اها عظيم رائيٽر ، ڪلا پرڪاش، هئي جيڪا ڪجه ڏينهن پهريان اسان کان همشه لائي موڪلائي وئي آهي ڪلا پرڪاش، جو وڇوڙو ادب لاء هڪ وڏو نقصان آهي ، ڪلا پرڪاش . جو قلم ادب لائي وڏو زخيرو هيو،

جديد توڙي پراڻي ادب کي گڏ ڪري ناول ڪهاڻي ۽ افسانا نگار جي صورت ۾ اسان کي ڏئي وئي آهي ڪلا پرڪاش جي هر ناول ۾ هڪ پڪار پئي رهي آهي سماج جي بي حيا رسم عورت جي غلامي تي جيترو ڪلا جو قلم هيو  اوترو شايد ڪنهن جو نه هيو، ڪلاش پرڪاش جو جنم سنڌ جي ضلع نوشهروفيروز ، ڳوٺ خان واهڻ ۾ ٿيو ، ڪلا پرڪاش جي خاندان موجب ته ڪلا پرڪاش کي ننڍڙي هوندي کان ادب سان هن جو  چاه هيو هو هر شيء کي ڏسندي گم ٿي ويندي هئي ۽ ان شيء مان ان جو مطلب ڪنڍڻ جي ڪوشش ڪندي هئي شايد ڪلا پرڪاش جي اک ۾ ان شيء جو مطلب يا ان جو عڪس نظر اچي ويو هجي، ڪلاء پرڪاش  جو تعلق پڙهيل لکيل خاندان سان هجڻ ڪري کيس ، تعليم سٺي ملي ۽ پنهنجي محنت تحت سٺي تعليم حاصل ڪئي ، پڙهائي دوران به ڪلاء پرڪاش کي مطالعي سان ڏاڍو پيار هوندو هيو هو ڪهاڻي ناول افسانا شاعري هر موضع کي شوق سان پڙهندي هئي ۽ اهو پڙهڻ کيس منزل ڏانهن وٺي ويو هيو ، ڪلا پرڪاش کي لکڻ جو ته وڏو شوق هيو پر ان وقت ۾ ڪلاء پرڪاش جي رهنمائي لاء ڪو استاد نه هيو تنهن ڪري ڪلاء لکڻ.به گهٽ ڪيو هيو پر وقت جي لهرن مان ڪلاء لاء ڪا اهڙي لهر آئي جنهن ڪلاء جي لکڻي ئي امر بڻائي ڇڏيو ، ڪلا پرڪاش جي جڏهن سنڌ ۽ هنڌ جي مشهور ليکڪ موتي پرڪاش سان شادي ٿي شادي کان پوء موتي پرڪاش کي احساس ٿيو ته ڪلا  به هڪ سٺي رائيٽر بڻجي سگهي ٿي جيڪڏهن وقت سر ان جي رهنمائي ڪجي ، ان کان پوء مسلسل موتي پرڪاش ، ڪلاء جي مدد ڪندو رهيو جنهن کان پوء ڪلاء کوڙ سارا ناول ڪهاڻيو افسانا لکيا ، اڪثر هر پروگرام ۾ ڪلاء کان ايو سوال ٿيندو هيو ته اوهان جو ادبي زندگي ۾ استاد ڪير آ تڏهن ڪلاء چوندي هئي ته جيڪڏهن مان موتي سان شادي نه ڪيان ها ته شايد مان رائيٽ نه هجان هان، اڄ مان جيڪو ڪجه آهيان اهو سڀ ڪجه موتي جي مهرباني سان . منهنجو ادبي استاد ۽ رهبر موتي آهي جنهن هر موڙ تي منهنجو ساٿ ۽ منهنجي رهنمائي ڪئي آهي، تنهن ڪري مان ٿورائتي آهيان موتي جي، ورهاڱي کان پوء ڪلاء پرڪاش جي فيملي کي سنڌ ڇڏڻي پئي ۽ ان کان پوء ان جي ڪيفيت اڃان گهڻي تبديل ٿي وئي ڪلاء جو موضع اڪثر محبت هوندو هيو پر جلاوطن ٿيڻ کان پوء سماج عورت سان ٿيندڙ نانصافي اگور مسئلن تي ڪلاء جو قلم لکڻ لڳو ڪلاء پرڪاش جي رهنمائي ڪندڙ موتي پرڪاش هيو ۽ رهنمائي کان پوء ڪلاء پرڪاش لکڻ ۾ به زور ورتو ، ڪلاء ڪهاڻيون به لکيون پر ڪهاڻي کان وڌيڪ کيس ناول نگاري ۽ رومانوي انداز کي ماڻهن پسند ڪيو هر ناول جي اندر اها پنهنجي ڇڪ هئي جيڪا ان ڏانهن پڙهندڙن کي وٺي پئي وئي،  مان ڪجه مختصر ڪجه ناولن جو حوالو رکان ٿو ، هڪ دل هزار ارمان ، وقت جون وڇوٽيون شيشي جي دل جا ترتيب ،
191، 1960، 1988، ۾ ڇپيا جنهن کان پوء ماڻهن جي دل ۾ ڪلاء جي لکڻي گهر ڪري چڪي هئي ۽،  ڪلاء پرڪاش صدين جي رائيٽ هئي ، اسان جي معاشري ۾ اڪثر عورت کي محبت کان پري رکيو ويندو آهي مرد شريفن کي ويجهي جنهن ڪري اسان جي عورت سماج اندر نفسياتي غلامي جي زندگي گذارڻ تي مجبور ٿي ويندي آهي اسان وٽ عورت کي ٻار ڄمڻ جي مشين ۽ گهر جو ڪم ڪار ڪرائيڻ لاء شاديون ڪرايون وينديو آهن، انهن سڀني مسئلن تي ڪلا پرڪاش جي قلم خوب لکيو هيو خاص ڪري عورت جي غلامي تي ڪلاء پرڪاش گهڻو لکي وئي آهي، اڄ اسان وٽ ڪلاء ته ناهي پر ان جا لکيل ناول اسان وٽ اڄ به اسان جي دل جي لائبريري ۾ پيا آهن جٿي اڄ به محبت جو سج اڀرندو آهي،

 

نئين حڪومت ۽ افغان پناهگيرن جي واپسي وارو سوال…؟: غلام مصطفيٰ جمالي

هن وقت پاڪستان ۾ جتي سياسي صورتحال تي وڏا بحث هلي رهيا آهن.اُتي حڪمرانن کان ملڪ جا اهم ۽ وڏا مسئلا ڄڻ ذهن تان هلي ويا آهن.انهن مسئلن مان افغان پناهگيرن جو مسئلو به هڪ اهم مسئلو آهي،افغان پناهگيرن جي پاڪستان ۾ رهائش کي جتي ڌارين ٻولين وارا صوبا رد ڪري چڪا آهن اُتي ڪي پي ڪي جي عوام جيڪا افغان پناهگيرن جي ئي زبان ڳالهائيندڙ عوام آهي انهي عوام خد افغان پناهگيرن کي پاڪستان ۾ رهڻ واري ڳالهه کي رد ڪري چڪي آهي جڏهن ته گذريل حڪومت ۾  انهن خلاف احتجاج ڪيو ويو هو ته افغان پناهگيرن کي هاڻ واپس وڃڻ گهرجي جڏهن ته ڪي پي ڪي جي حڪومت اتي اهڙا به بيان ڏنا هئا جن ۾ اهو واضع چيو ويو هو ته  افغان پناهگيرن کي پاڪستان مان جلد کان جلد نيڪالي ڏني وڃي.ڪي پي ڪي صوبي جي ڀيٽ ۾ بلوچستان اندر به پشتو ڳالهيندڙ پڻ ڪيتري عوام رهي ٿي اتي بلوچستان جي حڪومت پڻ اهڙو ئي بيان ڏنو هوُ ته جيڪڏهن پاڪستان مان افغان پناهگيرن کي نيڪالي نه ڏني وئي ته کين ڌڪا ڏئي ملڪ بدر ڪيو ويندو.ان وقت بلوچستان جي گهرو وزير سرفراز بگٽي پڻ اهڙو بيان هو ته حساس ادارن ڪارروائي ڪندي افغان انٽليجنس جي ڇهه دهشتگردن کي گرفتار ڪري ورتو آهي جن ڪيترين ئي وارداتن ۾ ملوث جو اعتراف ڪري ورتو پڻ ڪيو آهي.جڏهن ته سرفراز بگٽي چيو هوُ ته گرفتار ٿيل دهشتگردن ۾ محبو خان ۽ عصمت الله ٽارگيٽ ڪلنگ ڪندا هئا ۽ انهن جو تعلق هلمند سان هو، ان وڌيڪ چيو هو ته دهشتگرد افغان ڪيمپ ۾ رهيا ۽ اتي ئي وڏا ٿيا ۽ اسانجي ماڻهن کي قتل ڪيو، هاڻ گهڻو ٿيو ويو آهي افغانين کي هاڻ وڃڻو ئي پوندو،پر جتي سوال ٻين صوبن جو آهي ته اهي افغان پناهگيرن جي واپسي خلاف نه رڳو احتجاج ڪري رهيا آهن پر انهن مان بيزاري ظاهر ڪري کين ڌڪا ڏيڻ جي بيان پڻ سامهون اچي آهن جن ۾ نه رڳو صوبن جي عوام شامل آهي پر انهي صوبن جا وزير عوام سان گڏ احتجاج ڪندڙن جي وڏي ۾ انگ شامل هئا.پر ڳالهه هاڻ ڪجي سنڌ صوبي جي عوام جي ت انهي افغان پناهگيرن جي واپسي خلاف خاموشي وارو رويو ڇو رکيو آهي جيڪو بلڪل به سمجهه کان ٻاهر آهي،جڏهن ته سنڌ جي گادي واري ڪراچي اندر وڏي تعداد ۾ افغان پناهگير رهن پيا. جيڪي نه رڳو هتي جي شهريت حاصل ڪري رهيا آهن پر ڪراچي جي ڪيترن ئي علائقن اندر افغاني ملڪ جي نالي سان لڳل پوسٽرن سان پنهنجا ڪاروبار به ڪري رهيا آهن،تازو ڪي پي ڪي مان ايم پي اي جي سيٽ تان کٽي ايندڙ افغاني نڪتو آهي جنهن به ميڊيا ۾ بحث هلندڙ آهي.رهي ڳالهه سنڌ جي ته  ڪراچي جي ڪيترن ئي وسندين تي هن وقت به انهن افغان پناهگيرن جو مڪمل قبضو آهي،سنڌ جون قوم پرست پارٽيون انهي افغان پناهگيرن واري معاملي تي مڪمل خاموشي وارو ماحول ٺاهيو اچن جنهن سان نه رڳو ڪراچي ۾ افغان پناهگير پنهجون رهائش گاهون مظبوط ڪري رهيا آهن پر نادرا جي سفارشي عملي سان ملي ڪري پاڪستاني شهريت حاصل ڪري هميشه لاءِ پاڪستان ۾ رهڻ جا منصوبا جوڙي رهيا آهن،جيڪي سنڌ صوبي جي امن امان لاءِ هڪ وڏو خطرو ثابت ٿيندا، جتي افغان پناهگيرن جو مئسلو آهي ته افغان پناهگيرن جي آڙ ۾ پاڪستان اندر دهشتگرد پناهه وٺي رهيا آهن،انڪري افغانين جي صدر کي گهرجي ته هاڻ افغان پناهگيرن کي واپسي گهرائي. جڏهن ته افغان پناهگيرن جي صورت ۾ هڪ وڏي لنڪ موجود آهي .ان ڪري انهي ڪو شڪ ناهي ته پاڪستان ۾ افغان پناهگيرن جي صورت ۾ دهشتگردن جو هڪ وڏو ٽولو وجود آهي جيڪو نه رڳو پاڪستان ۾ وڌندڙ دهشتگردي جو سبب بڻيل آهي پر انهي سان گڏ صوبن جي عوام جا به حق کائي رهيو آهي.هڪ ته ملڪ ۾ امن قائم ڪرڻ لاءِ فوج رات ڏينهن ڪوششون ڪري رهي آهي اُتي ٻيو ظلم پاڪستان مٿان نواز حڪومت ڪيو هو جنهن خد انهي افغان پناهگيرن کي پاڪستان اندر ا ڇهه مهينا رهڻ جي اجازت ڏئي ظلم ڪيو هو جيڪا ڳالهه سمجهه کان ٻاهر آهي. ملڪ ۾ حمڪرانن پنهنجي عوام جا سور حلقا ڪرڻ بجاءِ انهي عوام کي ٽيڪس کان ويندي لوڊشينگ،منهگائي،جهڙيون اذيتون ڏئي عوام جو جيئڻ جنجال ڪري ڇڏيو آهي اتي مٿان وري افغان پناهگيرن کي پاڪستان ۾ پناهه ڏئي ڪري خد پاڪستان ۾ دهشتگردي کي ڀاڻ ڏنو آهي،جيڪي عوام ۽ ملڪ لاءِ هڪ وڏو الميو آهي،  ان ڪري مان سمجهان ٿو ته هن وقت پي ٽي آءِ جي حڪومت ٺهي رهي آهي ۽ عمران خان وزيراعظم ٿي رهيو آهي انڪري عمران خان کي انهي افغان پناهگيرن جي به سوچڻ گهرجي ۽ عالمي برادري کي گهرجي افغان پناهگيرن جي وڃڻ جي لاءِ انتظام ڪري ۽ هو هتان هليا وڃن.اها به ڳالهه سچ آهي ته بلوچستان مان جيڪي سمورا دهشتگردن گرفتار ڪيا هئا انهن مان چاليهه کان وڌيڪ ماڻهن کي قتل ڪرڻ وارن پڻ اهو اعتراف ڪيو هو. جڏهن ته بلوچستان حڪومت اهو به چيو ته نادرا هنن کي 20 هزارن عيوض شناختي ڪارڊ ٺاهي ڏنا هئا .جڏهن ته ڳالهه رڳو بلوچستان جي ناهي جيڪي افغان پناهگيرن خلاف احتجاج ڪري رهيا آهن پر خد خيبرپختون خواهه سرڪار به افغان شهرين جي وطن واپسي جو مطالبو ڪري رهي هئي. سنڌ ۾ به افغان پناهگيرن جو تعداد 20لک کان مٿي جو آهي جيڪي ڪراچي سميت سنڌ جي ڪيترن ئي ٻهراڙين وارين علائقن ۾ رهائش پزير آهن،ان ڪري  حڪومت کي گهرجي ته افغان پناهگيرن جي معاملي کي سنجيدگي سان ويهي سوچي ۽ سنڌ اندر رهندڙ افغان پناهگيرن جا انگ اکر جوڙي ۽ جئين وفاق حڪومت جڙي ته اهي انگ اکر انهي وفاق کي موڪلي ۽ وفاق کان اهو مطالبو ڪري ته انهن افغان پناهگيرن کي جلد کان جلد سنڌ ۾ ٻاهر ڪڍيو وڃِي،ڇو ته افغان پناهگيرن جو اصل هنڌ سندس ملڪ افغانستان آهي ان ڪري کين اتي ئي رهڻ گهرجي.جڏهن ته پناهگيرن جي سهائتا واري ايجنسي(يو اين ايڇ سي آر) پڻ اهو کليل لفظن ۾ چيو هوته پاڪستان پناهگيرن جو ڳڙه بڻجي ويو آهي.پر اها به حيقيت آهي ته هن وقت پاڪستان ۾ پناهگيرن جو تعداد جنهن کي پاڪستان جي نادار رجسٽرڊ ڪيو آهي اهو به سورهن لک کان مٿي جو آهي.جن جي حڪومت ڪيترن ئي سالن کان وٺي باعزت واپس پنهنجي ملڪ موڪلڻ جو چئي رهي آهي پر انهي چوڻي ۾ به ڪا سنيجدگي سڏڻ ۾ نه پئي آئي،جڏهن ته هي اهي پناهگير آهن جيڪي پاڪستان جي نادرا وٽ رجسٽرڊ آهي جڏهن ته ڪيترائي پناهگير بنا رجسٽرڊ جي به پاڪستان ۾ رهي رهيا آهن.جڏهن ته سنڌ صوبي اندر رجسٽرڊ پناهگيرن جو تعداد به66هزار کان مٿي جو آهي.جيڪي سنڌ ۾ رهيا پيا آهن.جڏهن ته سڄي پاڪستان ۾ رهندڙ افغان پناهگيرن جي ڪوبه رڪارڊ موجود ئي ناهي.جڏهن ته افغان پناهگيرن جو وڏي ۾ وڏو انگ ڪي پي ڪي ۾ آهي ۽ ٻيو نمبر سنڌ ۾ آهي جڏهن ته اها کي اه ڳالهه ٻڌي حيرت ايندي هوندي ته 1980کان 2005ع تائين افغان پناهگيرن جي رجسٽري جو تصور به نه هو جڏهن ته ان وقت نه پاڪستان وٽ ۽ نه ئي“يواين اي”وٽ ڪو رڪارڊ موجود هو 2005ع ۾ پاڪستان حڪومت پاران 70لک ڊالر جي خرچ سان هڪ اداري“يواين اي ايڇ سي آر” پاران افغان پناهگيرن جي آدم شماري ڪرائي وئي جنهن ۾ انهن جو انگ 20لک 4هزار کان مٿي جو هو ان ڪري هن وقت مان نه ٿو سمجهان ته پاڪستان ۾ جهڙي ريت آبادي آهي انهي ريت افغان پناهگيرن جو پاڪستان ۾ رهڻ مسئلا پيدا ڪرڻ آهي ٻيو ڪجهه به نه  ان وقت نئي حڪومت اچڻ ۾ باقي ڪجهه ڏينهن بچيا آهن انڪري مان اهو ئي چوندس ته جتي عمران خان نئي حڪومت آڻڻ لاءِ عوام کي نئي پاڪستان جا خواب ڏيکاري رهيو آهي ان سان گڏ عمران خان کي افغان پناهگيرن جي معاملي تي به غور ڪرڻ گهرجي

