تازيون خبرون
هڪ سال ۾ پيٽروليم شين جي مد ۾ 206 ارب 28 ڪروڙ ٽئڪس اوڳاڙيو ويو: وفاقي سرڪار جو اعتراف - وزيراعظم چيف سيڪريٽري ۽ آئي جي سنڌ ذريعي متبادل نظام هلائڻ چاهي ٿو، ائين ٿيڻ نه ڏينداسين: سنڌ سرڪار - جسٽس (ر) الطاف ابراهيم قريشي وقتي چيف اليڪشن ڪمشنر ٿي ويو - ايشيائي ترقياتي بئنڪ پاڪستان لاءِ هڪ ارب 30 ڪروڙ ڊالرز جو قرض منظور ڪري ورتو - حڪومت جو ڪم واپار جي رستي ۾ آيل رنڊڪن کي ختم ڪري آسانيون پيدا ڪرڻ آهي: عمران خان - وزير اعظم ملڪ کي مضبوط ڪرڻ چاهي ٿو پر مخالف ڌر ڌيان هٽائڻ چاهي ٿي: فردوس عاشق - ملڪ رياض جي وارثن ۽ برطانوي حڪومت وچ ۾ نبيري مان مليل رقم سماجي بهبود لاءِ استعمال ڪئي ويندي: شهزاد اڪبر - وڏي وزير جي صدارت ۾ پبلڪ سيفٽي ڪميشن جو اجلاس، آءِ جي سنڌ جي عدم شرڪت تي ڪاوڙ جو اظهار، ٺهراءُ منظور - ڪراچي مان اغوا ٿيل دعا منگي بازياب نه ٿي، سنڌ جي مختلف شهرن ۾ احتجاجي مظاهرا، ريليون - اسلام ڪوٽ: مسافر ڪوچ موٽر سائيڪل کي بچائيندي ڪلٽي، واٽھڙو فوت، 3 عورتن سميت 7 ڄڻا زخمي

Category Archives: مضمون

وسيلن مٿان بار بڻيل ڌاري آبادڪاري‎: احسان جوڻيجو

اڄوڪي صورتحال سنڌ ۾ مذھبي انتھاپسندي قتل غارت ھنگامي صورتحال ڌرتي ڌڻين جي دربدري سنڌ ۾ گئس تيل ڪوئلي جي رٿائن اين ايل سي سميت مختلف قسمن جي رٿائن پورٽ قاسم اسٽيل مل ۽ ڪراچيء اندر مختلف قسمن جي رٿائن پروجيڪٽن ڪمپنين ۾ ڌاري آبادڪاريء جي ڌڙا ڌڙا ڀرتي ڌرتي ڌڻين جي وسيلن مٿان يقينن بار آھي” پاڪستان کي جوڙڻ کانپوء جبري استحلاق طور تي سنڌ کي ان جو صوبو بڻايو ويو ۽ ان وقت ۾ موجود سنڌي اڳواڻن ۽ ايشيا جي باقي الڳ مسلم ملڪ حامي اڳواڻن ۾ طئي ٿيل معاھدي تحت سنڌ کي الڳ ۽ خودمخيتار ڪرڻ جو چوڻ کانپوء سنڌ ۾ ايشيا جي ٽوڙ فوڙ کانپوء سمورا انڊيا جي مسلمان اچي ڪٽڪ لٿا جنھن کي موجودا سامراج طبقو يعني مظلوم قومن جا حق ڳڙڪائينڌڙ پنجاب ” ۽ جڏھن انڊيا کان اينڌڙ قافلا ڪٽڪ ڌارين جو لشڪر مارڪٽ سبب ايشيا جي نئين جڙڻنڌڙ ملڪ طرف وڌڻ لڳو ت ان سموري لوڌ کي پنجاب جي پنجابين اھو چئي اڳتي ڌڪيليو ت ” پاڪستان آگي ھي”.. ڌارين جي لوڌ کي 1954ع ۾ جڏھن سنڌ جي حدن ۾ لنگھندي ڏٺو ويو ت مھمان نواز سنڌي قوم ۽ انھيء جي سموري سياسي سماجي توڙي اڳواڻن ڀرپور نموني آجيان ڪئي ” آجيان ڪرڻ جو مقصد ھرگز اھو ن ھيو ت وقت جي گذرڻ کانپوء اسٽيبلشمينٽ ھن لوڌ کي پنھنجي ڪتب آڻي سنڌ اندر لساني فساد ٽارگيٽ ڪلنگ ۽ بدامني لاء استعمال ڪري پر ان وقت جي اڳواڻن مقامي ماڻھن جي آجيان جو مقصد دلي طور تي ھمدردي ڪرڻ ۽ حالات جي بھتري ٿيڻ کانپوء عالمي قوانين موجب انھن کي واپسي پنھنجي آستان ڏانھن باسلامتي موڪلڻ ھيو پر اھو ھرگز ن ڪيو ويو ن ئي ڪرڻ گوارا سمجھيو ويو وقت گذرندو ويو ھڪ طرف انڊيا مان اينڌڙ لوڌ سنڌ مان ڇڏي ويل ھنڌو برادري جي ملڪيتن تي قبضو ڪرڻ شروع ڪيو ت ٻئي افغانستان ۽ سوات مان پڻ سنڌ ۾ ڪٽڪ آندا ويا ۽ لوڌ آندي وئي پاڪستان ۾ بنگلاديش جي الڳ ٿيڻ کانپوء وري بنگالين جي لوڌ اچي ڪراچيء ۾ ديرا ڄمايا جيڪو انگ اکر تعداد پڻ باقي ڌاري آبادڪاري جي تناسب برابر آھي برما ۾ ٿيل قتل عام کانپوء برمين کي ملڪ اندر پناھ ڏيڻ جو سوچو ويو ۽ اھي ب ڪٽڪ لوڻ سنڌ اندر لڏرائي پاڪستان جي ابن ڏاڏن سنڌ کي عالمي يتيم خانون بڻائي ڇڏيو , ۽ ڏسندي ڏسندي بنگالي برمي افغاني ھنڌستانين سميت پٺاڻن ترڪين اچي سنڌ جي مختلف علائقن ۾ ديرا ڄمائي ڪاروبارن ٽرانسپورٽن تي قبضا ڄمائي ڇڏيا اھا ئي وجھ آھي جو اڄ ڪراچي جيڪو سنڌ جي گاديء جو ھنڌ ۽ پاڪستان کي پالڻ وارو شھر سڏيو وڃي ٿو اڄ انھيء سنڌ جي گاديء واري شھر ڪراچيء ۾ ڌرتي ڌڻي سنڌي ڪاروباري رھائشي ٽرانسپورٽي لحاظ سان اقليت ۾ سمجھيا وڃن ٿا جيڪڏھن حڪومت ان ڌاري آبادڪاريء خلاف سخت ايڪشن ۽ سخت قوانين سان نمٽي ھان ت شايد اڄ سنڌ ۾ ھي ھيڏي اوج ڌارين جي نظر ن اچي ھان جيڪي اڄ لوڌ اچي وسيلن مٿان حاوي ٿي بيٺي آھي ڪڏھن ڪراچيء جي مالڪي ت ڪڏھن وسيلن جي وارث ٿيڻ جي ڪوشش پئي ڪري ڪڏھن ڪوٽا تي ڌاڙو ت ڪڏھن ملڪيتن مٿان قبضا!!يجيڪا اڄ ڪينسر جي بيماري جي باعث بڻجي چڪي آھي انھيء لاء جيڪڏھن مزاحمتي گانڌي جيان انڊيا خالي ڪيو تحريڪ ھلايون ھان ت اڄ ھي سانحا ن ڏسڻا پون ھان!!

ڌاريء ابادڪاري جو مسئلو انتھائي ڳنڀير صورتحال پيدا ڪري چڪو آھي ڇو جو هاڻي سنڌ جي اصلوڪن (Indigenous) رهواسين کي پنهنجي ئي ڌرتيءَ تي ٿورائيءَ ۾ بدلجڻ جو ڊپ ورائي ويو آهي. گذريل هڪ صديءَ دوران جنهن رفتار سان سنڌ ۾ غير سنڌي ماڻهو آباد ٿيا آهن، اها رفتار هاڻي پنهنجي اوج تي پهچي چڪي آهي. ڌرتيءَ ڌڻين جو اهو ڊپ بي بنياد ناهي ته ان رفتار سان ايندڙ ڌاري آباديءَ جي نتيجي ۾ ايندڙ ڏهاڪن ۾ سنڌي سنڌ ۾ هڪ عددي ٿورائي بڻجي پنهنجي ڌرتيءَ تي مليل نالي ماتر حقِ حاڪميت به وڃائي ويهندا. سنڌ ۾ ڌاري آباديءَ جي اصل شروعات سنڌ تي انگريزن جي قبضي کان پوءِ شروع ٿي. انگريزن سنڌ ۾ جيڪو جديد آبپاشي نظام اڏايو، ان سنڌ جي معيشت ۾ انقلاب آڻي ڇڏيو. زراعت جي ترقيءَ ۽ زمين جي آباديءَ سان پنجاب مان ماڻهن جي آبادي سنڌ ڏانهن اچڻ شروع ٿي. 1932ع ۾ سکر بئراج جي اڏوات ۽ ان کان پوءِ 1894ع ۾ جمڙائو ڪينال ٺهڻ سان ڌارين خاص طور تي پنجاب جي زميندارن ۽ هارين جي سنڌ ڏانهن اچڻ ۾ تيزيءَ سان واڌ آئي. ڌاري آباديءَ جي ٻي وڏي ۽ سڀ کان ڀوائتي لهر ننڍي کنڊ جي ورهاڱي وقت آئي، جنهن سنڌي سماج جا بنياد لوڏي ڇڏيا. پاڪستان جي ھٿ ٺوڪي بناوت يعني ٺهڻ کان پوءِ ون يونٽ جي دور ۾ ڪوٽڙي ۽ گڊو بئراج ٺهڻ سان نيون زمينون آباد ٿيڻ جي نتيجي ۾ ڌاري آبادڪاريءَ کي ويتر هٿي ملي. ايوب خان جي دور ۾ اتر کان پٺاڻ آباديءَ ڪراچيءَ ڏانهن منهن ڪيو. اهو سلسلو اڄ به جاري آهي ۽ هاڻي پنهنجي انتها کي پهچي چڪو آهي. ويهين صديءَ جي منڍ ۾ پنجاب مان آبادي جي سنڌ ڏانهن لڏپلاڻ ۾ تيزي آئي ۽ 1930ع جي ڏهاڪي ۾ اهو سوال بحث هيٺ اچڻ لڳو ته ڪير سنڌي آهي ۽ ڪير ناهي. ان دور ۾ سنڌو درياءَ ٽرانسپورٽ جو اهم وسيلو هو. 1878ع ۾ ڪراچي ۽ پنجاب وچ ۾ ريل جو رستو ٺهڻ کان پوءِ سنڌ عملي طور پنجاب سان ڳنڍجي وئي. 1889ع ۾ سکر وٽ لئسنڊائون پل ۽ 1900ع ۾ ڪوٽڙيءَ واري پل ٺهڻ کان پوءِ آباديءَ جي اچ وڃ ۾ ويتر سولائي پيدا ٿي. سنڌ ۾ ڌاري آبادڪاري کانپوء جھڙي ريت قتل عام ڪرائي وئي سو تاريخ کان ڳجھي ڪونھي پوء ان ڌاري آبادڪاريء کي ڪڏھن لياري گينگ وار گروپ ڪري استعمال ڪيو ويو ڪڏھن ايم ڪيو ايم گينگ گروپ ڪري استعمال ڪيو ويو ت ڪڏھن سني تحريڪ جو روپ ڏيئي سنڌ ۾ 60ع جي ڏھائي کانپوء ھن محل تائين بنگال جي تحريڪ کان وڌيڪ مختلف قومن جا ماڻھو لکن جي تعداد ۾ مخلتف قسمن جي واقعن ۾ مارايا ويا جنھن ۾ عورتن جي سينا پڻ ڪٽيا ويا عصت زئي پـڻ ڪئي وئي رت جون نديون پڻ وھايون ويون گڏوگڏ ان ڌاري آبادڪاريء جي وڳوڙن اسان کان غزالا بتول صديقي کسي ورتي ” ان ڌاري آبادڪاري مان ڀرتي ڪيل آفيسرن اسان کي ڪونڌر کسي ورتا ڪڏھن ڌاري آبادڪاري جي ڌر مختلف ھنڌن تي سنڌين جو قتل عام شروع ڪيو ت ڪٿي ارشاد رانجھاڻي کي ھڪ پٺاڻ قبيلي سان تعلق رکنڌڙ قتل ڪيو اھي سڀ ڪڙيون ھڪ ڪونجيء سان ڳنڍيل آھن جيڪي مختلف وقتن تي مختلف قسمن نا واقعا رونما ڪري وڳوڙ ڪري رھيون آھن جيسيتائين سنڌ جي حڪومت عالمي قوانين مطابق ڀارتين کي ڀارت افغانين کي افغانستان بنگالين کي بنگال طرف واپسي يقيني ن ٿي بڻائي تيسيتائين سنڌ اندر ڌرتي ڌڻين جي اقليت ۾ بڻجڻ وارو خوف برقرار رھندو وسيلن جي لٽ مار جاري رھنڌي”

1947ع ۾ ننڍي کنڊ جي ورهاڱي وقت هاڻوڪيپاڪستان مان اٽڪل 47 لک هندو ۽ سک انڊيا جي ڏانهن لڏي ويا. جڏهن ته اٽڪل 65 لک مسلمان سرحد جي ٻئي پار کان پاڪستان ڏانهن لڏي آيا. اها سموري لڏپلاڻ سنڌ ۽ پنجاب ڏانهن ٿي، جڏهن ته سرحد ۽ بلوچستان ڏانهن ايڪڙ ٻيڪڙ ڪا لڏپلاڻ ٿي هوندي. هندستان مان لڏي آيلن جي گهڻائيءَ وڏن شهرن ڏانهن منهن ڪيو. 1951ع ۾ ٿيل آدمشماريءَ موجب پاڪستان جي شهرن ۾ رهندڙ آباديءَ جو 48 سيڪڙو هندستان مان لڏي آيل هو. آباديءَ جي ان واڌ جو دٻاءُ سڀ کان گهڻو سنڌ جي شهرن تي پيو، جتي 1941ع ۽ 1951ع جي وچ ۾ڪراچي ۽ حيدرآباد جي آباديءَ ۾ 150 سيڪڙو واڌ ٿي. ٻئي طرف سرحد صوبي ۽ شهري آبادي 18 سيڪڙو مان گهٽجي 11.3 سيڪڙو ٿي وئي. آباديءَ جي ٻه-طرفي لڏپلاڻ ۾ سنڌ مان 943،000 ماڻهن هندستان هجرت ڪئي، جڏهن ته هندستان مان 1,167,000 ماڻهو سنڌ ۾ داخل ٿيا. 1941ع جي آدم ڳڻپ موجب سنڌ ۾ اردو ڳالهائيندڙ 23 هزار هئا، جن ۾ 1380 سيڪڙو اضافو ٿيو ۽ ورهاڱي کان پوءِ انهن جو انگ وڌي 479,000 ٿي ويو.