 

ريحام خان جي ڪتاب تي پابندي ڇو..؟؟: غلام مصطفيٰ جمالي

ريحام خان جو ڪتاب مارڪيٽ ۾ اچڻ کان پهرين ئي ڪيترن  ئي بحثن جي ور چڙهي ويو آهي جنهن ڪري مٿس عارضي پابندي لڳائي وئي آهي.ڪتاب ۾ اهڙو ڇا آهي اهو ڪتاب پڙهڻ کانپوءِ ئي خبر پوندي پر جيتري قدر ڪتاب تي اشوز آهن ۽ هنگامي حالتون پيدا ٿي رهيون آهن انهي مان صاف ظاهر آهي ته ريحام خان جو ڪتاب ڪيترن ئي رازن تان پردو کڻندو وارو آهي.ڇو ته ظاهر آهي ته ڪتاب ۾ اهڙيون ڳالهيون ته ضرور آهن جنهن جي ڪري ڪتاب مٿان قانوني نوٽيس اچڻ شروع ٿي ويا آهن ۽ سموري نوٽيس جو اهو ئي مقصد آهي ته ڪتاب کي مارڪيٽ ۾ اچڻ لاءِ دير ڪئي  وڃي انهي ڪري اهو به چئي سگهجي ٿو ته جيتري قدر ريحام خان جو ڪتاب آهي جنهن ۾ اڪثر پاڪستان تحريڪ انصاف کي نشانو بڻايو ويو آهي انهي ڪري تحريڪ انصاف اهو ئي چاهي ٿي ته ڪتاب الڪيشن کانپوءِ مارڪيٽ ۾ اچي يا مارڪيٽ ۾ نه اچي پر هن حالتن ۾ جتي الڪيشن تمام گهڻو ويجهو اچي وئي آهي اهڙي ماحول ۾ ڪتاب مارڪيٽ نه اچي ته بهتر ٿيندو.جڏهن ته اهي به ڳالهيون گردش ڪري رهيون آهن ته ڪتاب ۾ تمام گهڻي تعداد ۾ انهن وڏن ماڻهن جي راز تان پردو کنيو ويو آهي جيڪي هن وقت شرافت جي چادر اوڍي پاڻ کي شريف سڏرائي رهيا آهن انهي ڪري شايد ريحام خان جو ڪتاب مارڪيٽ ۾ اچڻ کان پهرين ئي نوٽيسن  جي نظر ٿي ويو آهي،برحال ڳالهه هڪڙي ريحام خان جي ڪتاب جي ناهي جيڪو مارڪيٽ ۾ اچڻ کان پهرين ئي نوٽيسن جي ور چڙهي ويو هجي ۽ مارڪيٽ ۾ اچي نه سگهيو هجي پر اسان ماضي ۾ نظر ڊوڙائينداسين تي اهڙا ڪيترائي ڪتاب مارڪيٽ ۾ اچي به ويا آهن ۽ عوام تان پهچي به ويا آهن پوءِ ڀلي انهن ڪتابن  کي بحثن ۽ نوٽيس جي ور چاڙهي سندس پبلش تي پابندي لڳائي وئي هجي پر اهي ڪتاب هڪ دفعو ماڻهن جي نظر مان ضرور گذريا آهن پر ريحام خان جي ڪتاب تي سوشو اهو پهريون دفعو ڏٺو ويو آهي جنهن تي ايڏو هُل هنگامو پربا ٿيو آهي ان وقت ريحام خان جي ڪتاب اچڻ کانپوءِ سندس ڪتاب کي نه رڳو تنقيد جو نشانو بڻايو پيو وڃي پر سوشل ميڊيا تي ريحام خان جي خلاف هڪ باقيده مهم هلائي پئي وڃي جنهن ۾ ريحام خان خلاف جيڪا زبان استعمال ڪئي پئي وڃِي اها بلڪل مذمت جوڳي آهي جيڪڏهن ڳالهه ريحام جي ڪتاب جي آهي ته اهو سندس قانوني حق آهي ۽ ها جيڪڏهن انهي تي ڪنهن کي اعتراض آهي ته هوُ قانوني رستو اختيار ڪري سگهي ٿو پر اهو گارگند ۽ ٻئي تي گند اڇلائڻ وارو رستو الائي هن قوم جي ماڻهن ڪٿان سکيو آهي مان هر ماڻهو جي ڳالهه نه پيو ڪيان پر انهن ماڻهن جي ڳالهه ضرور ڪيان پيو جيڪي رهو رستو اختيار ڪري رهيا آهن.انهي ڪري هر  ماڻهو جي گهرجي ته تنقيد به ڪنهن تي ڪجي ته اها اخلاق جي دائري ۾ ويهي ڪجي ۽ هروبرون ڪنهن تي اخلاقي دائري کان هٽي ڪري تنقيد ڪرڻ به ڏوهه آهي.هن وقت ريحام خان جو ڪتاب مارڪيٽ ۾ اچڻ کان پهرين ئي نوٽيس جو سبب بڻجي  ڪجهه لاءِ بند ٿي ويو آهي پر ماضي جا ورق اٿلائي ڏسون ته اهڙا ڪيترائي ڪتاب آهن جيڪي پڻ تمام گهڻي تنقيدن جو نشانو بڻايا آهن.اوهان کي ياد هوندو ته فيلڊ مارشل ايوب خان جڏهن پنهنجو ڪتاب“فرينڊ ناٽ ماسٽرز”لکڻ جو ارادو ڪيو ته هن هڪ طريقڪار استعمال ڪيو جنهن ڪري هن پهرين پنهنجي ڪتاب جي ٽيپ ڪارڊ ڪرائي ڪتاب کي محفوظ ڪيو جنهن بعد انهي ٽائيٽ کي پني تي تحرير جي صورت ڏني وئي جڏهن ته اهو سمورو ٽاڪس لنڊن جي هڪ صحافي “دي ٽائيمس”جي اسنٽنٽ اڊيٽر جي حوالي ڪيو ويو جنهن کيس ڪتاب جي شڪل ڏني جڏهن ته ڪتاب جو سمورا حق ۽ واسطا انهي صحافي جي حوالي ڪيا ويا جنهن بعد اهو ڪتاب“فرينڊ ناٽ ماسٽرز”جو وجود آيو ته سندس اردو ۾ ترجمو پڻ ڪيو ويو جنهن جو نالو“جس رزق سي آتي هو پرواز مين کهو جاتي هو”رکيو ويو جڏهن ته انهي ڪتاب جو ترجمو به منصب پاڻ ڪيو ويو هو. اهڙي ريت اڳوڻو آرمي چيف پرويز مشرف جنهن به هڪ ڪتاب لکيو هو جنهن جو نالو هو“ان دي لائن آف فائر”جنهن جو ترجمو پڻ هڪ سابق فوجي آفيسر ڪيو هو جنهن جو بعد ۾ نالو“سب سي پهلي پاڪستان”رکيو ويو هو چيو وڃي ٿو ته هن ڪتاب جي شروعاتي ڏينهن ۾ تمام گهڻي ليکڪن حصو ورتو پري وڃڻ جي ڳالهه ناهي عمران خان جي ڪتاب به هڪ پيشي ور رائيٽر لکيو هو جڏهن ته پوري دنيا ۾ اهڙا هزارين رائيٽر موجود آهن جيڪي پسئي عيوض اهڙن ليڊرن جا خلاف لکندا رهن ٿا جنهن جو مقصد صاف ظاهر آهي ته ڪتاب لکڻ وارن خواهشمندن جي تعداد هزارين آهي انهي ڪري ريحام خان جيڪڏهن اهڙي ريت پنهنجي ڪتاب ڪنهن کان لکرائي آهي ته اها ڳالهه اڄ جي دور ۾ ڪا نئي ڳالهه ناهي ۽ نه ئي حيرت ۾ وجهندڙ ڳالهه آهي جنهن تي حيرت ڪئي وڃي پر ڏسڻو اهو ضرور آهي ته ڪتاب ۾ لکيو ڇا ويو آهي ۽ ڪتاب ۾ ڇپيو ڇا ويو آهي ۽ پوءِ جيڪڏهن ڪتاب ۾ اهڙو ڪجهه لکيو ويو آهي جيڪو ڪنهن جي دل آزاري ڪري ٿو ته پوءِ به ڏسڻو اهو آهي ته رائيٽر انهي ڳالهه کي ڪهڙي نموني سان ظاهر ٿو ڪري ۽ جهڙي ريت ڪنهن تي هٽ ڪئي وئي آهي ڇا رائيٽر انهي ڳالهه کي تسليم ڪري ٿو يا نه جڏهن ته پاڪستان ۾ اوهان هر روز ٽي وي جي ٽاڪ شوز  ڏٺا هوندا هڪ ٻئي ته گارگند الزام تراشي عام هوندي آهي ۽ نئي صبح انهي ڳالهه کي ڪير مڃڻ لاءِ به تيار ناهي هوندو اهڙِي ريت ريحام خان به ميڊيا سان وابسته آهي ۽ انهي جيڪڏهن پنهنجي زندگي تي مشتمل ڪتاب لکي آهي ته پوءِ انهي تي ايترو هنگامو ڇو پيو پربا ڪيو وڃي جڏهن ته ڪتاب ۾ اهڙو ڪجهه ڇا آهي جنهن تي ايترو هُل هنگامو ڪيو پيو وڃِي پر ايترو ضَرور آهي ته ڪتاب ۾ اهڙو ڪجهه ضررو آهي جيڪو ڏندن ۾ آڱريون وجهڻ تي ضررو مجبور ڪندو جڏهن ته ريحام خان ڪتاب لکيو آهي ته اهو سندس حق آهي ته سندس ڪتاب مارڪيٽ ۾ اچي ۽ اهو حق کائونس ڪير به ڦري ڪون ٿو سگهي. سمجهان ٿو ته ريحام خان جي ڪتاب جي جيڪا پابندي لڳائي وئي آهي انهي پابندي کي هٽائي ڪري ريحام جي ڪتاب کي شايع ڪري مارڪيٽ ۾ آئڻ جي اجازت ڏني وڃي  ڇو ته هي ڪتاب هڪ رائيٽر جي تازي زندگي جي ٻڌل آهي انهي ڪري تازي زندگي تي ٻڌل ڪتاب کي مارڪيٽ ۾ نه آئڻ به هڪ انصافي آهي جيڪا ريحام خان سان ڪئي پئي وڃي انڪري مان اهو ريحام خان جو حق سمجهان ٿو ته سندس ڪتاب کي مارڪيٽ ۾ آندو وڃي ته بهتر آهي.