1941ع جي آدم ڳڻپ موجب سنڌ ۾ 11.85 سيڪڙو آبادي شهرن ۾ رهندڙ هئي. جڏهن ته ڏهه سال پوءِ 1951ع ۾ ٿيل آدم ڳڻپ موجب شهري آباديءَ جو حصو وڌي 29.2 سيڪڙو ٿي ويو هو. ڪراچي ۽ حيدرآباد جي آباديءَ ۾ 150 سيڪڙو واڌ آئي. پاڪستان ڏانهن لڏيندڙن جي 80 سيڪڙو آبادي ڀارتي پنجاب مان آئي، جنهن جو هڪ وڏو حصو پنجاب جي شهرن ۽ ٻهراڙين ۾ ٿقافتي طور سمائجي ويو. ان جي ابتڙ سنڌ ڏانهن ايندڙ آباديءَ جو سنڌ سان ڪو به ثقافتي ميلاپ نه هو. پاڻي ۽ تيل جي ميلاپ جيان اهي هڪ ٻئي کان الڳ ٿلڳ رهيا. پنجاب جيئن ته هڪ خطو هو، تنهن ڪري ان جي ورهاڱي سبب آباديءَ جي ٻنهي طرف لڏپلاڻ فطري هئي، ان جي ابتڙ سنڌ ڏانهن آباديءَ جي ايڏي وڏي يلغار جو ڪو به اصولي جواز نه هو. هندستان مان ايڏي وڏي انگ ۾ آيل پناهگيرن سنڌ جي مکيه شهر ڪراچيءَ جو ثقافتي مهانڊو ئي بدلائي ڇڏيو.

ٻاهرين آباديءَ سنڌ جي ثقافتي قدرن کي پڻ زبردست ڌڪ رسايو. صدين کان مسلمان ۽ هندو گڏ رهڻ سبب ٻين انيڪ مسئلن جي باوجود مذهبي ڪٽرپڻو ڪڏهن به وچ تي نه آيو هو. ساڳي طرح ڪڏهن به شيعا- سني تفرقو وچ ۾ نه آيو هو. حيدرآباد ۾ 1950ع ۾ پهريون ڀيرو محرم دوران پناهگيرن جي انتهاپسند ٽولن شيعا-سني وڳوڙ ڪرائڻ جي ڪوشش ڪئي. ساڳي طرح مئي 1952ع ۾ ڪراچيءَ ۾ احمدين کي نشانو بڻايو ويو. احمدي عقيدي واري پرڏيهي وزير ظفر الله خان جي هلندڙ هڪ گڏجاڻيءَ تي وڳوڙين حملو ڪيو ۽ سينٽرل ڪراچيءَ ۾ احمدين جي ملڪيتن کي باهيون ڏنيون. ڪراچيءَ جي مولوين مطالبو ڪيو ته احمدين کي الڳ اقليت قرار ڏنو وڃي. ڪراچيءَ جون اخبارون ۽ پناهگير قيادت هر ٿوري گهڻي ڳالهه تي سنڌي قوم ۽ ان جي ثقافت کي هندن جي باقيات قرار ڏيندي دير نه ڪنديون هيون.ورهاڱي وقت جڏهن پنجاب ۾ ڀوائتي رتوڇاڻ هلندڙ هئي، سنڌ ۾ رتوڇاڻ جا ڪي به واقعا پيش نه آيا.سنڌ ۾ هندن ۽ سکن تي حملا ورهاڱي کان پوءِ هندستان مان آيل آباديءَ شروع ڪيا. سيپٽمبر1947ع جي پهرين هفتي ۾ نوابشاهه ۽ ميرپورخاص ۾ سکن خلاف تشدد جا واقعا پيش آيا. ساڳي طرح ڪراچيءَ ۾ هندن خلاف پڻ ڪارروايون ڪيون ويون. 17 ڊسمبر 1947ع تي حيدرآباد ۾ وڳوڙ ٿيا. 6 جنوري 1948ع تي ڪراچيءَ ۾ وڳوڙ ٿيا. شڪارپور مان 148 سکن جو قافلو پهچڻ تي 8 هزار کن وڳوڙي ڪٺا ٿي ويا، جن گردواري کي گهيرو ڪري ان کي باهه ڏئي ڇڏي. ايوب کهڙي پاڻ شهر جي علائقن ۾ وڃي وڳوڙن کي روڪڻ جون ڪوششون ڪيون پر صورتحال ان جي سنڀالڻ کان چڙهي وئي هئي..13 سيپٽمبر 1947ع تي سنڌ جي تڏهوڪي وڏي وزير ايوب کهڙي سنڌ مان جٿن جي شڪل ۾ لڏيندڙ هندن تي سخت تنقيد ڪندي چتاءُ ڏنو ته اهڙو قانون ٺاهيو پيو وڃي، جنهن هيٺ سنڌ مان لڏيندڙن کي سواءِ پهرين ڪپڙن ۽ ڪجهه ذاتي شين جي ڪجهه به ساڻ کڻڻ جي اجازت نه هوندي. 1948ع تائين سنڌ ۾ لڏپلاڻ جي باوجود ڪي به مذهبي وڳوڙ نه ٿيا هئا. جنوري 1948ع ۾ پهريون ڀيرو هندستان مان لڏي آيل پناهگيرن سکن ۽ هندن تي حملا ڪيا. انهن وڳوڙن ۾ 200 جي لڳ ڀڳ ماڻهو مارجي ويا ۽ سينٽرل ڪراچيءَ ۾ هندن جي گهرن ۽ دڪانن کي ساڙيو ويو. پوليس حالتن تي ضابطو نه آڻي سگهي، جنهن کان پوءِ فوج جي مدد ورتي وئي ۽ ڏهن ڏينهن لاءِ ڪرفيو لڳايو ويو. انهن حالتن ۾ ڪراچيءَ مان هندن جي لڏپلاڻ ۾ تيزي اچي وئي. ٻن هفتن اندر 21 هزار ماڻهو هندستان لڏي ويا ۽ مهيني جي پڄاڻيءَ تائين 40 هزار وڌيڪ ماڻهو لڏي چڪا هئا. سنڌ حڪومت هندن جي لڏپلاڻ کي روڪڻ جي ڪوشش ڪئي پر حالتون سندن وس کان نڪري چڪيون هيون اتر سنڌ ۾ انتظاميا کي ڳجهيون هدايتون جاري ڪيون ويون ته ضلعي مئجسٽريٽ جي اجازت نامي کان سواءِ هندن کي سنڌ مان نڪرڻ نه ڏنو وڃي. هندن کي روڪڻ لاءِ ٻيو به شرط لاڳو ڪيو ويو ته کين سنڌ ڇڏڻ وقت انڪم ٽيڪس اختيارين پاران سرٽيفڪيٽ حاصل ڪرڻو پوندو ته مٿن ڪي به سرڪاري رهتون ناهن. ايوب کهڙي هندن کي روڪڻ لاءِ حيلا هلايا پر مارچ تائين چٽو ٿي ويو هو ته وڏي پيماني تي لڏپلاڻ کي روڪڻ ممڪن ناهي. هر هفتي ڪراچي ۽ بمبئي جي وچ ۾ پنج سامونڊي جهاز هلي رهيا هئا، جن جي مجموعي گنجائش 11 هزار مسافرن جي هئي. چار هزار وڌيڪ ماڻهو ڪاٺياواڙ جي رستي تان لڏي ويا. هندستان سرڪار به هندن کي سنڌ مان ڪڍڻ لاءِحيدرآباد ۽ ميرپورخاص رستي ٽرينون هلايون ۽ پنهنجي سرحد جي پاسي عارضي ڪيمپون به قائم ڪيون پڻ ويون,,

سنڌ ۾ ڌارين جو انگ 49 سيڪڙو ۽ سنڌي ماڻهن جو انگ 51 سيڪڙو تي وڃي بيٺو آهي. جيڪڏهن ڌارين جي اها ڪاهه رهي ته سنڌي پنهنجي ئي ڌرتيءَ تي اقليت ۾ تبديل ٿي ويندا. نتيجي ۾ سنڌيماڻهن جو اهڙو حشر ٿيندو، جيڪو فلسطين ۾ فلسطينين سان ٿيو. اهو ئي ڪارڻ آهي جو سنڌجون سڀئي ڌريون وڏي عرصي کان ڌاري آبادڪاريءَ خلاف پرامن جدوجھد پئي ڪئي آهي. پر هن وقت تائين ان جو ڪنهن به نموني چٽو نتيجو سامهون نه آيو آهي. سنڌ ۾ ڌارين آبادڪاري خلاف سنڌين تحريڪ اصل ۾ مھاتما گانڌيءَ طرفان 1942ع ۾ Quit India Movement هندستان خالي ڪريو تحريڪ جهڙي ئي تحريڪ آهي. جڏهن انڊين نيشنل ڪانگريس محسوس ڪيو ته ڌارين (انگريزن) کي ڪڍڻ لاءِ هي وقت مزاحمت جو آهي. ٻي مھاڀاري جنگ سبب انگريز حڪومت ڪمزور ٿي رهي آهي ته ان وقت انهن ”هندستان خالي ڪريو تحريڪ“ هلائي. جنهن جو مقصد به سامراج خلاف سڌي جنگ هو ان تحريڪ جا نتيجا بھتر مليا جو انگريز سرڪار ڪانگريس سان ڳالهيون ڪيون ۽ هندستان کي خالي ڪرڻ لاءِ مهلت گهري. اڄ ساڳي تاريخي سڏ کي محسوس ڪندي ڌاريا سنڌ خالي ڪريو تحريڪ هلندڙ آهي، جنهن کي سمجهڻ جي ضرورت آهي. هن تحريڪ کي ڪمزور ڪرڻ لاءِ مخالف مختلف حربا ڪتب آڻي رهيا آهن. اچو ته انهن جي سازشن کي سمجهون ته اهي ڪهڙي نموني تحريڪ کي ڪمزور ڪرڻ لاءِ نفسياتي حربا استعمال ڪري رهيو آهي. اهڙيون سازشون تاريخ ۾ ڪا نئين ڳالهه نه آهن.

اھڙي قسم جو سازشون سنڌ ۾ ھلنڌڙ ھر تحريڪ خلاف ٿيون آھن پوء اھي ڌاري آبادڪاري خلاف تحريڪون ھجن آزاديء جون تحريڪون ھجن وسيلن مٿان پنجابي قبضي خلاف ھجن قومپرست ڪارڪنن جي جبري گمشدگين خلاف ھجن يا وري سنڌ جي باقي مسئلن خلاف ھجن انھن سڀني تحريڪن کي  مختلف قسمن سان ھيسايو ڌمڪايو ويو آھي ۽ ناڪام ڪرڻ جي ڪوشش پڻ ڪئي وئي آھي پر انھيء جو ھرگز اھو مقصد ناھي ت اسين ھٿ ٻڌي ويھي رھون ڇو جو تحريڪون ھميشا قربانيون گھرنديون آھن پوء اھي قربانيون مالي ھجن يا جاني پر قومپرست ڌريون پنھنجو پاڻ کان رٺل ھجڻ ڪري ڌارين خلاف ڪا مزاحمتي تحريڪ جو جنم وٺڻ جو سوال ساڳيو جو ساڳيو آھي!!

سنڌ جي قومپرست جماعتون جيڪي سنڌ ايڪشن ڪميٽيون جوڙي مسجد جي پيشا امامي جيان وڏي ڊڪ ڊوڙ ۾ آھن انھن کي گذارش ڪنداسين ت خدارا سيد جي نظرئي سان بيوفائي ن ڪيو اٿو!!

ھن قوم کي ڪٺي ڪيو اٿو!!

ان کان اڳ جو وسيلن مٿان ڌاريا مڪمل قبضو ڪري وڃن ۽ ڪڻو ڪڻو ٿي ماريا وڃو ان کان اڳ جو پنجاب پنھنجي مڪمل بالادستي قائم ڪري وٺي ۽ ڌارين جي ڀرمار توھان جو وجود ختم ڪري ڇڏي ان کان اڳ جو ارشاد رانجھاڻي جي قتل وانڱي ڌارين ھٿان بيدردي سان ماريا وڃو ۽ ساڙيا وڃو اٿو!!

ڀڙڪي باھ ٿي نڪرو محشر کان وڌيڪ تيز ٿي نڪرو ساڙيو منشور سمورا جيڪي سنڌ جي وجود خلاف جوڙيا ويا آھن سمورا نقطا فاڙيو جيڪي سنڌ مٿان ۽ سنڌ جي وحدانيت مٿان وار لاء جوڙيا ويا آھن سمورا ڪاغذ جيڪي سنڌ جا وسيلا پنجاب جي جھوليء ۾ وجھڻ لاء استعمال ڪيا ويا اٿو ھي وقت اٿوو!!