 

سنڌي نياڻي جي سڏ تي گڏٿيل سنڌ: ڪامريڊ منان چانڊيو

پنج مهينا اڳ ميهڙ ۾ قتل ٿيل ٽن گهر ڀاتين جي مک جوابدار جي گرفتاري ۽ قتل ڪيس مان چانڊين جي نواب ڀائرن جا نالا خارج ڪرڻ خلاف ٽي جون تي ميهڙ باءِ پاس وٽ هزارين ماڻھن ڇهن ڪلاڪن تائين تاريخي ڌرڻو هنيو. هونئن ته چانڊيا تمندار ڪائونسل جي چيئرمين رئيس مختيار چانڊيو، سندس پيءُ يوسي ٻليدائي جي چيئرمين ڪرم الله چانڊيو ۽ ضلعا ڪائونسل جي ميمبر قابل چانڊيو، جن جو سياسي تعلق پ پ سان هيو، انهن جي بيگناهه قتل جي ڀيانڪ واقعي خلاف پهرئين ئي ڏينهن کان وٺي سندن وارثن تمندار ڪائونسل سان لاڳاپيل چانڊيا قبيلي جي مختلف برادريون، مختلف پاڙن جا ماڻھون، شھر واسي، سياسي ۽ سماجي ڌريون گڏجي ڀرپور اهڙو آواز اُٿاريندا پيا اچن، جيڪو ڪنهن نه ڪنهن ريت ۽ صورت ۾ جاري رهندو پيو اچي. پر ان سموري احتجاجي تحريڪ ۾ گهٽ ۾ گهٽ ٽي اهڙا موڙ يا اُڀار آيا جنهن ڪري ان جي اهميت تمام گهڻي وڌي وئي. مثال طور تي، سنڌ جي سول سوسائٽي، اديبن، شاعرن ۽ قلمڪارن گڏجي ميهڙ سانحي خلاف ميهڙ شھر ۾ هڪ زبردست ۽ منظم نموني ريلي ڪڍي. قاتلن ۽ انهن جي پشت پناهي ڪندڙن توڙي سهولتڪارن کي، قانوني ٽوڙهو ڳچيءَ ۾ وجهڻ جي گُهر ڪندي، نه صرف شھيدن جي وارثن سان دلي همدردي ظاهر ڪئي، پر آئينده به ساٿ ڏيڻ جو وچن ڪيو. سنڌ جي ساڃاهه وندن جي اهڙي بهتر عمل کان پوءِ اها تحريڪ ويتر سگهاري ٿي اسلام آباد تائين وڃي پهتي. جتي مهراڻ ڪائونسل جي پليٽ فارم تان سنڌي شاگردن به تاريخي احتجاج رڪارڊ ڪرايو. ان کان پوءِ وري مقتولن جي ويجهن عزيزن جن ۾ عورتون به شامل هيون، اسلام آباد ۾ ڪيترين ئي هفتن تائين نه صرف پريس ڪلب اڳيان احتجاجي بک هڙتال ڪئي، پر ايم اين ايز ۽ سينيٽرز جا دڳ ۽ پيچرا پڇائيندا انهن تائين پهتا. ان کان سواءِ حڪمرانن جي شھر سان تعلق رکندڙ مڙن ئي معتبر ادارن ۽ فردن آڏو آجزي ۽ انڪساري ڪندا رهيا، مگر افسوس ته سنڌ جي عورتن توڙي مسڪين مردن جي آنھن ۽ داهن جو ڪنهن تي به تر جيترو اثر ڪونه پيو. ان دردناڪ وارتا کان پوءِ شھيد مختيار جي نوجوان نياڻي پنهنجي شھيدن جي بيگناهه وهايل ريٽي رت سان انصاف ٿيڻ جي اميد رکي ۽ ڪراچيءَ ۾ سپريم ڪورٽ جي رجسٽري ۾ چيف جسٽس جناب عزت مآب ثاقب نثار جي آمد دوران سندس گاڏين واري پروٽوڪول جي ڊگهي ڪافلي جي اڳيان وچان ۽ پويان ساهه جو سانگو لاهي ڊوڙندي رهي، پر سنڌياڻيءَ جي ان دردمندي دانهن تي جناب چيف جسٽس صاحب کي ڪوبه ڪهڪاءُ ڪونه پيو. جيتوڻيڪ اهو ساڳو ئي صاحب اسلام آباد جي لارجر بئينچ ۾ هڪ ڪيس جي ٻڌڻي لاءِ اچي رهيو هيو ته، ملڪ جي بالادست صوبي سان واسطو رکندڙ زورآور قوم جي هڪ فرد جي دانهن ورنائڻ لاءِ سموري پروٽوڪول جي پرواهه نه ڪندي، ان جي دادرسي ڪرڻ جو يقين ڏياريو. هتي ستم ظريفي جي ڳالھ اها پڻ آھي ته، جڏھن ام رباب چانڊيو سپريم ڪورٽ ڪراچيءَ جي رجسٽري اڳيان وس وارن تائين پنهنجو آواز پهچائڻ لاءِ جاکوڙيندي رهي، ان وقت ئي گورنور هائوس جي ديوارن تي نصيرآباد جي گم ڪيل هدايت الله لوهار جون نياڻيون، سسئي ۽ سورٺ کان سواءِ باقراڻي جي کنڀي گم ڪيل خادم حسين آريجو جون ڌيئرون تنوير ۽ نيلم آريجو، پنهنجن پنهنجن والدن ۽ ٻين سوين جبري گم ڪيلن جي بازيابي لاءِ پوسٽر چنبڙائينديون رهيون.

خير پاڻ ڳالھ پيا ڪيون ام رباب چانڊيو جي درد ڪٿا جي ته، ڪراچيءَ ۾ جڏھن هو ملڪ جي اعليٰ عدالت اڳيان ٻاڏائيندي رهي، ته پوءِ ان جون ٻاڪارون يا پڪارون نوشيروان وانگر عدالت ڪندڙن جي ڪنن تائين ته ڪونه پهتيون، پر سنڌ جي انهن باشعور، باڪردار، باضمير ۽ ساڃاهه وندن جي سماعتن تائين پهچي، سندن ذھنن کي جنجهوڙي ڇڏيو. بس پوءِ ڪشمور کان ڪيٽي بندر ۽ ڪارونجهر کان ڪاڇي تائين سنڌي نياڻي سان همدرديءَ لاءِ اڻکٽندڙ آواز للڪارون بنجي قاتل قوتن خلاف ڄڻ ته رڪ جي ديوار بنجي ويو. اهڙي سنڌي ماڻھن جي مثبت موٽ کان پوءِ ام رباب چانڊيو ۾ وڌيڪ خوداعتمادي ۽ ڀروسي واري قوت پيدا ٿي، ۽ کيس اهو يقين ٿيو ته، هوءَ هاڻي اڪيلي نه رهي آھي ۽ ساڻس سنڌ گڏ آهي. سنڌي ساڃاهه وندن اهڙي قومي عوامي جذبي کان پوءِ سنڌي نياڻي پنهنجي قتل ٿيل گهرڀاتين جي قاتلن جي گرفتاري ۽ نواب ڀائرن جا قتل ڪيس ۾ نالا ٻيهر شامل ڪرائڻ لاءِ سنڌ جي مختلف سياسي، سماجي، ادبي، مذھبي پارٽين ۽ ڌرين کي دردمندانا اپيل ڪندي ٽي جون واري ڌرڻي ۾ شامل ٿيڻ جي آس ۽ اميد رکي. اسان جي سمجھ ۾ ڏکايل نياڻيءَ جي ڏک ۾ ڀائيوار ٿيڻ توڙي قاتلن کي ڪيفر ڪردار تائين پهچائڻ لاءِ سنڌي نياڻي جي سڏ کي ورنائيندي، ڊاڪٽر قادر مگسيءَ کان علامه مقصود ڊومڪي تائين، عنايت عمراڻي کان نياز ڪالاڻيءَ تائين، شوڪت تنيو کان امير آزاد پنهور تائين، ادي فيروزا لاشاريءَ کان پنهل ساريو تائين، چوڻ جو مطلب ته هڪ ٻن سياسي پارٽين کي ڇڏي ڪري سنڌ جي سياسي شعور علمي ادبي سرت ساڃاهه، چانڊيا تمندار ڪائونسل سان لاڳاپيل معززين عام ماڻھن کان سواءِ سنڌ جي ڪنڊ ڪڙڇ کان هزارين ماڻھو جن جو مختلف مڪتب فڪر سان لاڳاپو هيو، اهي سڀ جا سڀ پنهنجن پنهنجن سياسي، ادبي، ذاتي ۽ مذھبي مفادن کان بالاتر ٿي ام رباب چانڊيو جي حق ۽ انصاف لاءِ اُٿاريل آواز کي سگهارو بنائڻ لاءِ ڄڻ ته پنهنجي فرض ۽ حصي جي ادائگي لاءِ 50 سينيٽي گريڊ واري شديد گرمي هوندي به ڌرڻي ۾ شامل ٿي ڀوتارڪي ڀرندڙ ڀت ۾ آخري ڪوڪو ٺوڪي ڇڏيو.

هتي اهو به ٻڌائيندا هلون ته، اسين جڏھن ٻين دوستن سان گڏجي ڌرڻي واري هنڌ پهتاسين ته، روڊ جي هڪ ڇيڙي کان ٻئي ڇيڙي تائين شاميانا نظر آيا، انهن شاميانن هيٺيان هزارين ماڻھو گلمن ۽ تالپترين تي ويٺل نظر آيا. ان کان سواءِ گهٽ ۾ گهٽ ٽن طرفن کان ڪيترين ئي ڊمن ۾ پيئڻ لاءِ ٿڌي پاڻيءَ جو بندوبست پڻ ٿيل هيو. سڀني پاڻي واري ڊمن تي نوجوان ڀيٺل هئا، جيڪي ڌرڻي ۾ شامل ماڻھن کي پاڻي پيئاري رهيا هئا. چوڻ جو مطلب ته ڌرڻي کي ڪامياب بنائڻ ۽ ڌرڻي ۾ شامل ماڻھن جي سهولت لاءِ به جوڳا بندوبست ٿيل هئا. البته هڪ ڳالھ ڌرڻي مناسبت جي اُبتڙ نظر آئي ۽ افسوس سان چوڻو پوي ٿو ته، اسان جا هڪڙا اهي دوست جيڪي پاڻ مهان قومپرست سڏائيندا آھن. انهن پنهنجي تقريرن يا نعري بازي ۾ ڌرڻي جي اصل مقصدن کان هٽي ڪري، اهڙيون ڳالهيون ڪيون، جن مان ايئن پيو معلوم ٿئي ته، اهي ھمراهه درحقيقت ڪا ٻئي ايجنڊا کڻي آيا هئا. اسين آخر ۾ سنڌ جي هر ساڃاهه وند کي، ام رباب چانڊيو ۽ کنڀي کڻي گم ڪيلن جي وارثن سان همدردي رکندڙن لاءِ عرض ڪنداسين ته، اهي ڌرڻن يا احتجاجي ميڙاڪن ۾ شامل ٿي اهي ئي ڳالهيون ۽ مطالبا يا تقريرون ڪن جيڪي اصل مقصد جي حاصلات واريون هجن، نه ڪي تضاد ۽ انتشار پکيڙڻ واريون. ٻئي ڳالھ ته ڌرڻي واري جاءِ تي ايس ايس پي دادو پهچي ام رباب چانڊيو ۽ سندس ڀاءُ تمندار ڪائونسل جي چيئرمين صدا چانڊيو کي يقين ڏياريو ته، ٻن ھفتن اندر اوهان جا جائز مطالبا پورا ڪيا ويندا. اهڙي خاطري کان پوءِ ڌرڻو ختم ڪيو ويو. ٻن هفتن اندر مقتولن جي خون سان انصاف ٿيندو يا نه، پر هن ڌرڻي کان پوءِ وري هڪ ڀيرو مظلوم نياڻيءَ سان سنڌ ۽ سنڌين گڏ ٿي هڪ مثبت عمل ڪيو آھي.