جي ن اٿيوو ت تاريخ توھان کي رديء جي ٽڪري ۾ فٽو ڪري اڇلي ڇڏيندي ڪڏھن ياد ڪرڻ جي زحمت ب ن ڪندي ۽ لاتعلقي جو اظھار ڪري ڇڏيندي اٿوو بچايو پنھنجي وجود کي ن ت ايئن ختم ٿي ويندوو جيئين واريء جا زرڙا اڏامجي ويا ۽ ريگستان جو وجود ئي ن رھيو جيئن ٿر مان پاڻيء جو وجود ئي ختم ٿي ويو تيئن اوھان سنڌين جو سنڌ مان وجود ايئن ختم ٿي ويندو جيڪڏھن اڄ اوھان پنھنجي حقن جي لاء ن جاڳيوو ۽ ڌاريء آبادڪاريء خلاف انڊيا وارن جيان انڊيا خالي ڪريو تحريڪ ن ھلايوو ت سڀاڻي اوھان جا آثار ب ن رھندا!!

******

 

گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول ڏاتو تيوڻو هڪ مثالي درسگاهه: سعيد احمد ڪوري

دنيا جي علمي اخلاقي مذهبي ، ڪاروباري سياسي يا سائنسي ترقيءَ جو راز تلاش ڪبو ته ان جي پٺيان هڪ صحتمند تعليم جو هٿ هوندو اهڙيءَ طرح سنڌ جي اندر به کوڙ سارا اهڙا به ادارا ڪم ڪري رهيا آهن جن جو فڪر قوم جي مستقبل سنوارڻ آ جٿي ائڊمنسٽريشن کان وٺي تدريسي عمل تائين سرگرميون شاهڪار آهن پر افسوس ڪي اهڙا به علائقائي عناصر آهن جيڪي هنن ادارن جي لاءِ ڪنڊو بڻيل آهن جيڪي خود ادارن جو حصو بڻيل آهن ان پيڙا کي به برداشت ڪندي ادارا پنهنجو ڳاٽ اوچو ڪري پنهنجي حصي جو ڪم ڪري رهيا آهن اهڙن ادارن مان گورنمينٽ بوائزهاءِ اسڪول ڏاتو تيوڻه به هڪ آهي جنهن جو ذڪرحرفن ۾ بند ڪري ڪجي ته اهو اداري سان انصاف نه هوندو جنهن جي اڏاوت ضلع قمبر تعلقه وارهه ڳوٺ ڏاتو تيوڻه جي ڏکڻ طرف آهي اداري کي پري پري کان جڏهن ڏسبو آهي ته ائين محسوس ٿيندو آهي ڄڻ ڪا يورپين ڪلچر جي فطري عمارت آ ، جنهن ۾ فطرت جا عجيب نظرا آهن اڱڻ تي ڇٻر ۽ ڪمپائوند هال جي چوڌاري ڪوني جا وڻ ۽ مختلف خوشبو ڏيندڙ ٻوٽا پوکيل آهن جن جي خوشبوءِ هر روز اداري کي نئون حسن  بخشندي آهي اهو ڏاڍو ڏکيو آهي هن دور ۾ ڪنهن سرڪاري اداري ۾ مڪمل سولر سسٽم، ڪپيوٽر، پرنٽر، فرج، واٽر پروف مشينون، جديد فرنيچر، اسيمبلي لاء لائوڊ اسپيڪر ۽ استادن لاءِ گائون هجن اهو سڄو ثمر ان سرڪاري بجيٽ SMC مان ٿيل آهي جيڪا بجيٽ ادارن جا هيڊ ماسٽر پنهنجي ذاتي انڪريمينٽ سمجهي هڙپ ڪندا آهن پر هي قمبر ضلع جو واحد ادارو آهي جنهن جي SMC بجيٽ  خدا کي حاضر ناضر سمجھي استمعال ٿيندي آهي، اداري جون نصاني سرگرمين جي ڳالهه ڪندا هلون ته هتي سيميسٽر سسٽم آ، والدين کي سيميسٽر کان کان اڳ پنج ڏينهن آگاءٌ ڪيو ويندو آ ته پنهنجي ٻار کي امتحان لاءِ تيار ڪيو ٻي طرف کان انهن کي ائڊمٽ ڪارڊ ۽ آخر ۾رزلٽ ڪارڊ به ڏنا ويندا آهن ، جنهن سيميسٽر کي علائقي جا عملدار ۽ علم ترقي پسند دوست وزٽ ڪري شاگردن جي حوصلا افزائي ڪندا آهن ، مطلب ته جٿي سيميسٽر نظام هجي اُتي اسان سٺن نتيجن جي به اُميد رکي سگھون ٿا ، هن دور ۾ جٿي گورنمينٽ جي اسڪولن جي مين گيٽ چوويهه ڪلاڪ کليل هجي ان دور ۾ گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول ڏاتو تيوڻو جي مين گيٽ تي اسڪائوٽس ڊيوٽي ڪن اها گھٽ ڳالهه نه آهي، مٿين ڳالهه کي مختصر ڪندي هئين  چئجي ته باغ  صحتمند ۽ سرسبز اوسر تڏهه ڪندو آ جڏهن ان جو مالهي صاحب ايمان هجي يا جسم تڏهن صحتمند رهندو آ جڏهن ان ۾ صحتمند دماغ هوندو آ جئين انساني جسم ۾ دماغ خاص عضووآهي ته اهڙي طرح اداري ۾ به هيڊ ماسٽر دماغ جي حيثيت رکندو آ، هن اداري جي ترقيءَ جو راز هيڊ ماسٽر سر ذولفقار علي ابڙو آ جنهن جي خون ۽ سوچ م آءٌ اداري سان محبت ، ڊيوٽي سان نڀاءَ ۽ قوم جي مستقبل سنوارڻ جو اونهون سرڪيوليٽ ٿيندي ڏٺو آ جيڪو هر روز ويهه ڪلو ميٽر مفاصلو طئي ڪري وقت تي اسيمبلي ۾ پهچندو آ، آءٌ پرائيويٽ ملازم آهيان اسان جي آفيس ڀرسان وين اسٽاپ آهي اسان پرائيوٽ ملازم 00؛8  بجه سهڪندي، سهڪندي آفيس وڃي مس پهچندا آهيون ته سائين  اسٽاپ تي وين جو انتظار ۾ هوندو آهي،

اها ڏاڍي ڏکي ڳالهه آ ته جنھن دور ۾  سڄو سسٽم اگور نند ۾ هجي ۽ موڊ تي ڊيوٽي ڪري ان دور ۾ سائين ذلفقار اداري جو درد دل ۾ کنيو وتي اهو عمل عبادت  جي مٿين ڪٽيگري جي برابر ڪجي سو به گھٽ نه هوندو، هي ته سائين جو اداري جي اندر سرگرمين جو هڪ ننڍڙو مثال آهي پر اڄوڪي دور ۾ ڪهڙو فرض شناس آفيسر آهي؟ جيڪو روز جي بنياد تي ادارن جي اسٽاف ۽ ٻين نصابي، غير نصابي رپورٽس وٺي، انهن آفيسرن کي به سائين طرفان اداري جون سڀئي رپورٽس  whatsp   ٿين ته پوءِ اهو ادارو پنهنجو مٽ پاڻ هوندو ٻئي پاسي کان اها به اٽل حقيقت آ يا ڪائناتي سچ آ ته هڪ هٿ جي تاڙي ڪڏهن وڄندي ئي نه آهي يا ائين چئجي ته ڪونج پنهنجي ولر سان وڌيڪ ٺهندي آ ته اهڙي طرح ادري جا استاد هڪ وري الگ يعني منفرد مثال جا مالڪ آهن جن جي پنهنجي ذاتي دلچسپي کان وٺي هيڊ ماسٽر جي هر آفيشل حڪم کي عزت ۽ لبيڪ چوڻ واري شخصيت جا مالڪ آهن،  هڪ سٺي سنجيده طبعيت سان پنهنجي اداري جي بهبودي لاء جدوجهد ڪري علم جي لافاني صابڻ سان قوم جي جھالت جي مير ڌوئي رهيا آهن، مطلب ته استادَ علمي پيڙي جو سوار آهن جيڪي قومن جا سفير ٿين ٿا ۽ شاگرد وري علمي ٻيڙي جا مسافر آهن ، جيڪي پاڻ کي علم جي آب سان انسانيت جو معراج ڪرائن ٿا هڪ پاسي کان هيڊ ماسٽر، استاد ڀلي پنهنجي حصي جو ڪم ڪن پر اداري جا شاگرد پنهنجو حصي جي ڪم ۾ ڪمزور آهن ته ان اداري جي ترقي جا سڀ رستا هڪ جمود شيءَ جي مثل آهن ، اها شيء ڪڏنهن به اوسرنٿي ڪري سگھي، هن اداري جا شاگرد فطري صلاحيتن کان وٺي اداري جي پرگھور تائين ٽمٽار آهن ، جيڪي پنهنجي پڙهائي کي ذاتي مفصد سمجھي هڪ سٺو مثال قائم ڪري رهيا آهن ، انهن مان اڄ ڪي ليڪچرار ، ڊاڪٽر انجنيئر ته ڪي سٺا انسان ثابت ٿيا آهن، جيڪي اداري جي ترقي جو مثال آهن پر جنهن کتي ۾ ادارا قائم هوندا آهن اتي اهڙا به مانجهي مرد، زندهه دل، صاحبِ ايمان ۽ فرض شناس شخصيتون ڪر کنيو بيٺيو هونديون آهن ته اسان جي علائقي يا ڳوٺ ۾ سياسي، سماجي، مذهبي يا علمي ماحول ڪهڙي گردش ۾ آهي، جٿي جول محسوس ٿيندو آ ته اهي پنهنجو ڪردار ادا ڪندا آهن اهڙن انمول شخصيتن مان سائين سيد شفيع محمد شاهه به هڪ آهي جنهن جي شخصيت کي ساراهه جي ته قلم جي مس به ساٿ ڇڏي ويندي ۽ سندن جي لفظن ۾ ذڪر ڪرڻ سان به اندر نه ڊاپندو،  ان ئي سائين جو ڪردار هن اداري ۾ ئي آهي جئين هيڊ ماسٽر ۽ استادن جو آ ، سائين هن وقت هن اداري جي SMC جو به چيئرمين آ، جنهن هر دور ۾ مونکي ذاتي خبر آ ته ڪنهن به هيڊ ماسٽر کي ٿلهي ليکي آزاد ڇڏي SMC جي استعمال جي اجازت نه ڏني آ، اهو تصور به نه ٿو ڪري سگھجي، مطلب ته هن اداري ۾ سائين جن جو به هڪڙو سٺو ڪردار آهي، جيڪو پنهنجي ذاتي پاڪيٽ مان اداري تي خرچ ڪندو آ، ڪڏهن استادن لاءِ ڪتابن جو تحفو ته ڪڏهن شاگردن لاءِ ڪهاڻين جا ڪتاب ته ڪڏهن اداري جي فرنيچر تائين خدمتون سرانجام ڏيندو رهيو آ ، مطلب ته هن جديد دور سان ڪلهو ڪلهي ۾ ملائي ادارو  پنهنجو ڪردار ادا ڪري رهيو آهي، جيڪي سمعي يا بصري شيون خانگي ادارن ۾ هلنديون آهن جيڪي شاگردن جي فيس کان وٺي فنڊنگ ۽ ڊونيشن تي ملنديون آهن هتي SMC هيڊ ماسٽر ۽ چيئر مين جي ذاتي جذبي خلوص ۽ خرچ تي اهي شيون قائم آهن جن مان شاگردن جي فيض آب ٿيندا آهن، اهڙي طرح سنڌ گورنمينٽ ايجوڪيشن لٽريسي ڊيارٽمنٽ مان اُميد ٿي رکجي ته سڄي سنڌ جي ايڊمنسٽريشن کا وٺي اداري جي بنيادي ضرورتن کي پٺ تي پيل نظام تي نظر ۽ سرگرم ادارن کي هٿي ڏيڻ جي اميد رکون ٿا جيئن قوم جو آئيندو مشڪلاتن جو سفر نه ڪري ۽ سنڌ جو هر ادارو گورنمينٽ بوائز هاءِ اسڪول ڏاتو تيو ڻو جي مثل بڻجي پوي.

korisaeedahmed@gmail.com

 

 

 

 

 

 

 

 

ڌرتي ڌڻين لاء ٽرامو بڻيل سنڌ: ايس ايم لغاري دادو

سنڌ جو خاڪو تڏهن جڙيو جڏهن سنڌ سان ڪيل ويڌن ۽ ان جا حق ڦٻائڻ جي انتها ٿئي وئي . سنڌ جي دل ڪراچي کي هٿرادو طور ڌارين سان ڀري ڌارين جي حوالي ڪيو ويو سنڌ جي تيل گئس تي توڙي  ٿر ۾ ملندڙ ڪوئلي جي ذخيرن  تي پڻ سنڌ کي ڪو حق اڄ تائين ناهي  ڏنو ويو اگر ڪو آواز اٿاري ٿو ته چيو ويو ته غداري پيو ڪري ان ڪري

سنڌ وڏي وقت کان سنڌين جا چچريل لاش وصول ڪندي پئي اچي. اسان ڪڏهن اهو به  ويچار ڪريون ٿا ته اهي آخر ڇو ائين سنڌي قومپرستن سان لڳاپيل ئي ماڻهو کنڀيا وڃن ٿا وري انهن جا لاش ملن ٿا ؟  هون ته ظاهري طور ڪنهن خون جي يا دهشتگردي جي واردات ۾ ملوث به ناهن هوندا . بلوچستان جي بلوچن جيان سنڌ ۾ سنڌين سان اهو ظلم آخر ڇو آهي آخر ڌرتي ڌڻين لاء ڪھڙو مسج آهي جنهن کي ڪير ٻنجو ڏيڻ وارو ئي ڪونهي ؟

هر روز آئي ڏينهن ڪٿي امہ رباب روئي روڊن تي دانهون ڪري پئي ته ڪٿي رمشہ کي ماريو پيو وڃي فضيلا کي غائب ڪيو پيو وڃي ته ڪٿي  ارشاد رانجهاڻي جهڙا نوجوان کي رحيم پٽاڻ هٿان  مارايو پيو وڃي زعيم شر جهڙا ڳڀرو نوجوان قتل ٿي وڃن ٿا خدا جي واسطي سنڌ مٿان رحم ڪريو ڪنهن جا ٻچا اڻوقتا موت جي ابدي ننڊ نہ سمهاريو

روزانه جڏهن ڪا سنڌي اخبار کڻي ان تي نظر ڦيرائيجي ته  مين پيج ڇڏي ٻئين يا ٽئين صفحي تي ،معمولي نوعيت جي خبر طور ڇپيل ڪنهن  ڪنڊ پاسي ۾ بنا ڪنهن سُرخي جي ٻن سٽن تي پڙهڻ لاء ملي ٿو ته سنڌ ۾ سنڌي نوجوانن جا لاش روڊن تان ملن ٿا ڪٿي نياڻيون ڪُسجن ٿيو ڪٿي ڪارڪنن جون جبري گمشدگيون ٿي رهيون آهن

هر روز ايئن ئي ڌرتي ڌڻين جا لاش لاوارث  حالت ۾ ملندا رهن ٿا دادو جي نوجوان ارشاد رونجھاڻي  جو لاش جڏهن گھر پھتو ته کيس کي پاليندڙ ماءُ برابر ڦڦي بہ صدمي ۾ فوت ٿي وئي هڪ ڏينهن ۾ ٻه ٻه قتل ڪندڙ قاتل رحيم شاھ جنھن طريقي  سان سنڌي کي ڌرتيءَ جي اصل ڌڻي کي تڙپائي تڙپائي ماريو آهي هڪ قاتل گنڊو رحيم شاه  هڪ سنڌي نوجوان کي ويگو گاڏي مان لاهي گوليون هڻي زخمي ڪري روڊ تي ڪيرائي ٿو ان جي مٿان ڪتي وانگر چوڌاري ڦيرا ٿو ڏئي  صرف پنهنجي دهشت ڦھلائڻ لا پنهنجو دٻدٻو ڄمائڻ جي لا  هن بي رحم ظالم ظلم جي انتها ڪري ڇڏي پر شايد ان بي نمڪ حرامي کي اهيا خبر ناهي ته تون آيل آھين

ڪتا اسين سنڌ جا وارث آھيون اسان سنڌين جي لاڳيتي خاموشي ۽ پاڪستان ۾ اقتدار هڪ ڌُر حوالي ڪرڻ جي ڪري اسان پنهنجي ڌرتي تي بي موت مارجي رهيا آھيون،ارشاد رانجهاڻي پنجابي يا پٺاڻ هجي ها ته پوري پاڪستان ۾ هلچل پيدا ٿي وڃي ها اڌ پاڪستان بند ٿي وڃي ها  ڪراچي جي ڀينس ڪالوني جي چيئرمين رحيم شاه جي هٿان مُبينا طور تي مارجي ويل ارشاد رانجهاڻي کي جنهن انداز ۾ ماريو ويو آھي ان مان سنڌين کي هڪ مسج ڏنو ويو آهي ته سنڌي اجتمائي شعور کان وانجهيل آهن روڊن رستن تي ملندڙ سنڌين جا چچريل لاش بہ سوال ڪن ٿا تہ ڇا سنڌي بہ پنھنجا ڪونھن؟

اڄ واضح ٿي ويو بلڪہ اسان کي اڳ ئي معلوم ھيو تہ توھان جا پنھنجا ڪير آھن.

ھا! اسان توھان جا ناھيون، توھان اسان جا ناھيو

نہ ٿي گهرجي سنڌ کي ڪائي ترقي روڊ صحت تعليم روزگارجيڪي جيئرا رهندا سي کائيندا ۽ پنهنجي لاء سهوليتون پيدا ڪندا  پنهنجي جمهوري ۽ قاتل سفاڪ جن کي قابو ڪريو

بس رڳو هر روز ڪا رباب نہ روئاريو

ڪا رمشہ نہ مارايو

ڪا فضيلا غائب نہ ڪرايو

ارشاد رانجهاڻي جهڙا نوجوان

رحيم پٽاڻ کان نه ماريو

هي وقت اسان کان گڏيل شعور ۽ عمل جي تقاضا ڪري رهيو آھي. ۽ سنڌ جي هر ساڃاھ وند جي مٿان اها ذميواري عائد ٿئي ٿي ته ھو قوم جي اندر گڏيل شعور ۽ گڏيل مفادن جي سمجھ پيدا ڪرڻ جي لاء پنهنجو ڪردار ادا ڪن باقي اهڙي رياست جتي انصاف جا ٻٽا معيار هجن. ظالم، جابر قوتن ۽ مظلومن لاء انصاف جي جدا جدا وصف هجي. اهڙي رياست ۽ ان جي ادارن کان انصاف جي توقع رکڻ فضول آھي حڪومت جي مجرماڻي خاموشي ڏسي ائين ٿو لڳي ته انهن کان مطالبو ڪرڻ ٻٻرن کان ٻير گهرڻ برابر آهي

 

پنهنجي ڌرتي تي اڃا ڪيترا ارشاد قتل ٿيندا…؟: پيار علي چانڊيو

ڪراچي سنڌ جي راڄڌاڻي آهي , سنڌ جو شان ۽ مانُ آهي، ڪراچي کي سنڌ پنهنجو رت ۽ ست ڏئي پالي وڏو ڪيو آهي، اڄ انهيءَ ڪراچي ۾ بار بار رتو ڇاڻ ٿئي ٿي، انهيءَ رتو ڇاڻ ۾ ڪيئي لاش سنڌ جي اندرين علائقن ۾ به ويندا رهيا آهن پر انهن لاشن جو ته ڄڻ ڪو ڌڻي سائين به نه آهي، لاشن جو ڪهڙي به علائقي ۽ ڪميونٽي سان تعلق هجي اها افسوس ناڪ ڳالهه آهي ۽ هر لاش درد جي الڳ ڪهاڻي آهي. سنڌ امن وادي آهي. انهن لاشن تي هر سنڌ واسي جي دل ٽهڪندي هوندي ۽ رت هاريندي هوندي، پر سنڌ ان سلسلي ۾ ڪجهه به ڪانه ٿي ڪري سگهي. سنڌ کي ان سڄي صورت حال کان پري رکيو ٿو وڃي. اهڙي طرح پنهنجي راجڌاڻي ۾ بار بار رتوڇاڻ ڏسندي به سنڌ ڪجهه ڪونه ٿي ڪري سگهي بس سنڌ بيوس آهي ,
اهو تاريخ جو عجيب اتفاق آهي ته سنڌ ان وقت به بيوس هئي جڏهن پاڪستان ٺهڻ کان ستت پوءِ سن 1948ع ۾ جڏهن سنڌ جي راڻي ڪراچي کي سنڌ کان زوري کسيو پئي ويو ته سنڌ ان وقت به ڪجهه ڪونه ڪري سگهي ۽ سنڌ ان وقت به بيوسي جو شڪار هئي, هتي اها ڳالهه پيش ڪرڻ جو مقصد اهو آهي ته سنڌ ان وقت به بيوس هئي جڏهن سندس راڄڌاڻي زوري ۽ زبردستي ۽ اخلاق جي مڙني تقاضائن کي پٺي ڏيندي کانئنس ڦري پئي وئي ۽ سنڌ اڄ به بيوس آهي جڏهن سندس راڄڌاڻي ۾ بار بار انسانن جو ڪوس ڪيو پيو وڃي , اها ڳالهه به عجيب آهي ته سنڌ جي اها بيوسي هر دور ۾ برقرار رهي آهي. چاهي مٿس آمرن طرف مڙهيل حڪومت رهي آهي يا اها حڪومت رهي آهي جنهن کي سنڌ جي عوام پنهنجو مئنڊيٽ ڏئي اقتدار ۾ آندو هجي، جڏهن به اهڙي حڪومت آئي آهي ته ايئن محسوس ٿيندو آهي ته ان جا هٿ ٻڌل هوندا آهن. اها به خبر نه هوندي آهي ته سندس هٿ ڪو ٻيو ٻڌندو آهي يا پاڻ کي پنهنجا هٿ ٻڌي ڇڏيندي آهي. اهو به ڏٺو ويو آهي ته ماضي ۾ جڏهن به موجوده حڪومت صورت حال انتهائي خراب ٿيڻ کان پوءِ جڏهن پنهنجا هٿ کولڻ جي ڪوشش ڪئي به کيس گهر ڀيڙو ڪيو پئي ويو , هن وقت ته عجيب صورت حال آهي. نه فقط حڪومت بيوس آهي پر هن ڀيري، سنڌ جا قوم پرست ڪراچي جي مالڪي ڪرڻ لاءِ ٻه قدم ڀرڻ لاءِ تيار ٿيندا نظر ڪو نه ٿا اچن.

سنڌ جي راڄڌاني واري شهر ڪراچي ۾ هر روز پوليس جي جڙتو مقابلن ۾ مبينه جوابدارن جي مارجي وڃڻ يا وري زخمي حالت ۾ گرفتار ٿيڻ جون خبرون ايترو ته معمول بڻجي ويون آهن جو هاڻي اهڙين خبرن کي قومي ميڊيا سنجيدگي سان وٺي ئي نٿي. اها حيرت جي ڳالهه ان ڪري به ناهي جو اهڙن واقعن وانگر هر ننڍي خبر به ميڊيا تائين پهچندي پهچندي ڪنهن وڏي خبر هٿان مارجي وڃي ٿي. سمنڊ جيڏي شهر ۾ اهڙا مقابلا سڀ کان وڌيڪ ملير ۾ ٿيندي نظر اچن ٿا ۽ اهڙي سيريز جي شروعات رائو انوار جي دور کان شروع ٿي، رائو انوار جو داغدار ڪيريئر ته پڄاڻي تي پهتو ۽ سندس ڪرسي تي عرفان بهادر اچي ويٺو پر مجال آهي جو ايس ايس پي عرفان بهادر پنهنجي پٽي ڀائي کان وراثت ۾ مليل ٽرينڊ کي ڇڏي. تازو 2 ڏينهن اڳ اربع جي شام جو عرفان بهادر جي ان (ريتي بجري جي ڪاروبار جي حوالي سان) مالامال ملير ۾ پوليس مقابلن جهڙو ئي هڪ مقابلو ٿيو، فرق صرف اهو هو ته هن مقابلي ۾ پوليس جي جاءِ تي هڪ مقامي سياستدان هو ۽ مقابلي جي زد ۾ ايندڙ به هڪ سياسي ڪارڪن هو. الزام به اهي هئا، جيڪي پوليس هر مقابلي بعد هڻندي آهي، مبينه جوابدار سان ورتاءُ به اهڙو ڪيو ويو، جيڪو ورتاءُ پوليس جي ورهين کان روايت رهي آهي. اها عدالت ڀينس ڪالوني موڙ وٽ لڳائي وئي، جنهن ۾ ڀينس ڪالوني مان چونڊيل يوسي چيئرمين رحيم شاهه مبينه ڦر مزاحمت تي جست ڪراچي جي صدر ارشاد رانجھاڻي کي 3 گوليون هنيون. جنهن جي نتيجي ۾ هو سخت زخمي ٿي پيو. زخمي ٿيڻ بعد هڪ ڪلاڪ تائين ارشاد تڙپندو رهيو پر کيس اسپتال منتقل نه ڪيو ويو. ارشاد کي تڙپندو ڏسي هڪ شهري يوسي چيئرمين کي منٿون ڪندو رهيو ته “هي منهنجو ڀاءُ آهي، کيس اسپتال منتقل ڪريو نه ته مري ويندو!” پر ان باوجود ارشاد کي اسپتال منتقل نه ڪيو ويو. اتي موجود هڪ شهري اهڙي دل ڏاريندڙ منظر کي پنهنجي موبائيل ڪئمرا ۾ محفوظ ڪيو، جيڪا وڊيو سوشل ميڊيا تي وائرل پڻ ٿي. هيڏانهن ارشاد تڙپندو رهيو پر پوليس روايتي انداز ۾ ڪلاڪ دير سان پهتي. جنهن بعد ارشاد کي ٿاڻي منتقل ڪيو ويو، جنهن کان پوءِ اسپتال پهچايو ويو، تيستائين ارشاد جو قصو تمام ٿي ويو.