 

پهرين مئي مزدورن جو ڏينهن: حاڪم علي چانڊيو/دادو

اڄ پھرين مئي آھي ۽ پھرين مئي کي مزدورن جي ڏينھن سان سڏيو ويندو آھي ھن ڏينھن جي تاريخ اٽڪل 132 سال پراڻي آھي پر ايترو عرصو گذرڻ باوجود نہ صرف پاڪستان پر دنيا جي ٻين ملڪن ۾ مزدورن جي حقن جي لتاڙ ۽ حق پائمال ڪيا وڃن ٿا ڪيترن ئي ملڪن ۾ معصوم ٻارڙا غربت سبب جبري پورھيو ڪرڻ تي مجبور آھن، پھرين مئي جي ڏينھن کي مزدورن جو عالم  ڏينھن ڪري ملھايو ويندو آھي ھي ڏينھن دراصل آمريڪا جي شھر شڪاگو ۾ مارجي ويل مزدورن جي ياد ۾ ملھايو ويندو آھي مزدور تحريڪ 1860 ۾ شروع ٿي چڪي ھُئي جيڪا مختلف مرحلن مان گذرندي 1886 ۾ اسٽارڪ ھارويسٽر جي 80 ھزار مزدورن پنھنجا مطالبا حڪومت تائين پھچائڻ لاءِ احتجاج شروع ڪيا فيڪٽرين ۾ مزدور محنت ڪندي ڪندي ڪنھن مشيني حادثي جو شڪار ٿي معزور ويندا ھئا يا فيڪٽري مالڪن جي زيادتي سبب پڻ محتاج ھوندا ھئا ۽ مزدورن جو اھو بہ مطالبو ھيو تہ انھن جي پگهار ۾ اضافو ڪيو وڃي اھڙي مطالبن جي سلسلي ۾ ھڪ ڏينھن پھرين مئي 1886 ۾ شڪاگو جي ڪارخانن ۽ فيڪٽرين ۾ مڪمل ھڙتال رھي 3 مئي تي مزدورن ھڪ وڏو جلسو ڪيو جنھن ۾ جاگيردار ۽ سرمائيدار ڏيکاريو ۽ ھن جلسي ۾ پوليس بلا جواز مزدورن تي سِڌي فائرنگ ڪري ڏني جنھن جي نتيجي ۾ پنج مزدور فوت ٿي ويا ان مزدورن جي المناڪ موت تي 4 مئي تي شڪاگو شھر جي مارڪيٽ چوڪ تي وڏو جلسو ۽ ريلي ڪڍي وئي مزدور ليڊرن ان جلسي ۾ 3 مئي تي مارجي ويل مزدورن بابت جذباتي تقريرون ڪيون ايتري ۾ ھڪ پوليس آفيسر سوين سپاھي ساڻ ڪري ان جلسي گاھ ۾ داخل ٿيو ۽ فورن جلسو ختم ڪرڻ جو حڪم ڏنو ان وقت جلسي ۾ آخري ليڊر تقرير ڪري رھيو ھو تہ اچانڪ جلسي گاھ جي ويجهو ھڪ بم ڌماڪو ٿيو جنھن جي نتيجي ۾ ڪجهہ پوليس اھلڪار فوت ٿي ويا ۽ پوءِ پوليس آفيسر پوليس کي فائرنگ جو حڪم ڏئي ڇڏيو ۽ پوءِ پوليس مزدورن تي انڌا ڌنڌ فائرنگ ڪري شروع ڪري ڏني جنھن جي نتيجي ۾ مزدورن رت سيني مان نڪري زمين تي وھڻ لڳو ۽ پوءِ ھڪ مزدور قميص کي رت مان ٻوڙي جهنڊو ٺاھي ورتو ان وقت کان مزدور جي جهنڊي جو رنگ سرخ ھوندو آھي ھر طرف رت ئي رت ھيو ۽ تڙپندڙ ماڻهو ۽ لاش ھئا پر مزدورن جا حوصلا بلند ھئا ۽ جهنڊي جهولايو پئي ويو ان واقعي ۾ يارنھن مزدور شھيد ٿي ويا جنھن ۾ ٻہ عورتون ۽ ھڪ معصوم ٻار شامل ھئا پوليس ڪجهہ مزدور ليڊرن کي گرفتار ڪري ورتو جڏهن عدالتي ڪاروائي شروع ٿئِي تہ بيشمار نااصافيون سامھون آيون ۽ ڪجهہ چئن مزدورن کي دھشتگرد قرار ڏئي ڦاسي جو حڪم ڏنو ويو ۽ ٻين کي عمر قيد جي سزا ٻڌائي وئي ان چئن مزدورن موت کي خوشي سان قبول ڪندي ھڪ چيو ” غريب ماڻهن کي آواز بلند ڪرڻ ڏيو نہ تہ انھن جون تلوارون بلند ٿينديون” ٻئي چيو” اسان کي تہ ماري سگهو ٿا پر تحريڪ ختم نٿا ڪري سگهو” ٽئين چيو ” اسان خوش آھيون تہ اسان ھڪ سٺي مقصد لاءِ جان ڏئي رھيا آھيون ” ۽ چوٿين ليڊر چيو ” توھان ھنن جي آواز کي بند ڪري سگهو ٿا پر وقت ٻڌائيندو تہ اسان جي خاموشي آواز کان وڌيڪ طاقتور ھوندي”

اھڙي طرح ھي ڏينھن اڄ بہ انھن مزدورن جي ياد ۾ ملھايو ويندو آھي وڏا وڏا جلوس ۽ ڪانفرنس وغيره ڪيون وينديون آھن ۽ انھن پروگرامن ۾ مزدورن کي ئي ڪم ڪرڻ لاءِ گهرايو ويندو آھي ڪنھن کي صوفا سيٽ ڪري رکڻ لاءِ گهرايو ويندو آھي ڪنھن صفائيءَ لاءِ گهرايو ويندو آھي ڪنھن کي ڪرسيون سيٽ ڪرڻ لاءِ گهرايو ويندو آھي ڪنھن کي کاڌي پيتي تيار ڪرڻ لاءِ گهرايو ويندو آھي ڪنھن کي سائونڊ سسٽم مينيج ڪرڻ لاءِ گهرايو ويندو آھي وغيره ۽ انھن پروگرامن ۽ سيمينارن ۾ وڏن ماڻهن آفيسرن فيڪٽري ۽ ڪارخانا مالڪن کي دعوت ڏئي گهرايو ويندو آھي ڇا اھي مزدور چورائڻ جي لائق آھن؟ ان سوال جو ڪنھن وٽ جواب آھي؟ نہ ھوندو. تہ پوءِ ان پروگرامن ۾ مزدورن کي فرنٽ سيٽ تي ڇو نہ ٿو ويھاريو وڃي انھن مزدورن کان انھن جا مسئلا مسائل يا روزمرہ جي زندگيءَ ۾ درپيش ايندڙ مسئلا ڇو نٿا پڇيا وڃن ٽيليويزن ۽ ريڊيو پروگرامن ۾ اديبن دانشورن وغيره کي گيسٽ طور گهرائي مزدورن تي بحث مباحثہ ڪيا ويندا آھن پر ڪڏهن ڪنھن بہ پروگرام ۾ مزدور کي گيسٽ ڪري نہ گهرايو ويو آھي ھي جيڪي پيٽ وڏا سياستدان جن جي گهران ڪروڙين رپيا پئسن ڳڻڻ جي مشينن سميت نڪرن ٿا تہ ٻئي پاسي وري ڪٿي کائڻ لاءِ ڪجهہ بہ ناھي زندگي گذارڻ لاءِ ڪا اميد ڪانھي مستقبل سڌارڻ لاءِ ڪو آسرو ڪونهي انھن وٽ زندگي گذارڻ ڄڻ گناھ ٿي ويو آھي مزدور ھر روز پلصراط تان ھلن ٿا ھتي ڪنھن کان حق گهرڻ مطلب موت کي دعوت ڏيڻ برابر آھي اسان مزدور جي ڳالھ ڪنھن سان ڪري رھيا آھيون ان سياستدان سان جنھن غريب کان بک جي نالي تي ووٽ وٺي ان کي بکيو ئي رکيو اسان مزدور جي ڳالھ ڪنھن سان ڪري رھيا آھيون ان ٺيڪيدار سان جنھن جي بلڊنگ تعمير ۾ ڪيترن ئي مزدورن جي پگهر سان گڏ رت بہ شامل آھي اسان مزدور جي ڳالھ ڪنھن سان ڪري رھيا آھيون اسپتال پوليس فوج صحافت ۽ اقتداري اعوانن ۾ ويٺل ماڻهن سان جنھن جو عملو گريڊ 1 جيڪو فوج جو سپاھي پوليس جو سپاھي اخبار فروش ھوٽل جو بيريو بيروزگار پڙھيل لکيل يا اھو ماڻهو جيڪو دفتر کي لکين روپيا فائدو ڏئي ٿو ۽ انھن کي فقط ڏھ ھزار روپيا پگهار جي نالي تي ملن ٿا

ڪڏهن بارڊر تي ويٺل سپاھي کي ڏسو اھو مزدور آھي ڪڏهن آفيس ۾ چانھ پھچائيندڙ آفيس پٽيوالي کي ڏسو اھو مزدور آھي ڪڏهن سرمائيدارن جي بنگلن تي ٻوٽن کي پاڻي ڏيندڙ کي ڏسو اھو مزدور آھي ڪڏهن چوڪيدار کي سڄي رات ننڊ ڦٽائيندي ڏسو اھو مزدور آھي ڪڏهن ھوٽل تي ڪم ڪندڙ بيرئي کي ڏسو اھو مزدور آھي ڪڏهن موچيءَ بوٽ پالش ڪندي ڏسو اھو مزدور آھي ڪڏهن درزيءَ کي گرميءَ ۾ ڪپڙا سبندي ڏسو اھو مزدور آھي ڪڏهن فيڪٽريءَ ۾ ھماليءَ ڪندڙن کي ڏسو اھو مزدور آھي ڪڏهن رازي کي بلڊنگ تي ڪم ڪندي ڏسو اھو مزدور آھي ڪڏهن بلاڪ ٺاھيندڙ ۽ کڻندڙ کي ڏسو اھو مزدور آھي ڪڏهن ڪنھن ٻار کي جبري پورھيو ڪندي ڪنھن سِرن جي بٺي تي ڏسو، گاڏيون ڌوئيندي ڏسو مختلف دڪانن يا گئراجن تي ڏسو اھو مزدور آھي ڪڏهن گڏھ گاڏو ھلائيندڙ کي ڏسو اھو مزدور آھي ڪڏهن ڪنھن عورت کي بطور ميٽ جي صورت ۾ ڏسو اھا مزدور آھي ڪنھن عورت کي ڪڻڪ جو لابارو ڪندي ڏسو اھا مزدور آھي. ۽ انھن مزدورن کي انھن جي صلاحيت جو %5 فيصد اجورو بہ ادا نٿو ڪيو وڃي اسان مزدور جو ڏينھن ڇو ملھائي رھيا آھيون؟ ڪنھن کي چئي رھيا آھيون تہ مزدورن کي حق ڏيو؟