شاهه لطيف ٿاڻي تي يوسي چيئرمين طرفان داخل ڪرايل ايف آءِ آر ۾ ڄاڻايو ويو ته هو پوڻين پنجين وڳي نرسري بينڪ مان پنهنجي پارٽنر کان 10 لک ڪڍرائي اچي رهيو هو ته ڀينس ڪالوني موڙ وٽ ٻن موٽرسائيڪلن تي سوار 4 جوابدارن گاڏي روڪڻ جي ڪوشش ڪئي، گاڏي نه بيهارڻ تي جوابدارن اسان مٿان فائرنگ ڪئي. ايتري ۾ اسان جي گاڏي اڳيان ٻي گاڏي آئي ۽ منهنجي پٽ شاهه حسين گاڏي روڪي ورتي. جنهن بعد 2 هٿياربند منهنجي سائيڊ کان اچي بيٺا ۽ هٿيار تاڻيندي چيائون ته گاڏي جو شيشو لاهه ۽ رقم اسان جي حوالي ڪر. مون پنهنجي جان ۽ مال جي حفاظت خاطر نائن ايم ايم پسٽل سان فائرنگ ڪري ڏني، هٿياربندن به فائرنگ ڪئي، منهنجي فائرنگ ۾ هڪ نامعلوم ڦورو زخمي ٿي پيو ۽ سندس 3 ساٿي فرار ٿي ويا. يوسي چيئرمين طرفان داخل ڪرايل ايف آءِ آر ۾ هن جو اهو بيان به ڪيترائي سوال اٿاري ٿو. هي بلڪل اهڙن ئي پوليس مقابلن جهڙو مقابلو آهي، جنهن ۾ پوليس کي ڪو به نقصان نٿو پهچي. هن واقعي ۾ به گاڏي جي سائيڊ کان هٿيار تاڻي بيٺل جوابدار رحيم شاهه جو ڪجهه به بگاڙي نه سگھيا ۽ رحيم شاهه وڏي تجربي سان هڪ “ڦورو” کي ڪيرائي وڌو. بهرحال ، واقعو شڪي آهي، ان جي گھڻ رخي جاچ ٿيڻ گھرجي، ان جي به جاچ ٿيڻ گھرجي ته روڊ تي ڪلاڪ تائين تڙپندڙ زخمي کي اسپتال منتقل ڇو نه ڪيو ويو ؟ پوليس دير سان ڇو پهتي؟ پوليس پهچڻ بعد زخمي کي اسپتال بدران پهرين ٿاڻي ڇو منتقل ڪيو ويو؟ هڪ شخص ڀلي اهو ڏوهاري ڇو نه هجي، ان جا بنيادي حق کسڻ يا علاج کان محروم ڪري مارڻ به خود هڪ ڪرائيم آهي، ان جي ايف آءِ آر به داخل ٿيڻ گھرجي. ڇاڪاڻ ته تازو سنڌ اسيمبلي اهڙو بل به پاس ڪيو آهي ته ڪنهن به ڏوهه، جھيڙي يا مقابلي ۾ زخمي ٿيندڙ شهري جو پهريون علاج ٿيندو بعد ۾ ٻي ڪارروائي.

هتي ارشاد جي ڀاءُ خالد ۽ جيئي سنڌ تحريڪ جي اڳواڻ مسعود جو ڏنل بيان به اهميت رکي ٿو ، بقول مقتول ارشاد رانجھاڻي جي ڀاءُ خالد جي ته “ارشاد کي 3 نه پر 10 گوليون لڳل هيون، جن مان مٿي تي 5، ٻانهن ۾ 2، پيٽ ۽ ڪک ۾ 2 ۽ هڪ گولي سيني تي لڳل هئي،“ سندن موجب ارشاد کي اضافي گوليون اسپتال نيئڻ دوران هنيون ويون آهن. مسعود ۽ خالد جي انهي بيان کي به جاچ ۾ شامل ڪرڻ گھرجي، جيڪڏهن واقعي ايئن آهي ته پوءِ هي ڦر مزاحمت نه پر سوچيل سمجھيل سازش تحت قتل سمجھيو ويندو ۽ ان متعلق اڳ ئي رحيم شاهه ۽ پوليس جي ڪردار کي ڏسندي شڪ شبهن جنم ورتو. هي رياست آهي، رياست جي اندر رياست قائم ڪري روڊ تي عدالت لڳائڻ جي اجازت ڪنهن کي ڪيئن ٿي ملي سگھي؟ جيڪڏهن ايئن ئي روڊن تي عدالتون لڳائي ڦر، مقابلن ۽ ٻين ڏوهن جي الزام ۾ ماڻهن کي ماريو ويندو ۽ پوليس سميت ٻيا ادارا وري اهڙن واقعن جي جاچ ڪرائڻ به پسند نه ڪن ته پوءِ رياست جھنگ بڻجي ويندي. ارشاد رانجھاڻي واري واقعي تي ماڻهن ۾ ڪاوڙ جي لهر پکڙيل آهي. سوشل ميڊيا تي ڪالهه تائين جسٽس فار ارشاد رانجھاڻي جو هيش ٽيگ ٽاپ ٽرينڊ رهيو. ضروري آهي ته آءِ جي سنڌ ڊاڪٽر ڪليم امام خاص ڪري ڪراچي پوليس چيف ڊاڪٽر امير شيخ هن معاملي جي شفاف جاچ ڪرائين ، جيڪڏهن ارشاد ڏوهاري آهي ته اهو ٻڌايو وڃي، جيڪڏهن بي ڏوهي آهي ته واقعي جي ذميوارن ۽ سببن کي وائکو ڪيو وڃي.

 

پوليس گرديء هٿان يرغمال بڻيل سماج!:شفيق الرحمان شاڪر

جڏهن قوم جا محافظ ئي قاتل بڻجي وڃن ۽ غنڊاگردي شروع ڪري ڏين ته عوام انصاف ۽ تحفظ لاء ڪنهن وٽ وڃي؟ اسان جي وطن عزيز ۾ پوليس جو شهرين تي تشدد،ڦرلٽ ۽غنڊاگردي ڪا نئين ڳالهه نه رهي آهي.روزانو سوشل ميڊيا تي پوليس جي عوام سان ظلم ۽ زيادتيء جي ڪانه ڪا وڊيو ضرور وائرل ٿئي ٿي ۽ گھڻو ڪجهه اسان پنهنجن اکين سان به ڏسندا رهندا آهيون.ڪنهن ٺيلي واري وٽ پوليس جي گاڏي اچي بيٺي،ماڻهن سمجھيو اها فروٽ جا ٺيلا هٽائڻ آئي آهي.پوليس وارن ٺيلي واري کان تمام گھڻو فروٽ ورتو ۽ بنان پئسا ڏيڻ جي هليا ويا.ٺيلي واري سندن وڃڻ کان پوء پرپٺ ٻه ٽي گاريون ڏنيون ٻيو هو ڪري به ڇا ٿي سگھيو؟ان قسم جا ڏيک اوهان کي هرهنڌ ڏسڻ لاء ملندا. چڪاس جي بهاني موٽر سائيڪلن ۽ ٻين گاڏين وارن کان رشوت ،جيڪر ڪو ڪجهه ڪڇي ته ان تي بدترين تشدد ڪن ٿا.پوڙهن ۽ عورتن سان به بد سلوڪي ڪندي نٿا مڙن.پاڪستان ۾ هر ٻئي ڏينهن ڪانه ڪاخبر ٻڌڻ لاء ملي ٿي.اڃا ڪجهه عرصو پهرين ڪراچيء جي فيروزآباد واري ٿاڻي ۾ ڊي ايس پي پاران ٽن نوجوانن تي سنگين تشدد جي معاملي ۾ پوليس ڪهڙيء طرح پنهنجي پٽي ڀائين کي بچائيندي رهي جڏهن ته آئي جي سنڌ کي آفيسرن پاران موڪليل رپورٽ ۾ انڪشاف ڪيو ويو هو ته ڊي ايس پي جي دوست جي پٽ ۽ انهن ٽنهي نوجوانن جي وچ ۾ جھيڙو ٿيو هو، ڊي ايس پي صاحب پنهنجو اثر رسوخ استعمال ڪندي ٽنهي نوجوانن کي حراست ۾ وٺي ڇڏيو ۽ اگھاڙو ڪري کين سخت تشدد جو نشانو بنايو.ميڊيا تي گوڙ متو ته ڊي ايس پي يعقوب جٽ نه رڳو نڪ جي ڏاڍائيء سان پنهنجي ڏوهه جو اعتراف ڪيو پر پنهنجي ظلم جي لاء زبردست دليل به گھڙي ورتو ته انهن پوليس لائين ۾ اچي ڇوڪرين کي ڇيڙيو هو.

اٽڪل هڪ سال اڳ هڪ پوليس واري جي گوليء سان ٻارهن سالن جو ريحان قتل ٿي ويو هو.ريحان صبح اسڪول ويندو هو ۽ شام جو کير جي هڪ دوڪان تي ڪم ڪندو هو ۽ پنهنجن گھر وارن جو پيٽ پاليندو هو.ان قسم جا ٻيا به کوڙ واقعا آهن.ڊسڪا نيو ڪچهريء ۾ پوليس جي نگرانيء ۾ ڏوهارين غريب عورت تي سرعام تشدد ڪيو پر پوليس جوابدارن خلاف قدم کڻن کان انڪار ڪري ڇڏيو.ملتان ۾ پوليس جو شرمناڪ عمل جو اهلڪارن پنهنجي ڏاڏي ۽ ڏاڏيء جيڏي عمر جي جوڙي تي وحشياڻو تشدد ڪيو.اسان جي وطن ۾ شريف شهري پوليس کان ڊڄي ٿو ڇوته پوليس طاقت جي نشي ۾ پنهنجا فرض وساري چڪي آهي.بدقسمتيء سان پوليس کي بگاڙڻ ۾ اسان جي حڪمران طبقي وڏو ڪردار ڪيو آهي.سياستدان پنهنجي علائقي ۾ پنهن جي مرضيء جو ٿاڻيدار لڳرائي انهيء ذريعي پنهنجن مخالفن کي سبق سيکاريندا آهن ۽ عام خلق تي آزاديء سان ظلم ڪندا آهن.پاڪستان جو ڳاڻيٽو اهڙن ملڪن ۾ ٿئي ٿو جتي خواندگيء جي شرح نهايت ئي گھٽ آهي.ان ڪري اتان جي شهرين کي پنهنجي بنيادي حقن جي به پوري ڄاڻ به ناهي هوندي.ان ڳالهه جو فائدو هميشه پوليس توڙي ٻيا قانون نافذ ڪندڙ ادارا کڻندا رهن ٿا.

پاڪستاني قانون موجب ڪجهه ڏوهه اهڙا آهن جن جي بنياد تي پوليس ڪنهن به ماڻهوء کي وارنٽ ڏيکارڻ سواء گرفتار ڪري سگھي ٿي.انهن ڏوهن ۾ قتل.ڌاڙو ۽ جنسي زياستي اهڙا ڏوهه آهن جن ۾ ملزم کي بغير وارنٽ جي گرفتار ڪري سگھجي ٿو ان کان سواء ٻئي ڪنهن به ڏوهه ۾ جنهن ۾ دهشتگرديء جون شقون شامل نه هجن پوليس کي گرفتاريء کان اڳ وارنٽ ڏيکارڻ ضروري هوندو آهي.اهڙن جوابدارن جي گرفتاريء دوران جيڪر ڪا مزاحمت سامهون اچي ته پوليس کي اهو حق حاصل آهي ته اها مناسب حد تائين طاقت جو استعمال ڪري سگھي ٿي. پوليس کي اهو اختيار حاصل ناهي ته اها عدالت جي اجازت سواء ڪنهن به گھر ۾ داخل ٿئي يا ان گھر جي تلاشي وٺي.ڪنهن عورت ملزم کي گرفتار ڪرڻ لاء ضروري آهي ته پوليس آفيسر گھٽ ۾ گھٽ سب انسپيڪٽر جي عهدي جو هئڻ گھرجي.جيڪر ڪنهن سبب اهڙو آفيسر موقعي تي موجود نه هجي ته ان صورت ۾ لازم آهي ته گرفتاريء وقت علائقي جا ڪجهه ذميدار ۽ عورت جو ڪو مٽ مائٽ اتي موجود هئڻ گھرجي.قانون ۾ اها شق به موجود آهي ته ليڊي پوليس کان سواء ڪوبه مرد پوليس وارو نه ته عورت جي تلاشي وٺي سگھي ٿو ۽ نه ئي بنان قانوني نوٽيس جي گھر ۾ داخل ٿي سگھي ٿو.گرفتار ٿيندڙ شخص وٽ اهو اختيار موجود آهي ته اهو پنهنجي بچاء لاء پنهنجي مرضيء جي وڪيل جي چونڊ ڪري سگھي ۽ قانون ان ڳالهه جو پابند آهي ته ان شخص کي اها سهوليت مهيا ڪري.جيڪر جوابدار وٽ پنهنجو وڪيل ڪرڻ جا وسيلا موجود ناهن ته ان لاء پاڪستان بار ڪائونسل کان مدد وٺي سگھي ٿو.گرفتار ٿيل شخص کان ثبوت حاصل ڪرڻ لاء ڪنهن به قسم جو ذهني ۽ جسماني تشدد ڪرڻ به قانون جي خلاف آهي.پوليس قانوني طور تي ان ڳالهه جي پابند آهي ته اها عورت کان سموري جاچ جوچ ڏينهن جي روشنيء ۾ ڪري ۽ رات هئڻ کان پهرين يا ته هن کي آزاد ڪري ڇڏي يا کيس ڪنهن جيل ڪسٽڊيء ۾ ڏيئي ڇڏي.اهي سمورا حق آهن جيڪي ڪنهن به پاڪستاني شهريء کي حاصل آهن ۽ ان جي خلاف ڪنهن به قسم جي ڪاروائي تي هو نه رڳو پوليس خلاف شڪايت ڪري سگھي ٿو بلڪه قانوني ڪاروائي جو حق به محفوظ رکي ٿو.پر اهي سمورا حق.فرض ۽ قانوني شقون ڪهڙي ڪم جون جن تي ٽڪي جو به عنل نٿو ٿئي.ماڊل ٽائون جي سانحي کان نقيب الله محسود قتل تائين ۽ هاڻي تازو ساهيوال ۾ جيڪو پوليس گرديء جو واقعو پيش آيو آهي انهيءته ثابت ڪري ڇڏيو آهي ته اسان شايد پٿر جي دور واري زندگي گذاري رهيا آهيون.

رياستي ۽ حڪومتي ادارا جن کي عوام کي تحفظ ۽ سلامتي مهيا ڪرڻي هئي اهي پاڻ عوام جا قاتل بڻجي ويهن ٿا ۽ انهن کي سندن انهن ڪارن ڪرتوتن جي لاء ڪڏهن به ڪا جوڳي سزا نٿي اچي.پوليس جي تربيت،سڌاري ۽ ڪارڪردگي بهتر بنائڻ جي حوالي سان وڏيون وڏيون دعوائون ته هر حڪومتي دور ۾ ٿينديون رهيون آهن پر نتيجو ڇا آهي؟ اڄ به پوليس سياسي چمچن ۽ ڏوهاري ذهنيت مافيا سان ڀري پيئي آهي.هر قسم جا نشائي ۽ پتائي توهان کي پوليس ۾ موجود ملندا،ڀتاخور ،داداگير ۽ قبضا خور پوليس جي ڪور هيٺ ڪم ڪندا رهيا آهن.

پوليس وارن جو هڪڙو انگ اهڙو به آهي جيڪي طبي ۽ نفسياتي حوالي سان حساس اداري ۾ ڪم ڪرڻ لاء هرگز فٽ ناهن.ڪڏهن به حڪومت انهن جي طبي ۽ نفسياتي چڪاس جو حقيقي بندوبست ناهي ڪيو.پوليس ۾ موجود ڏوهاري ماڻهن خلاف ڪا شفاف ۽ موثر تحقيقات ناهي ٿي.ڪنهن به پوليس واري کي اڄ تائين ڪنهن بي گناهه کي قتل ڪرڻ جي ڏوهه ۾ ڪڏهن ڪا سزا ناهي آئي.رواجي انڪواريون ٿين ٿيون،هٿ ٺوڪيون رپورٽون تيار ڪرائي ۽ مختلف جواز گھڙي اهڙين ڪارين رڍن کي هميشه تحفظ فراهم ڪيو ويندو رهيو آهي.سو جي اها ئي پوليس آهي ته اهي ئي الميا رهندا ۽ عوام انهن جي ظلم ۽ زيادتيء جو شڪار ٿيندو رهندو.

 

 

مصنوعي ذهانت ۽ ڪمپيوٽنگ ۾ پاڪستان جو مقام: ڊاڪٽر عارف علوي، (صدر اسلامي جمهوريه پاڪستان)

سائنس ۽ ٽيڪنالوجي جي دنيا ۾ چيو وڃي ٿو ته اسان چوٿين صنعتي ترقي جي دروازي تي بيٺا آهيون۔ پهريون صنعتي انقلاب 1760ع کان 1840ع تائين مشيني پيداوار جو دور کڻي آيو،اهو لوھ ۽ اسٽيل جهڙن مادن جو نتيجو هيو جو ڪوئلي ۽ ٻاڦ وسيلي نئين توانائي جي ذريعن  جو واڌارو ٿيو ۽ پيداواري واڌ لاءِ فيڪٽرين جي نظام  سان گڏ محنت جي ورهاست به عمل ۾ آئي۔

ٻيو صنعتي انقلاب 1870ع کان 20هين صدي جي شروعات تائين جاري رهيو جنهن جي نتيجي ۾ بجلي ۽ اندروني احتراق واري انجڻ (Internal combustion engine) سامهون آئي۔ ٻئي مشيون طاقتور ٽرانسپورٽ جو باعث بڻيون۔ ان کان علاوه پهريون دفعو ٽيليفون ۽ ٽيليگرام سان پيغامن جي رسائي ممڪن ٿي ۽ هن ۾ پيغام پڄائيندڙ جو اتي پهچندڙ ڪوجسماني عمل دخل ڪونه هيو۔ انساني خدمت ڪندڙ مشينون جيئن طبعي طور انساني ڪم مشينن جي حوالي ٿيا ۽ ان سان گڏوگڏ اسان جي اردگرد نوان خيالات تيزي سان اڀرڻ لڳا۔ وڏي پئماني تي پيداواري فائدا حاصل ٿيا ۽ اڄ جي وسيع تصرف واريون راهون کلي آيون۔  60 سالن بعد جيڪو ٽيون انقلاب آيو اهو انفارميشن ٽيڪنالوجي جو ڊجيٽل انقلاب هيو ۽ توهان جيڪي هي سٽون پڙهي رهيا آهيو، توهان منجهان ڪيترن ڪثرت سان ان ٽيڪنالوجي جو مشاهدو به ڪيو آهي۔ هي سيمي ڪنڊيڪٽر، مين فريم ڪمپيوٽنگ، سيليڪون، پرسنل ڪمپيوٽنگ، سيل فونز ۽ انٽرنيٽ ان جي وسيع پذيرائي آهن۔ گذريل ٻن ڏهاڪن کان ورلڊ وائيڊ ويب ، سينسرز ۽ ڪئميرائن سان گڏ ڊيٽا حاصل ڪرڻ ۽ اسٽوريج وڌائڻ جي صلاحيت جيڪو غيرمعمولي اضافو ڪري ڏنو آهي ان جو تجزيو ڪرڻ ڏاڍو محال ٿو ڏسجي۔

چوٿون صنعتي انقلاب هاڻي شروع ٿيو آهي ۽ پاڪستان کي ان تبديلي کي پنهنجو ڪندي ان جي ثمر مان فائدو وٺڻ گهرجي۔ گذريل ڪجھ ڏهاڪن جي ٽيڪنالوجي واري ڊيٽا گڏ ڪندي ۽ پوءِ ملي سيڪنڊن کي اربن جي تعداد ۾ مداخلت  سان مفيد معلومات اخذ ڪرڻ جي صلاحيت غيرمعمولي طور وڌي رهي آهي۔ اها بنيادي طور ڏهن مختلف شعبن ۾ اڀرندڙ ٽيڪنالوجي جي ڪاميابي سان سڃاتي وڃي ٿي جنهن ۾ مصنوعي ذهانت               (Artificial Intelligence “AI”)، روبوٽڪس، انٽرنيٽ آف ٿنگس، 5G برانڊبينڊ، 3D پرنٽنگ، خودڪار وهيڪلز، ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ، بلاڪ چين،  دوائون ۾ بائيوٽيڪنالجي جو استعمال ۽ مٿين درجي جي حقيقت (Augmented Reality) شامل آهن۔

مشهور ليکڪ ڪلاز شواب پنهنجي ڪتاب ´دي فورٿ انڊسٽريل ريوليوشن` ۾ لکي ٿو ته اڳين صنعتي انقلابن انسان کي جانورن جي طاقت تي ڀاڙڻ کان نجات ڏياري، وسيع پيداوار ممڪن بڻائي ۽ ماڻهن ۾ ڊجيٽل استعداد پيدا ڪيو، پر چوٿون انقلاب بنيادي طور مختلف آهي۔ هن ۾ مختلف نئين قسم جي ٽيڪنالوجي شامل آهي جنهن ۾ فزيڪل، ڊجيٽل، بايولاجيڪل، دنيا يڪجاء ٿيل آهي ۽ سمورن شعبن، معاشيات ۽ صنعتن تي اثرانداز ٿيڻ سان گڏ انهن متعلق تصورن کي به چئلينج ڪري رهي آهي۔

انسان لئه استدلال سڀ کان وڏي طاقت رهي آهي پر هاڻي اها به مشينن ۾ بدلجي سگهي ٿي ڇو جو اهڙي رفتار سان عمل ۾ اچي رهي آهي جنهن جو اڳ ۾ تصور ئي نه ڪيو ويو هيو۔ اڳ ۾ ڊيٽا گڏ ڪرڻ جو ڪم آءِ بي ايم ڊيپ بليو جهڙن سپر پاور ڪمپيوٽرن ذريعي ڪيو ويندو هيو جنهن شطرنج جي ماهر گيري ڪسپروف کي 1997ع ۾ مات ڏني هئي۔ ڊيپ بليو کي شروعاتي شطرنج ۾ پڙهايو ويندو هيو ۽ پهريون کيڏيل هزارين راندين ۾ وڏن رانديگرن طرفان اختيار ڪيل حڪمت عملي ان جي ميموري ۾ شامل هئي۔ اها هر سيڪنڊ ۾ 20 ڪروڙ پوزيشن وارو تجزيو ڪري پئي سگهي ۽ درستگي، ٿڪيل هجڻ ۽ اڳتي چال هلڻ جي حوالي سان لکين ڳڻپون ياد رکڻ جي صلاحيت سان پنهنجي مقابلي ۾ ويٺل انسان مٿان حاوي رهندي هئي۔

هاڻي جاري رهندڙن ۾ الفابيٽ ڪمپني پاران مشين لرننگ پروگرام الفا زيرو شروع ڪيو ويو آهي جيڪو منفرد الگورٿم تي مشتمل آهي۔ بعد ۾ استعمال ڪيل اصطلاح لاطيني زبان ۾ الخوارزمي جي نالي پٺيان رکي وئي آهي جيڪو آلجبرا ۾ مهارت رکندڙ ھيو۔ الفا زيرو کي الگورٿم جو بنياد شطرنج جي اصولن تي رکيو ويو آهي، جيڪو شطرنج جي بنيادي اصولن کي ڄاڻڻ جي بنا تي رکيو ويو آهي۔ هن کي هڪ انسان پنهنجي طريقي سان شروع ڪيو پر لکين ڀيرا ان کي پوءِ ان جي خلاف کيڏيو ويو ۽ ان جي غلطين منجهان سکيو ويو۔ هن وقت مونجهارو اهو آهي ته هن پاڻ گھڻي ڀاڱي سکي ورتو آهي ته شطرنج جي مقابلي ۾ خونخوار جانور کي حصو وٺڻ گهرجي جيڪو موجود به آهي ۽ ان راند کي اسٽاڪ فش سڏين ٿا۔

الفا زيرو کي تيزي سان نه پر چالاڪي سان سمجهي سگهجي ٿوڇو ته اسٽاڪ فش 60 ملين في سيڪنڊ ڪلڪيولشن سان شطرنج کي جمع ڪرڻ لاءِ بي حساب طاقت طور استعمال ڪري سگهجي ٿي۔ الفا زيرو پنهنجي طور الگورٿم سان گڏ 60 هزار ڪلڪيوليشن في سيڪنڊ جو جائزو وٺي ٿي ۽ اسٽاڪ فش کي آرام سان شڪست ڏئي سگهي ٿي۔ جنهن مان اهو ظاهر ٿيو ته اها صرف  آرٽيفيشل انٽيليجنس ۽ مشين لرننگ ئي آهي. جنهن  کي جڏهن رجسٽر ڪجي ٿو ته ڪوانٽم ڪمپيوٽنگ جي مقابلي ۾ قديم زمانو تصور ڪيو وڃي ٿو جيڪا ڳالھ جلد ئي حقيقت بڻجي ويندي۔

جڏهن وسيع اسٽوريج جا اعداد و شمار ۽ تجزياتي صلاحيتون گڏ ڪجن ۽ جڏهن حاصل ٿيل جينياتي ۽ صحت جو ڳاڻيٽو لاڳو ڪجي ته ان سان انساني صحت ۾ نظرجندڙ تبديليون پيدا ٿينديون۔ ان جو واضح مثال هي آهي ته هڪ آمريڪي جيڪو صحت جون خدمتون سرانجام ڏئي ٿو، اهو 100 ملين ماڻهن کان وڌيڪ صحت جون کربين ڊيٽا پوائنٽون حاصل ڪري ٿو۔ اهڙو ميٽا ڊيٽا جو تجزيو خوراڪ، علاج  ۽ مرض جي سڃاڻ يعني تشخيص کي بهتر بڻائي حاصل ڪري سگهجي ٿي۔ مانچسٽر يونيورسٽي ۾ هڪ AI  بيسڊ مشين مليريا جي بيماري خلاف مزاحمتي دوائن خلاف اثر رکڻ وارو ڪمپائونڊ دريافت ڪيو آهي۔ هڪ ٻيو نيورل نيٽ ورڪس تي مشتمل الگورٿم تي مشتمل ڪمپيوٽر پروگرام جاري ڪيو ويو آهي جيڪو شاگردن ۽ استادن کي پڙهائي سگهجي ٿو۔ٽيچر نيورل نيٽ ورڪ 1.7 ملين جي لڳ ڀڳ ڪيميائي اسٽريڪچر پٺيان قائدن کان واقف آهي جيڪو حياتياتي ايڪٽو ماليڪيول طور مشهور آهي۔استادن سان گڏ شاگرد نيورل نيٽ ورڪ وقت گذرڻ سان گڏ سکن ٿا ۽ مجوزه ماليڪيولز تي بهتر نتيجا ڪڍي سگهن ٿا جيڪي نين دوائن لاءِ بهتر هوندا۔

AI ڊرگ ڊولپمينٽ پروگرام سان لاڳاپيل ڪريسپر (CRISPR) جينز جي ميلاپ ۽ ايڊيٽنگ ٽيڪنالوجي سان ڊرامائي طور صحت عامه ۾ انقلاب اچي سگهي ٿو۔ نين دوائن جي جديد ڊائگناسٽڪ اوزارن سان موثر علاج معالج ۾ پيش رفت اچي سگهي ٿي۔ آگمينٽيڊ ريئلٽي ۽ ورچوئل ريئلٽي حقيقي دنيا بابت معلومات ۾  گهڻن ڳڻپن کي پوئتي ڇڏينديون پوءِ کڻي ان جو مقصد سفر هجي يا سرجري۔ ڇو ته جتي سرجن بافتن جي تھ بيمارين جي متاثر حصن جي ڳولها لئه چيرڦاڙ نه ڪندو ڇوته سرجن آپريشن کان اڳ هر شيءِ کي ٽن رخن (3D) سان ڏسندو۔ ڊاڪٽر زنده خلين کي امپلانٽ ڪري سگهندوجنهن سان جسم اندر تيار ٿيل موثر دوائن لاءِ نشان نه بڻايو ويندو۔

مصنوعي ذهانت ٻٽي استعمال واري ٽيڪنالوجي آهي، ڪمرشل اپليڪيشن کان علاوه ان کي فوج ، فضائي جنگين، ننڍڙن بمن، Avionics، مسلح ڊرون، ڊس انفارميشن مهارت ۽ سائبر سيڪيورٽي لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي۔