ڀلا ڪڏهن چيتي ڪنھن ھرڻ سان دوستي رکي آھي؟ يا باھ ڪڏهن پاڻي سان دوستي رکي آھي؟ جو اسان سياستدانن کان مزدورن جا حق گهُري رھيا آھيون اوھان ڪڏهن جهنگ ۾ جانورن کي ٻڪري ڊي ملھائيندي ڏٺو آھي؟ يا چيتي کي ھرڻ ڏينھن ملھائيندي ڏٺو آھي؟ تہ مزدور ڊي ڇاھي؟ ڪڏهن ڪنھن سرمائيدار مزدور جي حفاظت ڪئي آھي؟ يا ڪڏهن ڪنھن سياستدان انھن جي احساسن کي محسوس ڪيو آھي؟ مزدور جو نالو چوڪيدار، سپاھي، درزي، ھوٽل بيريو، مالھي، ڊرائيور، رازو، ڪنڀر، مستري، موچي، اخباري ھاڪر، صحافي ۽ مالھي جو نالو مزدور آھي انھن کي مزدور چئي سگهجي ٿو ھن ڏينھن تي پوري دنيا ۾ مذدورن جي اتحاد جي لاءِ ريليون ڪڍيون وينديون آھن، جلوس ڪڍيا ويندا آھن، تقريبون ڪوٺايون وينديون آھن، ھر جڳھ تي ميڊيا کان ويندين عوام تائين مزدور مزدور جا نعرا پيا لڳندا آھن وڏا وڏا اعلان ڪيا ويندا آھن تہ مزدورن کي حق ڏنا ويندا ۽ مزدورن کي ھيءَ ڏينداسين ھوءَ ڏينداسين وغيره پر افسوس آھي تہ اھي اعلان ۽ دلاسا صرف ۽ صرف پنھنجي سياسي مفادن خاطر ڏنا  ويندا آھن بلڪہ ووٽ حاصل ڪرڻ لاءِ انھن مذدورن سان ھڪ قسم جو مذاق اڏايو ويندو آھي اڄوڪي ڏينھن تي رٿيل پروگرامن ۾ مزدورن کي گيسٽ واري ڪُرسيءَ تي ڇو نٿو ويھاريو وڃي؟ ڇا ان ڳالھ جو جواب ڪنھن وٽ آھي؟ نہ ھوندو ڇو تہ اسان وٽ اصُل مزدورن کي ڪمتر سمجهيو ويندو آھي ياد رکو تہ جيڪڏهن مذدور نہ ھجي ھا تہ دنيا ڪڏهن بہ ترقي نہ ڪري سگهي ھا ھن دنيا جون جديد شيون مذدورن ٺاھيون آھن ڇو جو مالڪ تہ صرف پئسا ڏيندا آھن سنڌ ۾ بہ اھڙي قسم جا پروگرام ۽ تقريبون ڪوٺايون وينديون آھن وڏا وڏا ماڻهو ايندا آھن ۽ اسٽيج تي ڊاڙون ھڻي ھليا ويندا آھن انھن پروگرامن ۾ جيڪي ماڻهو شرڪت ڪن ٿا انھن مان اڪثر ماڻهو بس کاڌو کائڻ جي چڪر ۾ ايندا آھن ۽ پروگرام ختم ٿيڻ سان ئي ماني کائڻ لاءِ لائين ۾ لڳي ويندا آھن ڄڻ روزائت افطاري پيا ڪن ڇا ڪڏهن ڪنھن مزدور جي ٻار جي اسڪول مان فيس معاف ڪرائي آھي؟ ڇا ڪڏهن ڪنھن ماڻهو مزدورن جي ڏھاڙي وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي آھي؟ ڇا ڪنھن مزدور کي وظيفو ڏيڻ جي ڳالھ ڪئي آھي؟ نہ بلڪل نہ ڇو جو انھن جو وڏن ماڻهن تي ڪھڙو فرق پوندو؟ پھرين مئي تي پوري دنيا ۾ موڪل جو ڏينھن آھي ان ڏينھن تي وڏا ماڻهو تفريح ڪندا کائيندا پيئندا ۽ دنيا جي ڪمن ۾ مصروف رھندا ۽ پوءِ اچي پنھنجي ننڊ بہ پوري ڪندا آھن

ڇا مذدور ڊي ان لاءِ ملھايو ويندو آھي تہ جيئن ويچارو مذدور موڪل واري ڏينھن بہ محنت ڪري ۽ ھن کي تہ ان ڏينھن تي بہ موڪل نٿي ڏني وڃي اگر اسان مذدورن جي پريشانين کي بيان ڪيون تہ ان لاءِ پڙھڻ وارا ٿڪجي پوندا  ۽ پين جي مس بہ ختم ٿي ويندي پر مذدورن سان روزمرھ جي زندگيءَ ۾ پيش ايندڙ مسئلا نہ کٽندا مذدور ويچارو پورو ھفتو لڳاتار ڪم ڪري ٿو تنھن ھوندي بہ انھن جي زندگيءَ جو گاڏو مشڪل سان ھلي ٿو مزدور ڊي جي ملھائڻ سان مزدورن جي زندگيءَ تي ڪو بہ فرق يا اثر نہ ٿو ٿئي تہ پوءِ ھن ڏينھن کي مزدور ڊي جي نالي سان ڇو ٿو ملھايو وڃي؟ ھن ڏينھن جو نالو تبديل ڪري شغل ڊي رکيو وڃي شايد ھي شغل ڊي آھي ھن ڏينھن جو اگر مزدورن تي ڪو فرق نٿو پوي تہ پوءِ ھن ڏينھن ملھائڻ جو ڪھڙو فائدو؟

 

 

ٺيڪيداري نظام ۾ پسجندڙ پورهيت جو رت: محمد اظهر رند/ڪوٽڙي

ملڪي ترقي ۽ روزمرهه جي زندگيَ ۾ پورهيت ڪندڙ جو ڪردار ڪرنگهيء واري حيثيت رکي ٿو جنهن جو  پوري دينا جي ملڪي معشيت جي ڪاروان سان جڙيل آهي مزدور محنت ڪش پنهنجي پگهر سان ڏينهن رات محنت ۽ جاکوڙ سان روزمرهه جون گهرجون پوري ڪرڻ لاء پنهنجي زندگي جا ڏينهن ڪنهن فيڪٽري ڪارخاني ٻني ٻاري مزدوري تي لڳائي ٿا پر انهن جي باوجود انهن   پورهيت کي ايترو اجورو نٿو ملي ٿو جو هو پنهنجي ٽن مهل جي ماني نٿا کائي سگهن ٿا انهن جو اولاد تعليم جي زيور کان نٿا نوازي سگهن ٿا ڇاڪاڻ ته روزمرهه جي گهريلو اخراجات ايتريقدر هوندا آهن جو آمدني پوري ٿو وڃي کي سماج ۾ بنيادي حق نه ملي سگهيا آهن جنهن جي نتيجي ۾ محنت ڪندڙ اڄ ڏينهن تائين  سهولتين کان محروم آهن اڄ جو سرمائيدار وڙوڪڙ ڪندي چالڪيون سان پورهيت کي غلامي واري زندگيَ ڏانهن منهن ۾ ڌڪي رهيا آهن اهي وڏيرا جاگيردار سرمائيندار جيڪي ملڪي سياست ۾ موجود عنصر آهن جيڪي ووٽ جي سياست سان ايوانن ۾ آچن ٿا ۽ اهي وزير مشير   سڃي سال جي بجيٽ پيش ڪندا اهن جنهن ۾ هنن پورهيو ڪندڙين لاء ڪو به خوشحالي لاء ڪوبه پيڪيج نه هوندو آهي جنهن جي ڪري انهن جي زندگيَ ۾ اڃان تائين بهتري نه هجڻ برابر آهي ۔۔

هن  دور جي مزدور کي پنهنجي زندگيَ گذارڻ لاء وڏا جتن ڪرڻا پون ٿا تڏهن وڃي ھو ڪجهه پيٽ گذر ڪري ٿو سرڪاري توڙي نجي سطح تي مزدورن جو عالمي ڏينهن ته ملهايو ٿو وڃي پر ان ڏينهن کانپوء کين ياد به نٿو ڪيو وڃي پورهيتن جي حقن لاء ٺهيل تنظيمون ۽ ادارن طرفان ڳالهيون ته وڏيون وڏيون ڪيون ٿيون وڃن پر انهن ڳالهين تي عمل ڪونه ٿئي ٿو هر  دؤر  ۾ هنن جي حقن جي لتاڙ ٿئي آهي   ۔۔                                                                                                                                      پورهيو ڪندڙ ماڻهن جو اسانجي سماج ۾ وڏو ڪردار آھي  بدقسمتي سان انهن جي بنيادي حقن جي لتاڙ ڪري احساسي محرومي ۾ ڏينهون ڏينهن اضافو ٿي رهيو هو آهي هن موجوده وقت  ۾ ٺيڪيداري نظام جنهن  پورهيت لاء موت ثابت ٿيو آهي سرمائيدار جيڪو صنعتڪار بڻجي ويو آهي جنهن سان هن وڏيون فيڪٽريون لڳائي هنن مزدورن کي يرغمال ڪري ڇڏيو آهي هنن کان اٺ ڪلاڪن جڳهه تي ٻارنهن کان وڌيڪ ڊيوٽي ورتي ٿي وڃي  ۽ پورهيت کي ان جي محنت جي حساب سان انصاف نه ٿي سگهيو آهي جنهن جو وڏو سبب ٺيڪيداري نظام  سان هنن جي جائز حق تي ڌآڙو کان گهٽ ناهي ملٽي نيشنل ڪمپنيون ورڪرن کي عارضي طور تي روزگار ڏنو وڃي ٿو  ۽ پريڊ جي آڙ ۾ انهن پورهتين کي بيروزگار ڪيو ويندو آهي ڇو ته هن سامراجي نظام سان ڪوبه فائدو مزدورن کي لاڀ نه ملڻ جو سبب بڻيل آهي ڇاڪاڻ  تي نه ان کي سال جو سرپلس صحت لاء اولاد جي پڙهائي جي لاء ڪي به   سهولتيون  مهيسر نه  هجڻ  برابر آهن ڇو ته مزدور پنهنجي پگهر سان محنت ڪري ٿو ۽ ان کي ايترو اجورو ملي جنهن سان هو پنهنجو زندگيَ جو گاڏو به ڌڪي سگهي اتي ظاهري طرح سان اختلاف جي جنگ لڳندي جنهن جو مثال ٻه جنگيون لڳي جنهن جو سبب بک بدحالي جو هئا وڌيڪ جبري پورهيو سان انسان کي ڪيتريون بيمارين جي منهن ۾ مبتلا ٿيو وڃي جنهن ۾ سهڪو ٽي بي هيپائٽيٽس جگر جو بيمارين دزي جي ڪري معدي جون انيڪ موذي مرض م مبتلا ٿيڻ ڪري زندگي عذاب گذارئڻ تي مجبور بڻجن ٿا هنن جي سارسنڀار لاء جيڪي  اسپتالون آهن انهن ۾ هڪ تي اڻپوريون سهوليتون هجڻ ڪري پرولتاريه ڏکيائين واري زندگيَ بسير ڪرڻ تي مجبور آهن اهڙي سرمايداري ۽ طبقاتي سماج کي للڪاريندي هن جو خاتمو ممڪن آهي  ۔۔

ڌوڏ هن سماج کي   لوڏ سامراج کي

ٺاهه ڪو نئون نظام  جو چڱو چئي عوام

هي نظام آ خراب   انقلاب انقلاب ۔۔۔۔۔۔ اياز

انساني سماج جي ٺهڻ جي انتها جو دؤر سرمايداري نظام آھي پچي راس ٿيڻ جو دؤر ڪميونزم آهي  ۔ سرمائيدار  وڏيون وڏيون فيڪٽريون کوليون جنهن سان   جئين ٺھيندڙ مال وڏي  مقدار ۾ نڪري ۽ وڌ کان وڌ وڪرو ٿي وقت گذرڻ سان صنعتڪاري ترقيَ جي روپ ۾ نئيون ميشنون ايجاد سان جتي پورهيت ويهه  روزگار لڳل جي جائي تي اتي اڌ کان به وڌيڪ مزدور بي روزگار ٿيا آهن  هنن صنعتڪارين کي تيار مال مارڪيٽ تائين سپلائي هنن  وڏيون گاڏيون ۽ روڊ ٺھرايا جنهن سان سرمائڪاري ۾ تيزي اچي هن جو فائدو هن سرمائيدار کي ٿو ڇو ته اهي سياست سان ايوانن ۾ اچن ٿا ۽ هنن جا ئي پيٽرول پمپ به هنن جا  جنهن سان سرمائيدار ويتر طاقتور ۽پرولتاريه ويتر مشڪلاتن ڏانهن وڌي پيو ۔ جرمني  جي عوام  بدحالي مختلف ملڪن جنهن ۾ برطانيه فرانس ا  حساسي محرومي کي محسوس ڪندي هنن حالات کان متاثر ٿي ڪميونزم جو باني ڪارل مارڪس  هنن پورهيت  جي حقوق لاء  اخبار جي  نمائدگي رهائشن زائي تونگ  ۾ هن پرولتاريه طبقي لاء جاکوڙ ڪئي  جرمني جي حڪومت هن اخبار تي پابندي  جو حڪم ڏنو جنهن جو شرط هو تي ڪارل مارڪس کي هن اخبار کان الڳ ڪيو وڃي هن سترنهن مارچ اڙھين سئو ٽيتاليه ع ۾  استعفا پاڻ ڏني   هن سامراجي پورهيت جو رت چوسيندڙ سرمائيدار جي چالاڪين جو پڙدو ظاهر ڪرڻ لاء هن ڪتاب سرمايو لکيو  جنهن ۾ هن واضع ڪيو ته پرولتاريه  جو پگهر سان ئي  فصل ٿي ٿو جنهن جي هي به ان ملڪيت جا برابر جا شريڪ آهي ۔۔