مشينن جي وڌڻ سان گڏ مثال طور انسان جي ٿوري مداخلت سان خودڪار مشينون فيصلا ڪري رهيون آهن۔ ان نئين حقيقت کي سمجهندي خامين جي گھٽتائي ڪئي وئي 2018ع ۾ ڏهن وڏين ڪمپنين ايپل، ايمازون، الفابيٽ، مائڪروسافٽ، فيس بڪ، علي بابا ۽ ٽينسينٽ ھن ڏهائي جي اقتصادي طاقت جون مرڪز بڻجي ويون آهن۔ اهڙا معاشرا  جيڪي چوٿين صنعتي انقلاب جي اثرن هيٺ مثبت انداز  وڌن پيا انهن جو معاشي ۽ سماجي مستقبل بهترين آهي۔ پاڪستان کي نئين لهر کي سڃاڻيندي فعال ٿيڻ گهرجي۽ اسان جي نوجوانن کي تيزي سان سکڻ واري نظريي تي عمل ڪرڻ گهرجي، جنهن سان اسان جي قسمت بدلجي ويندي۔

هن اڀرندڙ انقلاب جا معاشي نتيجا شاندار آهن جڏهن ته مستقبل جي 90 فيصد نوڪرين جو دارومدار ڊجيٽل لٽريسي تي هوندو۔ صرف آگمينٽيڊ ريئلٽي جو تناسب هن وقت 2 ارب ڊالر آهي جيڪو ٻن سالن ۾ 200ارب ڊالر ٿيڻ جو امڪان آهي۔ Gartner Inc مطابق 2020ع  ۾ AI مثبت نيٽ جاب طرف راغب ڪندڙ ادارو بڻجي ويندو جيڪو 2.3 ملين نوڪريون فراهم ڪندو۔ ڪئنيڊا ۾ سافٽ ٽيڪنالوجي جي آغاز سان 2020ع ۾ 2 لک تائين پڄڻ جي پيشنگوئي ڪئي وئي آهي جنهن سبب ڪئنيڊا اهڙن ماهرن کي ڀليڪار چوڻ لاءِ اميگريشن پروگرام ۾ نرمي آندي آ۔

مصنوعي ذهانت سان پيدا ٿيندڙ گلوبل ڪاروبار جي شرح 2017ع ۾ 692 ارب ڊالر هئي، 2018ع ۾ 1.2 ٽريلين تائين پڳي ۽ 2020ع تائين 3.9 ٽريلين تائين پڄڻ جي اڳڪٿي آهي۔هن پيشرفت جي تناظر ۾ سيليڪون ويلي ۾ پاڪستاني برادري سان منهنجي ڳالھ ٻولھ  دوران انهن اميد ڏيکاري ته جيڪڏهن درست فيصلا ڪيا ويا ته پاڪستان جي سافٽ ويئر جي برآمد 2023ع تائين 30 ارب ڊالر تائين پڄي ويندي۔ اها به اميد آهي ته اگر اسان هي چئلينج قبوليو ۽  ان تي وڏي سرمائيڪاري جي ضرورت ناهي بلڪه صرف اسان جي تعليم يافته نوجوانن جي ذهني تربيت جي ضرورت آهي ۔ پاڪستان کي وڌيڪ سٺن ڪمن ڪرڻ جي ضرورت آهي ڇو ته مستقبل ۾ عظيم انقلاب جي پش نظر اسان جي معيشت ۽ دفاعي نظام اسان جي مهارتن تي آڌاريل آهي جيڪو اسان جي درن جو ڪڙو کڙڪائي رهيو آهي۔ صارف هجڻ ناتي اسان مشڪل وقت ۾ به غيرملڪي سافٽ ويئر ۽ ھارڊ ويئر تي ڀاڙيون ٿا جڏهن ته اسان کي غيرمعمولي اقتصادي شراڪت ۽ پنهنجي سلامتي کي يقيني بڻائڻ لاءِ نئين نظام جو حصو مينيوفيڪچرر ٿيڻ گهرجي۔ اسان پاڪستان لاءِ  نئون چئلينج تيار پيا ڪريون جنهن جي مهارتن سان  سموري دنيا ۾ وڏي گهرج ٿيندي۔

مان پاڪستان کي هن نئين اڀرندڙ منظرنامي ۾ ڪيئن نٿو ڏسي سگهان؟ ان جا سبب هي آهن ته سافٽ ويئر انجنيئر تيار ڪري رهيا آهن جيڪي مارڪيٽ جي طلب مطابق ناهن۔ ان نامناسبت کي ختم ڪرڻ لاءِ اسان جي يونيورسٽين ۾ ذميداراڻي ۽ دانشمنداڻي نصابي  درستگي جي ضرورت آهي۔ ان مقصد لاءِ مان يونيورسٽين جي وائيس چانسلرن سان گڏجي ڪم ڪري رهيو آهيان جيڪو چانسلر جي حيثيت ۾ صدر جي اختيارن ۾ آهي۔ تڪڙي ضرورت جي آڌار سافٽ ويئر جي دنيا تيزي سان تبديل ٿي رهي آهي ۔ اسان موجوده سافٽ ويئر انجنيئرن جي معلومات کي بهتر بڻائڻ ۽ مصنوعي ذهانت ۽ ڪمپيوٽنگ متعلق کنيل قدمن سان هلندڙ سال هڪ لک نوجوانن کي ڪريش ڪورس تربيت جو فيصلو ڪيو آهي ۔ هن پروگرام کي www.piaic.org تي ڏسي سگهجي ٿو۔ آمريڪي فلاسافر ۽ تعليمي ماهر   جون ڊيوي بلڪل سچ چيو آهي ته اگر اڄ اسان شاگردن کي پڙهايون ٿا ته مستقبل کي تعليم يافته پيا بڻايون۔ ۽ اسان کي به اڄ پاڪستاني نوجوانن جي مستقبل کي سنوارڻو ۽ سندن مستقبل ڏسڻو آهي۔

****

 

ساهيوال سانحو ۽ محافظن ۾ تربيت جي کوٽ: صاحب خان ڀٽي

هن ملڪ ۾ قانون جا محافظ ملڪ جي عوام کي غلام سمجهن ٿا ۽ اهي جڏهن چاهين آڌي رات جو به ڪنهن جي گهر ۾ داخل ٿي سگهن ٿا ۽ ڪنهن کي به کنڀي وڃن سگهن ٿا ۽ انهن کان ڪير به پڇڻ وارو نه آهي ۽ نه هاف فراءِ ۽ فل فراءِ ڪندڙن کان ڪو پڇڻ وارو آهي، جيڪو جيترا گهڻا ماريندو آهي ۽ انهي آفسر جو وڏو نانءُ ٿيندو آهي، ان جو اندازو نقيب الله قتل ڪيس مان به لڳائي سگهي ٿو، ان جو اندازو ڪراچي ۾ قتل ٿيل هڪ بروهي پورهيت جي قتل مان لڳائي سگهجي ٿو پر افسوس  جو  اهڙن آفيسرن کي لغام ڏيڻ وارو اڄ ڏينهن تائين ڪو پيدا نه ٿيو آهي، ڪيترائي اهڙا مقابلا هوندا آهن، جن ۾ پنج پنج دهشتگرد مارجي ويندا آهن پر  ان مقابلي ۾ اهلڪارن کي ڪجهه نه ٿيندو آهي، جيڪڏهن اصل مقابلو ٿيندو آهي ته پوءِ رڳو  اهلڪار ئي شهيد ٿيندا آهن ، وزيراعظم جي خاص معاون نعيم الحق چيو آهي ته اسان جي ملڪ ۾ محافظن ۾ تربيت جي کوٽ آهي، آخر ڇو اهلڪارن کي ڄنگهه تي گولي هڻڻ جي تربيت نه ٿي ڏني، هڪ ڳالهه ته صاف ظاهر آهي ته قانون لاڳو ڪندڙن ادارن کي اها تربيت  ٽريننگ  دوران ڏني ويندي آهي پر جڏهن انهن کي وردي ملي ويندي آهي ته پوءِ  انهن آفيسرن کي  ماڻهن کي مارڻ جو لائسنس ملي ويندو آهي، جيڪڏهن ڪنهن تي ڪيس داخل آهي ته ان کي گرفتار ڪري عدالتن ۾ پيش ڪيو ويندو آهي  پر افسوس جو هن ملڪ ۾ ايئن نه ٿي رهيو آهي.

عام طور تي هن ملڪ ۾ چيو ويندو آهي ته قانون سڀني لاءِ برابر آهي پر افسوس جو هن ملڪ ۾ قانون سڀني لاءِ برابر نه آهي،  امير جي لاءِ قانون الڳ  آهي ۽ غريب جي لاءِ قانون الڳ آهي، جنهن جا اسان وٽ هزارين مثال موجود آهن، هن ملڪ ۾ استادن کي هٿڪڙيون لڳائي عدالت ۾ ته پيش ڪيو ويندو آهي پر ملڪ جو ناڻو لٽيندڙن کي هٿڪڙيون نه لڳايون وينديون آهن، هن ملڪ ۾ غريبن جو رت وهائيندڙن کي ضمانتون ملي وينديون آهن پر بي گناهن کي انصاف نه ملندو آهي، هن ملڪ ۾ جيڪڏهن غريب هڪ رپئي جي چوري ڪري ته ان کي قتل جي سزا ڏني ويندي آهي پر جڏهن ڪو امير قتل ڪري ته پيسا ڏئي پنهنجي جان آجي ڪري ويندو آهي، ريمنڊ ڊيوس جهڙا بااثر ماڻهو پيسا ڏئي قتل ڪري معاف ڪرائي ويندا آهن ته ڪجهه ماڻهن لاءِ قانون تبديل ٿي ويندو آهي، ڪراچي ۾ پورهيت کي قتل ڪندڙ پوليس اهلڪار وارثن کي ڌمڪيون ۽ پيسا ڏئي پنهنجو خون معاف ڪرائي وٺندو آهي پر ان کي ڪا به سزا نه ڏني ويندي آهي، ڪراچي ۾ جڏهن ڪنهن نوجوان کي قانون لاڳو ڪندڙ ادارا قتل ڪندا آهن ۽ ان جي ويڊيو منظر عام تي ايندي آهي ته به انهن خلاف ڪا خاص ڪارروائي نه ٿيندي آهي، اسان جي ملڪ ۾ جڏهن ڪو چور نه ملندو آهي ته اسان جا قانون جا محافظ انهن جي عورتن کي کنڀي کڻي ايندا آهن پر انهن کي ڪو چوڻ وارو نه هوندو آهي ۽ نه ئي وري جوابدارن جي بي گناهه ماءُ، پيءُ ڀيڻ ۽ ڀاءُ کي  گرفتار ڪندڙن خلاف ڪارروائي ڪئي ويندي آهي، اسان جي ملڪ ۾ ته  اسان جا محافظ وڏيرن، بااثرن ۽ پيسا ڏيندڙن جي اڳيان ڪنڌ جهڪائي انهن کي سلامي پيش ڪندا آهن پر انهن خلاف  اڄ ڏينهن تائين ڪنهن نه پڇيو آهي،

هن ملڪ ۾ ته جيڪڏهن چوري ڪندڙ جوابدار نه ملندو آهي ته اسان جا محافظ گهرن کي باهيون ڏئي ساڙي ڇڏيندا آهن ۽ وڏي فخر سان ٻڌائندا آهن ته  جوابدار هٿ نه اچڻ تي گهرن کي باهه ڏني آهي جيڪڏهن اهڙن خلاف ڪارروائي ڪئي وڃي  ته مستقبل ۾ اهڙا واقعا پيش نه اچن ها. بهرحال ملڪ ۾ اهڙا ته سانحا پيش اچي رهيا آهن جو انهن سان انسانيت جو ڪنڌ ئي جهڪي وڃي ٿو پر حڪمران پنهنجي هوڏ تان لهڻ تيار ئي نه آهن ۽ نه ئي حڪمران عوام کي انصاف فراهم ڪرڻ لاءِ ڪا حڪمت عملي طئي ڪن ٿا، جنهن سان عام ماڻهو جو قانون تان ڀروسو کڄندو پيو وڃي، اهو ئي سبب آهي جو ماڻهو ڪنهن به چوري ڦر جي واردات جو ڪيس داخل ڪرائڻ کان اڳ سئو ڀيرا سوچيندا آهن ته متان کين تنگ نه ڪيو وڃي.انصاف جي نالي تي اقتدار ۾ ايندڙ پارٽي اڄ عوام کي انصاف فراهم ڪرڻ کان لاچار آهي، اهو ئي سبب آهي جو  حڪمران جماعت جي وزيرن جي وات تي تالو لڳي ويو آهي ۽ اهي  ڪنهن به عوامي معاملي تي ڳالهائڻ کان اڳ سئو ڀيرا سوچيندا آهن.  بهرحال هن وقت پنجاب جي علائقي ساهيول ۾ اهڙو واقعو پيش آيو آهي جو هر هڪ جو هانءُ ڦاٽي پيو آهي ۽ هر هڪ جي اک آلي ٿي وئي آهي پر ان باوجود حڪمرانن کي ڪو به رحم نه اچي رهيو آهي،