روسي سوشلسٽ انقلاب انتهائي ڏکين ۽ پيچيدهه حالتن ۾ اوڻيهن سئو سترنهن ع ٿيو روس بنيادي طرح سان هڪ پٺتي پيل ملڪ هو جتي پورهيت لاء ڪي به سهوليتون نه هجڻ اتي هاري غلامي واري زندگيَ هئي جيڪا بادشاهي سلطنت جي بغاوت بالشويڪ پارٽي جا رهنما ولاديمير لينن جيارجي ٻهني جو اتحاد ساهمون آيو جنهن سرمائيداري سلطنت کي عوام جي طاقت سان تختو اوندو ڪيو  ۔۔

سرمائيدراي نظام جي ذريعي  سڌي طرح سان پرولتاريه لاء ڪو به فائدو ناهي هن نظام وسيلي سرمائيدار عوام مٿان پني واري ڪرنسي مڙئي ٿو ۽۽ پاڻ سون جي ڪرنسي جمع ڪري ٿو اهي حڪمران ملڪي بجيٽ پيش ڪن ٿا جنهن ۾ ٽيڪس لاڳو ڪن ٿا جنهن به فائدو سرمائيدار کي رسي ٿو هنن جي چالاڪيون جي سوچ بئنڪ ايجاد ڪيائيون جنهن جو ڪاروباري طرح سان پورهيت لاء فائدو نه اهي ڇاڪاڻ ته اهو ادارو قرض جي نالي تي سود وٺي ٿو ڇو ته سڄو ڪاروبار هن تي اهي هن کان علاوه بيما پاليسي به هنن جي ٺاهيل اهڙي اسڪيم اهي جيڪا صحت موت حادثات ۾ مدد جي آڙ ۾ پيسن مان ڪاروبار ۽ عالمي مارڪيٽين ۾ ڪاروبار ڪيو ٿو وڃي جنهن سان هنن سرمائيدار جا هٿ مضبوط ٿيا  ۔۔

ڪامريڊ لينن پنجويه فيبروري اوڻيهن سئو ارڙهين ع تي اخباري مضمون تڪليف دهه پر هڪ لازمي سبق ۾ اهو چٽو ڪيو ته عالمي سوشلسٽ انقلاب ۽ سامراجيت کي ناس ڪرڻ لاء هڪ ملڪ ۾ سوشلزم جو دفاع انتهائي ضروري ۽ لازمي عمل آهي آبادي جو ورثو ڪنهن جو ناهي اهو جهان هر انسان جي گڏيل ملڪيت آهي      ۔

مارڪس ڪيڏو نه سچ چيو ته سرمائي جو ڪوبه مذهب اخلاق  ۽ نظريو ناهي ٿيندو پر ان جو  رڳو هڪ مقصد ٿيندو آھي سو آهي ڦرلٽ اينگلس پنهنجي ڪتاب ڪميونزم جا اصول ع ان ۾ خيال جو اظهار ڪيو ته سوشلسٽ انقلاب ان وقت ڪامياب ٿي سگهي ٿو جڏهن اهو هڪ وقت مهذب ۽ترقي يافته اڪثريت ئي سرمائيدار ملڪن ۾ برپا ٿئي آمريڪا جي جاگيردار طبقو مزدورين لاء ڏاڌ جي زور تي هنن کان اٺ ڪلاڪن جي مزدوري کان وڌيڪ ٻارنهن ڪلاڪن جي جبري پورهيو تي مجبور ڪيو تي مزدورن جي سڃاڱي لاء سوشلزم ٽريڊ يونينز جو قيام عمل ۾ آيو جنهن پرولتاريه طبقي لاء عملي جدوجهد جو آغاز ڪيو جنهن پورهيت طبقو  شڪاگو جي هي مارڪيٽ اسڪوائر تي پهرين مئي اوڻيهن سئو ڇهاسي تي احتجاج شروع ٿيو سامراجيت فورس  جي آڙ ۾ هٿيارين جي زور تي مسلسل ٽي ڏينهن تشديد ڪيو ويو جنهن دوران سئون جي تعداد ۾ پورهتيتن جو رت وهائيو ويو ۔ماضي کان وٺي اڄ ڏينهن تائين پورهيت پنهنجي آجپي خوشحالي لاء  ويڙهه سان ضرور  روشن سماج قائم ڪندو ،۔۔

azharrind1@gmail.com اي ميل

 

ڏارهياڙي جبل ۽ ڪتي جي قبر جو تاريخي پسمنظر ۽ تفريحي ماڳ سان الميو: احمد خان ڇٽو

جڏھن سومرن جي حڪومت  هوندي هئي، ان وقت ڇٽا ذات جا ماڻھو انهن جا خاص مددگار هوندا هئا. ڪن تاريخدانن پاران سومرن جو پاڙو ڪري ڄاڻايو ويو آھي، پر ڇٽا ذات اصل ۾ سمان آهن. سندن کهاوڙ، کهڙا پاڻ تاريخي طور ڀائر آھن ۽ گهلو سندن ويڳو ڀاءُ آھي محترم بيگم حميده کهڙو جو لکيل ڪتاب ”ايوب کهڙي بابت“ تان ورتل شجرو ۽ محترم سردار محمد بخش کھاوڙ جي زباني 2004ع.

جڏھن سومرن جي حڪومت ختم ٿي ته علاوالدين خلجي سندن ڇٽن جو به دشمن ٿي پيو. انهي دوران ڇٽن پنهنجي بچاءَ ڪرڻ لاءِ موجوده بلوچستان ڏانهن رخ ڪيو. ڪجھ سيوهڻ شريف جي آس پاس رهڻ لڳا. جن بلوچستان جو رخ ڪيو. انهن مان ٽي چار گهر ڇٽن جا اچي ڏارهياڙي جبل وٽ رهيا. اتان جا رهواسي چون ٿا ته اڳ هن علائقي ۾ پاڻي جبل مان وهندو هيو. اتي سارين جو فصل به ٿيندو هيو. اتان جا وڏڙا چون ٿا ته هڪ دفعي زميني زلزلو آيو جنهن جي ڪري اهو جبل ٽٽي پيو. جنهن کي ڏارهياڙو جبل چون ٿا. ڏار+هياڙو=ڏار وارو ٽٽل حصو يا ڏاڙهياڙو کاڌل حصو جيڪو موجوده وقت ۾ ان حصي کي اتان جا ماڻھو ڦوڙ ڪري سڏيندا آھن. اهو تمام ٿڌو پڻ آھي. ان جي ايراضي ۾ آبادي به ڪندا آھن.

جيڪو اڳ پاڻي وهندو هيو ۽ زلزلي اچڻ بعد بند ٿي ويو اهو زيري زمين وهڻ لڳو اهي فصل جيڪي اڳ ٿيندا هئا اهي ختم ٿي ويا ، ۽ برسات تي اتان جا ماڻھو آبادي ڪرڻ لڳا اهو پاڻي (ميرھڙ) جي علائقي مام  چشمي جي صورت ۾ نڪتو جيڪو هيٺ گائينچن جي علائقي کي آباد ڪري ٿو.
جنهن کان پوءِ هڪ نک چانڊامون پاڙو عيسا نالي ڏارهياڙو ڇٽو تي به نالو رکيو ويو. جنهن جي دوران هڪ درويش صفت انسان (پيرباري)ذات جو باريجو پڻ هيو اهو اچي رهڻ لڳو.  موجوده وقت ۾ ڇٽن جي هڪ نک يا فريب باريجا سڏجي ٿي. اهو پير باري ڏارهياڙي ڇٽي جو مال چاريندو هيو. انهيءَ کان پوءِ ڏارهياڙي ڇٽي پنهنجي نياڻي نالي ڊاکي پير باري کي شادي ڪري ڏني. جڏھن پير باري صاحب بيمار ٿيو ته وصيعت ڪئي ته جڏھن مان وفات ڪيان ته منهنجو لاش هڪ ڏاند جي مٿان رکي ڇڏجو ۽ جتي اهو ڏاند وڃي ويهي رهي ته پوءِ اتي قبر کڻي دفن ڪندا. پوءِ انهن ماڻھن ايئن ڪيو. موجوده وقت ۾ بلوچستان جي حد گُري جي علائقي ۾ سندس قبر پڻ آھي ۽ سندس قبر تي 1947ع کان اڳ اتان جا رهواسي وڃي پڙ وجهندا هئا، 1987ع دوران مان خود اتي گهمڻ لاءِ ويو هيم. ۽ اتان جي ماڻھن پير باري جي ڏاند وارو رستو ڏٺم. جتان ڏاند لاش سميت گذريو هو. اتي هڪ اونهي سِيرَ (نئه) هئي. جنهن ۾ هڪ وڏو ڪنب پاڻيءَ جو هو. ڏڪر پوڻ وقت اتان جا رهواسي رسين ذريعي هيٺ لهي پاڻي ڀري ايندا آھن. اتي ان ڏاند جو کُرَ جو نشان هيو، ۽ وڏي جبل تان هيٺ ڏاند لٿو. انهيءَ جاءِ کي پير باريءَ وارو لڪ ڪري چوندا آھن. انهيءَ کان علاوه سير جي ڀرسان ڏکڻ طرف هڪ غار پڻ هيو. انهيءَ  مان پاڻيءَ جو زوردار آواز اچي پيو ۽ اتان ٿڌڙي هير لڳي پئي. جيئن ايئر ڪنڊيشن جي هوا هوندي آھي. ڏارهياڙي جبل جي علائقي ۾ تمام گهڻي ٿڌ پڻ آھي. جيئن ڪوئٽيا، ڪوهه مري ۽ گورک جهڙي ٿڌ پڻ آھي ۽ اتي قسمين قسمين ٻوٽا پڻ آھن جن کي طب جي لحاظ  کان جڙي ٻوٽيون چئي سگهجي ٿو.

ڪتي جي قبر بابت اٽڪل 1200ع ڌاري جي ڪهاڻي پڻ آھي هڪ نالي ميرڪ ڇٽو هيو جنهن کي هڪ هوشيار ۽ بهادر ڪتو هيو، جيئن موجوده وقت ۾ وڏن ماڻهن ۽ انگريزن ۽ فوجن وٽ هوشيار ۽ بهادر جاسوسي ڪرڻ لاءِ ڪتا پڻ ھوندا آھن. اهڙي نموني جو ڪتو هوندو هيو. سندس جو مالڪ ڏارهياڙي علائقي ۾ رهندو هيو. هڪ روايت موجب ڏارهياڙي جبل جي اوڀر طرف ڪرڇ جي جابلو علائقي ۾ نالي حسين ڇٽو رهندو هيو انهيءَ ميرڪ ڇٽي کان ڪتو وٺي ويو ته گهر اڪيلو آھي مان سنڌ جي ميداني علائقي مان اناج ۽ ٻيو ضرورت وارو سامان وٺي اچان پويان متان مال ۽ گهر جو سامان چوري ٿي وڃي. ٻئي روايت آھي ته ڏارهياڙي جبل جي ڏکڻ طرف هڪ ذات جو بروهي رهندو هيو انهيءَ کي ميرڪ ڇٽو اهو ڪتو ڏنو انهيءَ کان قرض وٺي آيو ۽ شرط اهو هيو ته قرض واپس ڪري ڪتو پنهنجو ڪاهي ويندس.
ٻنهي صورت ۾ اهو ڪتو ميرڪ ڇٽو کان ورتو ويو جنهن ماڻھو ڪتي کي پاڻ وٽ آندو اهو پاڻ سنڌ جي ميداني علائقي ڏانهن پنهنجي گهر جي لاءِ سودو سامان وٺڻ ويو ته پويان سندس گهر مان سامان چوري ٿي ويو. جڏھن گهر مالڪ واپس سامان وٺي آيو ته ڪتو ان جي قميص ۾ چڪ وجهي پنهنجي پويان اچڻ جو اشارو ڪيو. گهر جو مالڪ ڪتي جي پويان هلڻ لڳو. نيٺ ڪتي چوري ٿيل سامان جي مٿان بيهي ڀونڪڻ لڳو. مالڪ سامان ڏسي خوشيءَ مان اهو کنيون جڏهن گهر جو مالڪ پنهنجي وٿاڻ تي آيو ته ڪتي جي هوشياري ڏسي خوشيءَ مان ڪتي کي ڳچيءَ ۾ خط لکي ٻڌي اصل مالڪ ميرڪ ڇٽي ڏانهن اجازت ڏئي روانو ڪيو. ڪتي جو مالڪ ميرڪ ڇٽو به ڪتي جي جاچ لهڻ لاءِ گهران نڪتو ته رستي ۾ اهو ڪتو مليو ته مالڪ ڏسڻ سان ڪتي کي ڪاوڙ مان بجو ڏنو ۽ ڪتي کي چيائين ته تون ڇو ڀڄي آيو آھين. هڪ دم ڪتو پڇ لٽڪائي پيرن تي ڪري پيو ۽ اتي ئي ڪتي دم ڏنو. مالڪ ڏٺو ته ڪتي جي ڳڄيءَ ۾ خط لکيل آھي. اهو خط کڻي پڙھايو ته جنهن وٽ ڪتو هيو انهيءَ تفصيلي خط لکي ۽ ڪتي کي اجازت ڏئي موڪليو هو. جنهن کان پوءِ مالڪ انهيءَ وٽ روبرو وڃي پڪ ڪئي. جنهن کان پوءِ ڪتي جي اصلي مالڪ کي ڏاڍو ڏک ٿيو. جنهن جي ڪري ڪتي کي ڪپڙي جي ڪفن سان ويڙھي کيٿر يعني کيرٿر جبل جي وڏي ۾ وڏي ٽڪري تي دفن ڪيو.

ان کان پوءِ ان قبرکي ڪتي جي قبر واري چوٽي سڏيو ويندو آھي جيڪا موجوده وقت ۾ يوسي غيبي ديرو تعلقو قمبر ضلعي قمبر شھداد ڪوٽ سابق ضلعي شڪارپور ۽ لاڙڪاڻي ۾ هيو. جنهن کان پوءِ ميرڪ ڇٽي کي مار + چو =ڪُتي کي ماريندڙ سڏڻ لڳا. انهيءَ جي اولاد کي مارچو سڏيو ويندو آھي. موجوده وقت ۾ ڇٽا ذات ۾ (مارچو )پاڙو به آھي. ان نسل يا خاندان مان ڪجھ ماڻهو ڏارهياڙي جبل جي علائقي ۾ رهندڙ آھن. انهيءَ کان الاوه شهدادپور ، وارھ ، حيدرآباد جي ڀرسان به رهندڙ آھن.

بلوچستان علائقي حب چونڪي ۽ دريجيءَ جي علائقي ۾ تمام گهڻا ماڻھو آباد آھن موجوده وقت ۾ ان پاڙي يا خاندان مان ڊاڪٽر عبدالمجيد ڇٽو جيڪو صحت کاتي ۾ ڊائريڪٽر سنڌ هيو. هاڻي رٽائرڊ پڻ آھي. ٻيو ڊاڪٽر ممتاز علي ڇٽو جيڪو چانڊڪا ميڊيڪل ڪاليج لاڙڪاڻي ۾ پروفيسر پڻ آھي، ٽيون محترم محمد صادق ڇٽو سنڌ هاءِ ڪورٽ جو وڪيل پڻ حيدرآباد ۾ آھي ، ان سان گڏ ڪيترائي لکيل پڙھيل ماڻھو به آھن.

جڏھن 1843ع ۾ انگريزن جي حڪومت قائم ٿي ان وقت ضلعي شڪارپور ۽ تعلقي نصيرآباد ۾ ڏارهياڙي وارو جابلو علائقو هوندو ھو ان وقت انگريزن سنڌ جي سرحد کي مضبوط ڪرڻ لاءِ انگريز آفيسرن کي هدايت ڪئي وئي. ان وقت پهريون انگريز ڏارهياڙي جبل جي علائقي جي ترقي ڏانهن قدم کنيو. پوءِ اهو علائقو بلوچستان جي سرحد تي هيو پهريان انگريز سڄي جابلو پٽيءَ جي رستي تي امن قائم ڪرائڻ لاءِ پوليس جون چونڪيون قائم ڪيون ۽ ڏارهياڙي ڳوٺ ۾ سرڪاري بنگلو ٺھرايو، ۽ اتي هڪ وڏو پاڻيءَ جو تلاءُ کوٽرايو. ڏارهياڙي علائقي جي حد پينئرو جبل ڪرڇ مهيسر ۽ ويڊ، الله وارو حصو، ڇٽن جي حد ۾ پڻ آھي. جيڪو صدين کان وٺي قبضي ۾ رهيو آھي اهي انگريز آفيسر هر سال گرمين جي موسم ۾ ڏارهياڙي ۾ اچي تفريح ڪري ويندا هئا ، انگريزن جي امن قائم ڪرڻ وقت حمل ۽ وارهه جا هندو واپاري گرمين جي موسم ۾ اچي وڻجھ واپار ڪري ويندا هئا، هندن جا ٻه ٽي دوڪان به هوندا هئا، ڏارھياڙي جي رهواسين کان گيھ اُنَ ۽ ڏاسَ وٺي ويندا هئا، انهن کي قرض به ڏيندا هئا، جڏھن انگريز آفيسرن کي (ڪتي جي قبر )جي خبر پئي ته اهي اچي ڪتي جي قبر ۽ ڏارهياڙي جبل جي علائقي جي ٿڌي موسم بابت چڱي طرح ڄاڻ حاصل ٿي ، جنهن کان پوءِ انهن انگريزن تاريخي احوال پنهنجي هٿن سان قلمبند ڪيو ، جنهن کان پوءِ ڪتي جي قبر ۾ ڏارهياڙي وارو علائقو تمام گهڻو مشھور ٿيو.

هتي استاد عبدالرئوف گائينچي جو بيت ڏارهياڙي جي علائقي جي ٿڌي موسم هئڻ بابت هيٺ ڏجي ٿو.

ويڍ ۽ لاکاني، بيشڪ بست دري،

ڏوري ڏٺو جن آ، تن ساعت ناه سري

***

سنڌ جو ڪوھ مري، ڏارهياڙي جو ڏيھ آ.

ويڍ ۽ لاکاني، بيشڪ ٿڌا ماڳ،

***

ڏارهياڙي جي ڏيھ جا، روح رسيلا راڳ،

ڀونءِ جا چمڪيا ڀاڳ آھڙ گهلي هير ٿي.

***

انهيءَ کان الاوه ڊاڪٽر شبير احمد بهلول ڇٽو جو هڪ بيت هيٺ ڏجي ٿو جيڪو ڏارهياڙي جبل جي علائقي ۽ ماڻھن جي عڪاسي ڪري ٿو،

جتي ٿڌڙي هير گهلي ٿي

ڪوئٽيا ڪوھ مري کان هير ملي ٿي

محبت وڌائي مير فقير رکي ٿي

سک سوز جيان ، عزم جي مثل.

***

سادا سودا مارو ويٺا مال چارين،
اکر الفت جو پل پل پيا سارين ،
سادگي سينگار تن سان سدائين اچارن،
مهمان نوازي آتن ، ارم جي مثل.

***
مزاراڻي،باجڪ، سينهاچ جو آ سهارو،
حمل آ ڪاڇڙي کي ڏي پاڻي سارو،
گورخ،ڪشمير،واديءَ کان وڌيڪ پيارو،

محبت جا گل ۽ گلزار وڌي صنم جي مثل.

***
جنهن ۾ گئس ۽ پٿر جا آھن خزانا،

قيمتي ٻوٽا ڏسي ناسي ٿين ٿا ديوانا،

رئيس ، سردار ڏسي لالچ جا ٺاهن ٿا آشيانا،

جيڪو ڪري لالچ تنهن لاءِ گم جي مثل.

***

ڪڪهن، سيسو ، هرڻ ،گڊ ، سرھ ۽ تتر رهن ٿا،

مٺڙيون مٺڙيون ٻوليون ٻڌائي منظر هڻن ٿا،

ڏسي عجب نظارا سي دل کي وڻن ٿا،
ڪري جيڪو قهر تن سين ظلم جي مثل .

***

رئيس احمد ، ڦيرو ، کٽو کٽاڻي ۽ شڪر خان

جيڏي هئي محبت تيڏا هئا هو جوان،

دشمن سان جنگ جوٽي ماريا ٿي بيمان،

سدائين هڪ هئا هڪ ٿي هڪ قدم جي مثل

***

ڪرڇ ، ويڍ ، فوندل کي ڪري صاف سٿرو

ڪري تن جو مان مٿان ۽ رنگ گهرو،
ڌوئي پاڻيءَ سان ظاهر ڪري تن جو چهرو ،
جيڪو مڃي نه احسان شرم جي مثل.

***
جتي ڪتي جي قبر جو آھي مثال ،

ڪندو جيڪو غداري سو دل مان ڪڍي خيال

انسان جيان حيوان ۾ وفا بيمثال ،
وفائن جا ملن خزانا ڪرم جي مثل.
***

بيمار پيئن پاڻي تن کي ملي نئين زندگي ،

ڇٽا شبير تڏھن مان ڪيان ٿو بندگي،
ڪتي وفاداري ڏيکاري ديوانگي،
ڏي سڀ کي جيئندا جنم جي مثل.
هن ڏارهياڙي ۽ ڪتي جي قبر جي علائقي جي تفريحي ماڳ سان 1884ع کان ڪو وڏو الميو اهيو ٿيو جو انگريزن چانڊين جي نواب کي جاگير ڪري ڏني. جنهن تي ڇٽن ۽ چانڊين جي نواب سان علائقائي تضاد پيدا ٿيو. جنهن تي نواب صاحب قبضي ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. جنهن ۾ ناڪام ٿيڻ کان پوءِ ڇٽن جي مٿان مرزا قليچ بيگ مختيار ڪار نصير آباد پوءِ وارھ جو پهريون ٿيو. جي غلط رپورٽنگ تي ڪيس ٻه دفعا داخل ڪيا، پر انهن جي انگريزن پاڻ اچي وڌيڪ جاچ ڪري ڇٽن جي حق ۾ فيصلو ڏنو. جيڪا سند خان آف قلات ڏني ان تي انگريزن به حد بندي جو فيصلو برقرار رکيو مرزا ڪليچ بيگ اتان جي رهواسين بابت سفرنامي ۾ جيڪو لکيو آھي اهي الفاظ ڏکائيندڙ آھن ، ڏارهياڙي جبل جي علائقي جو اهو تضاد ڇٽن کي ورثي ۾ مليو آھي جڏھن به چانڊين جو نواب طاقتور ٿيندو آھي ته ڪونه ڪونه فساد برپا ڪرائيندو آھي ڇٽا گائينچا اصلي طرح سان پاڻ ۾ ڀائر آھن گائينچا اڳ ڇٽن جو پاڙو هيو اٽڪل 1650ع ڌاري پاڻ ۾ گهرو ويڙھ ٿي ان بعد جدا ٿيا ، جنهن کان پوءِ چانڊين جي نواب وٽ گائينچا حاضري ڀرڻ لڳا جڏھن کان جاگير جو تضاد ٿيو آھي ان وقت کان وٺي گائينچا نوابن جي چوڻ تي هلندا آيا آھن اهي نواب صاحب نٿا چاهين ته هنن مان تضاد واري صورتحال ختم ٿئي، ڇو ته ڇٽا گائينچا تضاد ختم ٿيندو ته پاڻ ۾ هڪ ٿي ويندا جيڪا جابلو پٽي آھي اها نوابن کان قبضي مان نڪري ويندي ، ۽ اتي جابلو پٽيءَ وٽ ترقياتي ڪم ٿيندا ته اتان جا اصل رهواسي سجاڳ ٿيندا جنهن جي ڪري انهيءَ تضاد کي هٿي ڏيندا پيا اچن . هڪ چوڻي آھي ته ويڙھايو ۽ حڪومت ڪريو.

ڇٽن ۽ گائينچن جي پاڻ ۾ گهرو ويڙھ کان پوءِ ٽي دفعا ويڙهه ٿي جنهن ۾ 1921ع ،1972ع ۽ ٽيون 8 جنوري 2004ع تي نواب شبير احمد چانڊيو ۽ سردار محمد صالح ڀوتاڻي ڇٽو سرڪٽ هائوس لاڙڪاڻي ۾ فيصلو ڪيو پر اهو فيصلو به اڌورو ڪيو ويو. جنهن ۾ حد بندي نه ٿي آھي انهيءَ کان علاوه ڇٽن جا ٽي خون رهيل آھن. ڇٽن جو شرط اهيو آھي ته جيڪا اسان کي خان آف قلات جي حد بندي ٿيل کي انگريزن به بحال ڪئي آھي اها ئي حد بندي گهرجي. ٻئي قابل قبول ناهي ڇٽن کي وڪرو ڪيو ويو آھي ان تي ڇٽن جا پڙھيل ماڻهو ناراض آھن ته اسان کي ڪنهن جي به غلامي قبول ناهي .ڇٽن جو سردار ۽ گائينچن جو نواب ٻنهي ڌرين ۾ هڪ خوف پيدا ڪري پنهنجا مفاد حاصل ڪري رهيا آھن پاڻ ۾ مائٽ پڻ آھن جيئن چانڊين جي نواب گائينچن جي علائقي مان گئس ۽ پٽرول جي رائلٽي ۽ ٻيون سهولتون حاصل ڪري رهيو آھي ، اهڙي نموني سان ڇٽن جو سردار به ايئن ڪري رهيو آھي، پر ڇٽن جي سردار صاحب بلوچستان جي ڪرخ شهر کان ڏارهياڙي جي علائقي ڏانهن ڪچو رستو ٺھرائي ڏنو آھي پر سنڌ حڪومت طرفان رستي ٺھرائڻ جي سهولت ٻنهين ذاتين کي نٿي ڏني وڃي .جنهن ۾ خاص مرحوم شبير احمد چانڊيو هو ۽ هاڻي نواب سردار خان چانڊيو جو هٿ آهي.
جابلو پٽي جا سڀ رهواسي خاموش ۽ بيوس بنيل آھن انهن ذاتين سان گڏ چانڊين جو اچ وڃ وارھ شھر ڏانهن گهڻو هوندو آھي پر اهو وڏو الميو آھي ته ڇٽن گائينچن جو پاڻ ۾ تضاد علائقي تي آھي انهيءَ تضاد جي ڪري ٻنهي ڌرين کي رستي جي اجازت نٿي ڏني وڃي ۽ ڏارهياڙو جبل هڪ تفريحي ماڳ وارو علائقو سنڌ جو حصو پڻ آھي انهيءَ رستي نه هئڻ ڪري ڪٽيل آھي ۽ بلوچستان جي حاڪم جو اثر پڻ آهي نه وري اسان جي سنڌ حڪومت مالڪي ٿي ڪري ، ان ڏارهياڙي جبل جي تفريحي ماڳ ڏانهن رستي ٺهرائڻ لاءِ مان 1986-87ع کان وٺي ڪوشش ڪري رهيو آھيان. مون وٽ درخواستن جو وڏو فائيل پڻ موجود آھي جيڪو ڏارهياڙي جبل جي رستي بابت آھي ۽ صدر اسحاق ۽ نواب شريف جا ليٽر پڻ موجود آھن ان کان علاوه محمد خان جوڻيجي جي وقت ۾ سازدا اداري جا پڻ ليٽر آھن ، 1996ع ۾ شهيد بينظير ڀٽو جي مرڪزي حڪومت هئي انهيءَ کي سعودي عرب ۾ منهنجي طرفان منهنجي سئوٽ درخواست ڏني ،انهيءَ تحت سنڌ جو وزير اعليٰ مرحوم سيد عبدالله شاھ ڏارهياڙي جبل جي پاڻ وزٽ ڪري سروي ڪرائي اتي سيد عبدالله شاھ جلسو به ڪيو سيد عبدلله شاھ تقرير دوران وڏي آواز سان پڇيو ته هن جلسي ۾ سڀ ذات جا ڇٽا آھيو جواب ۾ ھا جو جواب آواز ۾ آيو ، انهيءَ کان پوءِ نواب شبير احمد چانڊيو ايم اين اي رستي ٺھڻ تي اعتراض ڪيو پر سيد عبدالله شاھ بينظير ڀٽو جي حڪم تي عمل ڪري رستي جي منظوري جي عمل کي وڌايو پر پ پ جي حڪومت ختم ٿي اتان جا غريب مسڪين اڄ ڏينهن تائين تڪليفون برداشت ڪندا رهن ٿا ، ان رستي ٺھڻ مان ڇٽن، گائينچن ۽ معرفاڻي چانڊين جو نقصان ٿيو آھي ، موجوده وقت ۾ هتان جي نواب سردار خان چانڊئي ايم پي اي وارهه کي هن تفريحي ماڳ لاءِ وارھ ۾ کليل ڪچهريءَ ۾ درخواست مون ڏني جنهن تي نواب صاحب مسڪرائي اهو جواب ڏنو ته مون وٽ ۽ سنڌ حڪومت وٽ ايتري بجيٽ نه آھي جو اهو رستو تعمير ٿي سگهي ، جيڪر اهو رستو ٺهيو ته منهنجي چراگاھ کي جنهن ۾ هرڻ ۽ گڍ رهن ٿا انهن کي نقصان ٿيندو ، ۽ مان راضي نه آھيان ، ان کان پوءِ وارھ شھر ۾ هڪ سماجي تنظيم ٺاهي ان تحت مرڪزي حڪومت ڏانهن درخواستون موڪليون ويون انهن جو جوابي ليٽر ۽ پاڻيءَ جي سهولت لاءِ اچي مليا پر هتان جا آفيسر ڪوبه تعون نٿا ڪن پر ڪوشش جاري ساري آھي هن تنظيمن جي طرفان هر سال ڏهين آگسٽ تي ڏارهياڙي جبل ۽ ڪتي جي قبر وٽ اجلاس ڪرڻ کان پوءِ هن علائقي جي وفات ٿيل ماڻھن سان گڏ شھيد ٿيڻ لاءِ ڪئي وئي آھي ۽ دعا ۾ هن علائقي جي ماڻھن کي خوشحالي آڻڻ سان گڏ پاڻي ۽ رستي جي سهولت پيدا ڪرڻ لاءِ رب سائين کي عرض ڪيو ويو ته هر سال تي هتي اجلاس ۽ خيرات ڪئي ويندي .
ان کان پوءِ سردار محمد صالح ڀوتاڻي ڇٽو ڏارهياڙي ۾ پاڻي مهيا ڪرڻ جي لاءِ ٽيوب ويل لڳائڻ جي لاءِ پنهنجي خيسي مان پنجٽيھ لک رپيا ڏنا آھن. جنهن جو ڪم جولاءِ 2016ع کان ڪم شروع ٿي ويو آھي پر پاڻي اڃا نه نڪتو آھي ان کان علاوه نواب سردار احمد خان چانڊيو جيڪو سنڌ اسيمبليءَ ۾ ٺھراءُ پاس ڪرايو پر اهو سنڌ سان ايترو سچو نه آھي ڇو ته پنهنجي قبيلي ذات جا جيئي سنڌ جي نعري تحت  پريم اميراڻي ،روپلو چولياڻي منير چولياڻي ۽ ان کان علاوه وحيد لاشاري جي شھيد ٿيڻ تي اڄ تائين عذرخواهي به نه ڪئي آھي باقي مرسون مرسون سنڌ نه ڏيسون جو ڪوڙو نعرو هڻي، ڏارهياڙي جبل ۽ ڪتي جي قبر تي قبضو ڪرڻ چاهي ٿو جيڪو ڪنهن به صورت ۾ قبول نه ڪيو ويندو.

 

لطيف جي گيتن جهڙي صائمـ جروار: ثاقب بلوچ

اڄ موئن ڌڙي جي مٽي چوي ٿي تـ اهڙا ڪهريل ظلم تـ ڪڏھن منهجي قديميت ۾ بـ نـ ٿيا جيڪي ظلم اڄ جي سنڌ جي دجالي دور ۾ عام آھن,لاڙڪاڻي کي اڄ موئن معيار ٿو ڏي, اها ننگري جتي ڪالھ هڪ ثمينا جي ڳائيندڙ آواز کي دٻايوويو هو اڄ انهي لاڙڪاڻي جي ميروخان ۾ ھڪ معصوم گل جيان ٻھڪندڙ نياڻي کي ازيتن سان قتل ڪيو ويو, هو تـ معصوم هئي هو صرف گهر جو رستو ڀلجي وئي, مگرهندجاليدورجاماڻھونانسانيتمان ڀلجي ويا آھن,
ڇا معصوم صائمـ جروار کي اهو حق نـ هو تـ هو ٿيهلو کڻي اسڪول وڃي سگهي, پنهجي سرتين سان راند رچائي سگهي, اهو ڪو پهريون ڪڙڪيل ڪهر ناهي , انهيء ئي پي پي جي پئرس لاڙڪاڻي جي ست سالا ساحل ڪوريجو ۽ پنهج سالا سنڌو سومرو, خانپور جي نو سالا سرور پونهر, قصور جي ڇهه  سالا زينب, مردان جي چارسالا عاصمـ, عمرڪوٽ جي اميشا, ٺل جي فضيلا سرڪي انهن سمورن مظلومن کي ازيت جو نشانو بڻايو ويو. اڃا ڪيترا قهر ڳڻايان. ڪيتري نـ افسوس جي ڳالھ آھي تـ حڪمرانن جون ڌيئريون ڇوٽن ڪپڙن ۾ بـ محفوظ آھن ۽ سنڌ جي سادن سانگهين جون معصوم۽سٻاجهڙيونياڻيون ستن ڪپڙن۾بـ ازيت جو نشانو بڻجن ٿيون،  صائمـ جروار جيڪا هن دجالي دور جي سماج کان اڻواقف هئي ان کي ڪهڙي ڪل تـ هن سنڌڌرتي جتي لطيف سرڪار جي سر ٻولي ٿي۽ جتي قلندر جو رڪس ٿئي ٿو،  جتي موئن ڌڙي جي مٽي آھي اتي انسانيت کي داغيندڙ درندا هوندا جن جي اندرجوانسان موئل هوندو, اهي حيا و شرم کان خالي هوندا, ان معصوم نينگر کي ڪهڙي خبر تـ انهن ماڻھن جي چهرن پٺيان چهرا چهڙيل آھن, جيڪي حيوانيت جا چهرا آھن. جي انهن درندن کي جانور چئجي تـ اها جانور جي توحين آھي ڇو جو ڪتو بـ ان گهر جي باتي کي ڏاٺ ناهي ڏييندو جتان هو کائيندو آھي,هي هڪ صائما جروار جو قتل ناهي هي سنڌ جو قتل آھي,سنڌ جنهن ڪالھ ھندستان مان آيل مهاجرن جي نياڻين مٿان شفقت جو هٿ رکيو هو ۽ انهن جي مٿي تي پنهجائپ جي پوتي رکي هئي, جتي نياڻن کي ست قرآن سمجهيو ويندو هيو, اتي اڄ صائما جو روح چوندي هوندي تـ مونکي ست قرآن نـ صرف انسان سمجهيو ها, اي سنڌ ڌرتي تو تـ هميشا ننگن کي ساک ڪري رکيو پر اتي منهجي عزت محفوظ ناهي رهي, مان تـ هڪڙي ننڍڙي ج انهئ سمان تـا ڃا دنيا جي دستور کان ئي اڻ واقف هئس, اڄ تنهجي ننگري۾ڪنهن دندري جي ساھ مان وحشيت جي دپآئي جنهن مونکي ازيتن سان قتل ڪيو, اي منجهي ڌرتي اهو مان ڄاڻان ٿي تـ مونکي ڪئين چيٻاٽيو ويو,مون تي ڪهڙڪيل قهر جو تـ ڪير اندازو ئي نٿو لڳائي سگهي. منهجي ڌرتي هڪ دانهن توکي آھي, ٻي دانهن لطيف سرڪار ۽ مخدوم بلاول کي ڏيندس, تـ اي ڀٽائي جنهن ماروئڙن تي تو بيت لکيا انهن اڄ تنهجي بيتن جو قتل ڪيو, اي مخدوم بلاول جنهن سنڌ لاء تو سر ڪٽايواڄ ان ئي سنڌ جي واسين سنڌ جو قتل ڪيو,پر افسوس آھي اڄ جي حڪمرانن تي جن جو ضمير صدين کان مئل آھي, جن کي صائمـ جي سور جو احساس ئي ڪونهي. گلگت جي ملالا لاء تـ دنيا واجهائي ٿي پر سنڌ جي صائما جي سور کان واقفهونديبـاڻواقفآھن, اڄصائمـسانگڏ سنڌ بـ دفن ٿيو پر اسان جي نااهل حڪمرانن جو وار بـ ناهي چريو, اهي ووٽ وٺڻ لاء تـ فڪرمند هوندا آھن ۽ اسيمبلين ۾ اپوزيشن خلاف تـ ڳالائيندا آھن پر ڪنهن مظلوم تي ٿيل ظلم تي نٿا واجهائن, انهن جو پنجهيون نياڻيون تـ محفوظ رهندا آھن پر سنڌ جون نياڻيون ازيت جو شڪار ٿينديونآهن, آخر ڪيسيتائين سنڌ کي بار بار قتل ڪيو ويندو, ۽ ڪڏھن اسان جا حڪمران نشيلي ننڍ مان اٿندا ۽ لطيف جي ننگري جي واهر ڪنداسنڌي ماڻھو ته سڄي دنيا لاء درد رکي ٿو ,دنيا ۾ ڪٿي به ڪو واقعو ٿئي ته  اسان سڀني کان اڳڀرا هوندا آھيونپر افسوس سان چوڻو ٿو پئي ته
سنڌ جي سورن جو ڪنهن کي به احساس ڪونهيصائمـ جروار قتل انهي ڳالھ جو ثبوت آھي. برهال بحثيت هڪ عام فرد جي مان گذارش ٿو ڪريان هن دجالي دور جي حڪمرانن کان تـ اهي صائـمـ جو سور محسوس ڪن جئين قصور جي زينب لاء واجهائيو ويو ائين ئي سنڌ جي صائمـ جي واهر ڪئي وڃي, ان نياڻي جي روح کي انصاف ڏياريو وڃي,۽ صائمـ جي وارثن جو زخم ڀريو وڃي, ۽جئين اسيمبلين ۾حڪمرانن جي مفاد ۾بل منظور ٿيندا  آهن ائين ئي انهن مظلوم ماڻھن جي لاء ب ـ ڪاقانون ٺاھي وڃي جئين هن ملڪ جي قانون۾غريبن لاء انصاف ڪجھ سستو ٿي سگهي, ۽ صائمـ جي قاتل کي سرعام عبرتناڪ سزا ڏني وڃي جئين وري ڪا صائم ازيت جو شڪار نـ بڻجي, ۽ بار بار سنڌ جو قتل نـ ٿئي,