آچر ڏهاڙي لاهور جي علائقي ڪوٽ لکپت جو رهواسي محمد خليل پنهنجي سئوٽ رضوان جي شادي ۾ شرڪت لاءِ پنهنجي ڪٽنب سان گڏ بوري والا ڏانهن نڪتو، سندس ڪار ۾ سندس گهر واري نبيله، چار ٻار ۽ سندس دوست ذيشان هو، جيڪو گاڏي هلائي رهيو هو. معصوم ٻار به تمام گهڻو خوش هئا ته هو شادي ۾ شرڪت ڪندا پر کين اها خبر نه هئي ته وري پهريل دهشتگرد سندن راهه تڪي رهيا هئا ته ڪڏنهن اهي بي گناهه ماڻهو هتان گذرندا ۽ اهي انهن مٿان گولين جي برسات ڪندا، جڏهن انهيءَ بدنصيب ڪٽنب جي گاڏي ساهيوال جي حدن ۾ داخل ٿي ته ٽولا پلازه وٽ ڪائونٽر ٽيررازم پوليس جي گاڏين  محمد خليل جي ڪار کي روڪڻ جو اشارو ڪيو هو نه رڪي، اکين ڏٺن شاهدن جو چوڻ هو ته ڏينهن ڏٺي جو پوليس اهلڪارن گاڏيءَ ۾ ويٺلن مٿان هٿيارن جا منهن کولي ڇڏيا، جنهن بعد خبر نشر ٿي ته ساهيوال ڀرسان ٽول پلازا ۾ سي ٽي ڊي جي فائرنگ ۾ ٻن عورتن سميت 4 ڄڻا مارجي ويا هئا، سي ٽي ڊي جي فائرنگ ۾ عورت نبيلان سندس مڙس محمد خليل، 13 ورهين جي نياڻي اريبا ۽ هڪ پاڙيسري ذيشان شامل هئا، زخمين ۾ عمير ۽ ٻه معصوم نياڻيون شامل هيون، ان وقت سي ٽي ڊي دعويٰ ڪئي هئي ته اهي دهشتگرد هئا، جڏهن ته زخمي ٻار ۽ اکين ڏٺن شاهدن جي بيانن کانپوءِ واقعو شڪي ٿي ويو آهي. اکين ڏٺل شاهدن جو چوڻ آهي ته سي ٽي ڊي جي تيز رفتار گاڏي هڪ ڪار کي ٽڪر هنيو، جيڪا هڪ پاسي وڃي بيهي رهي  ۽ پوءِ اهلڪار فائرنگ ڪري چئن ڄڻن کي قتل ڪري ڇڏيو، جڏهن ته  ڪار مان ڪا به مزاحمت نه ڪئي وئي،

شروعاتي پوسٽ مارٽم رپورٽ موجب ڊرائيور ذيشان کي 10 گوليون هنيون ويون، 13 ورهين جي اريبه کي 6 گوليون، سندس والده نبيله کي 4 ۽ والد خليل کي 13 گوليون هنيون ويون. جڏهن ته ٽنهي ٻارن کي بعد ۾ لاهور منتقل ڪيو ويو. زخمي ٻارڙن مان عمير ۽ منيبه کي علاج لاءِ اسپتال منتقل ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته عمير کي ساڄي ڄنگهه ۾ گولي لڳي هئي ۽  گاڏيءَ جا شيشا ٽٽڻ سبب منيبه جو هٿ زخمي ٿيو، باقي 4 ورهين جي هاديه کي گهر پهچايو ويو آهي، پر ان سان گڏ سوشل ميڊيا تي اهي خبرون گردش ڪنديون رهيون ته معصوم ٻارڙن ۽ اکين ڏٺن شاهدن کان بيان وٺڻ تي وردي پهريل اهلڪار مڇرجي پيا هئا ۽ صحافين سان به بدتمزي ڪئي هئي، جيڪڏهن ڏٺو وڃي ته هن حڪومت ۾ هاڻ اهو سڀ ڪجهه ئي ٿي رهيو آهي، ڇاڪاڻ ته هن حڪومت ۾ سهپ نظر نه اچي رهي آهي. بهرحال ساهيوال سانحي جون ٻه ويڊيون به منظر عام تي آيون پر ان باوجود هن وقت تائين جوابدارن خلاف ڪا به ڪارروائي نه ڪئي وئي آهي، جيڪا ويڊيو جاري ڪئي وئي آهي، ان ۾ صاف ڏسي سگهجي ٿو ته  وردي پهريل اهلڪارن چئن ڄڻن کي شهيد ڪرڻ بعد اتان ٻارڙن کي کڻي هليا وڃن ٿا ۽ لاش اتي پيل رهن ٿا، هاڻ اتي سوال پيدا ٿئي ٿو ته  جيڪڏهن اهي دهشتگرد هئا ته پوءِ  اهلڪارن مان هڪ ٻه اهلڪار واقعي هنڌ رڪيا ڇو نه ؟ اهي سي ٽي ڊي جا ٻن عورتن سميت چئن ڄڻن کي قتل ڪرڻ بعد فرار ڇو ٿي ويا، مون کي اڃا به ياد آهي ته جڏهن اها خبر آئي ته پنجاب جي يوسف بوري والا ٿاڻي جي ايس ايڇ او بيان جاري ڪيو هو ۽ چيو هو ته سي ٽي ڊي ڪارروائي ڪري  ٻن عورتن سميت چئن اغواڪندڙن کي ماري ڇڏيو آهي، جڏهن ته ٽن ٻارڙن کي بازياب ڪرايو ويو آهي، ايتري قدر جو سي ٽي ڊي لاهور جو به بيان  آيو،جنهن ۾ چيو ويو  ته چارئي جاوبدار ٻارڙن کي اغوا ڪري وڃي رهيا پر  ڌڻي پاڪ جي نيڪ ماڻهن سوشل ميڊيا تي انهن قانون لاڳو ڪندڙن ادارن جو اصل چهرو بي نقاب ڪري ڇڏيو ۽ جيڪا ويڊيو شيئر ڪئي وئي، ان ويڊيو کي ٻار ڏسي به چئي سگهيو پيو ته وڏو ظلم ٿيو آهي، جنهن کان پوءِ هڪ ٻي سي ٽي ڊي جي وضاحت پيش ڪئي وئي ته مارجي ويل ٽئين ڄڻا دهشتگرد نه هئا پر ڊرائيور خليل دهشتگرد هو، جنهن پنهنجي گهر ۾ ٽن دهشتگردن کي پناهه ڏني هئي، جيڪي فرار ٿي ويا آهن

ايتري قدر جو سي ٽي ڊي اهو ٻڌايو هو ته مارجي ويل دهشتگرد هئا ۽ انهن جي تحويل مان 3 ٻار به آزاد ڪرايا ويا، جڏهن ته پوليس ان بابت لاعلمي جو اظهار ڪيو. هو، وحشي صفت اهلڪارن جي فائرنگ ۾ زخمي ٿيل ٻارڙي عمير چيو ته هو پنهنجي خاندان سان گڏ لاهور وڃي رهيو هو ته واچتو سندن گاڏي تي فائرنگ ڪئي وئي. ٻار جو چوڻ هو ته ڪار ۾ مارجي ويلن ۾ منهنجا والدين، وڏي ڀيڻ ۽ پيءُ جو دوست شامل هئا، پيءُ جو نالو خليل احمد آهي، جنهن فائرنگ کان اڳ اهلڪارن کي درخواست ڪئي ته اسان کان پئسا وٺو پر فائرنگ نه ڪيو، ان باوجود اهلڪارن فائرنگ ڪئي. جڏهن اها خبر سڄي ملڪ ۾ ڦهلجي وئي ته مقابلو شڪي ثابت ٿيو ته وزيراعظم عمران خان واقعي جو نوٽيس وٺندي رپورٽ طلب ڪئي. ايتري قدر جو ساهيوال واقعي جي جاچ لاءِ گڏيل جاچ ٽيم جوڙي وئي، جنهن ۾ آءِ ايس آءِ، ايم آءِ ۽ آءِ بي جا آفيسر به شامل آهن.. ٻئي طرف ساهيوال واقعي خلاف سينيٽ ۾ به احتجاج ڪيو ويو،  سينيٽر سراج الحق چيو ته شڪر ٿيو اهو واقعو ڏينهن جو پيش آيو ۽ ماڻهن اهو سمورو واقعو  موبائل ۾ رڪارڊ ڪري ورتو، جيڪڏهن اهو واقعو رات جو  ٿئي ها ته  انهن بي گناهن کي دهشتگرد ئي قرار   ڏنو وڃي ها.سراج الحق اهو به چيو ته رڳو اهي گوليون هلائينڊر ذميوار نه آهن پر جن انهن کي اطلاع ڏنو انهن کي انصاف جي ڪٽهڙي ۾  آندو  وڃي. جيڪڏهن ماڻهن کي ايئن ئي مارڻو آهي ته پوءِ عدالتن کي تالا لڳائي ڇڏيو.  اڳوڻي وزيراعظم راجا پرويز اشرف چيو آهي ته ساهيوال سانحي ۾ مارجي ويل ڊرائيور جي وارثن کي ڌمڪيون ڏئي لاش دفناي ويو، . ڪو به معاملو سرد خاني ۾ رکڻ جو هجي ته جي آءِ ٽي ٺاهي ويندي آهي، ڪريل حڪومت به هجي ها ته حقيقت سامهون اچي ها. ساهيوال سانحي ۾ دهشتگرد قرار ڏئي قتل ڪيل ڊرائيور ذيشان جي ماءُ وزيراعظم عمران خان کان مطالبو ڪندي چيو آهي ته منهنجي پٽ تان دهشتگردي جو الزام ختم ڪيو وڃي، عندليب عباس جي ڏيرياڻي منهنجي پٽ کي پڙهايو هيو ۽ اسان ان جي گھر ۾ ئي رهياسين.

جيڪڏهن ڏٺو وڃي ته ساهيوال  واقعو ڪو هي پهريون واقعو نه آهي، ان کان اڳ به وردي پهريل اهلڪارن جي دهشتگردي  ڪئمرا جي اک ۾ رڪارڊ ٿيل آهي پر افسوس جو جوابدارن کي سزا نه ملڻ سبب اهڙن واقعن جو ورجا ٿيندو پيو اچي، جيڪڏهن حڪومت هن معاملي کي منتقي انجام تائين پهچائڻ چاهي ٿي ته پوءِ فوري طور  ساهيوال سانحي جي ذميوارن کي انصاف جي ڪٽهڙي ۾ آڻي ۽ پنجاب جو وڏو وزير عثمان بوزدار جيڪو پنهنجي ڪنهن دوست جي توهين به برداشت نه ڪندو آهي ۽ توهين ڪرڻ تي ڊي پي او کي تبديل ڪرڻ جا حڪم جاري ڪندو آهي، اهو به هن معاملي تي پنهنجيون اکيون کولي ۽ ٽن معصوم ٻارڙن کي يتيم ڪندڙن کي اهڙي عبرت جي نشان بڻائي ته مستقبل ۾ ڪو اهڙو قدم کڻڻ کان سئو ڀيرا سوچي.

sahibalisindhi@gmail.com

 

 

 

ماضيء جو آئينو ؛ مسلمان معاشرن جو الميو!: شفيق الرحمان شاڪر

تاريخ جي هڪ سخت ۽ ڪڙي سچائي اها به آهي ته ڌارين کان وڌيڪ خود مسلمانن هڪ ٻئي تي ظلم ۽ ستم جا جبل ڪيرايا آهن.تاريخ جي هر دور ۾ مسلمانن جي پنهنجي اندروني جھڳڙن ۽ گھريلو لڙائين جو نقصان سدائين مسلمان سماجن کي ئي ڀوڳڻو پيو آهي.اڄ به چئني پاسين ڌارين جي سازشن ۽ ٻاهرين خطرن جي واويلا متل آهي پر جيڪي ڪجهه مسلمان سماجن جي اندر ٿي رهيو آهي اهو سڀ سندن پنهنجوپيدا ڪيل آهي.اصل ۾ مسلمان سماج ڪيترين ئي صدين کان اڳواڻيء جي سخت گھوٽالي ۽ اڻ هوند سبب ذهني جمود ۽ فڪري انتشار جو شڪار رهندا ٿا اچن.جڏهن ته مختلف دورن ۾ سڌاري جون جيڪي به تحريڪون اڀريون انهن مسلمانن کي فڪري طور تي جديد دور جي گھرجن سان هم آهنگ ڪرڻ بدران وڌيڪ تهذيبي نرگسيت جي اونداهين ۽ اونهي کوهه ۾ اڇلي ڇڏيو.ان ڪري ضروري آهي ته ان نڪتي طرف به سوچڻ گھرجي ته اهي ڪهڙا سبب آهن جيڪي مسلمانن جي زوال توڙي ذلت جا سبب بڻيا؟پوء اڳواڻيء جي ان بحران تي به ڳالهه ٻولهه جي ضرورت آهي جنهن مسلمان معاشرن جي ترقيء جي راهه ۾ رنڊڪون وڌيون.اهو به ڏسڻ جي گھرج آهي ته مسلمان سماجن ۾ ڪو اهڙو مدبر ۽ ڊگھي نظر رکندڙ اڳواڻ پيدا نه ٿي رهيو آهي جيڪو مسلمانن کي تهذيبي نرگسيت جي سهي واري خواب مان سجاڳ ڪري دنيا جي سچائين کان واقف ڪري سگهي؟

هن وقت زمين جي گولي تي ڇاونجاهه ملڪ اهڙا آهن جتي مسلمان گھڻائيء ۾ آهن ۽ اتي انهن جون حڪومتون قائم آهن.ان کان سواء ڪو به اهڙو کنڊ نه آهي جتي مسلمان موجود نه هجن.مسلمانن جي عروج جو دور صرف ٽن صدين تائين محدود آهي جيڪو ستين صديء کان ڏهين صديء تائين جاري رهيو.ان دوران انهن علم ۽ دانش جي مختلف ميدانن ۾ شاندار اڳڀرائي ڪئي ۽ گھڻ طرفي ترقيء جون منزلون پار ڪيون.جنهن  جي نتيجي ۾ هڪ نئين تهذيبي ورثي جو بنياد پيو جيڪو بابل ۽ نينوا جي وادين مان نڪري اتر ۾ يورپ جي وچ،ڏکڻ ۾اولهه صحارا،اوڀر ۾ هندستان ۽ اولهه ۾ ترڪيء تائين پهچي ويو.ان تهذيبي مرڪز کي اڻ پڙهيل ۽ جھنگلي تاتارين ان ڪري لتاڙي ڇڏيو جو خود مسلمانن ۾ فڪري ارتقائي عمل رڪجي چڪو هو ۽ منجهن تهذيب ۽ تمدن جي حفاظت ڪرڻ جي صلاحيت اڻ لڀ بڻجي ويئي هئي.ان سچائيء کان انڪار ممڪن ناهي ته ٽن صدين ۾ مسلمانن دينيات،اخلاقيات،سائنس ۽ ٽيڪنالاجي،رياضي ۽ فلسفي،تاريخ ۽ادب سميت ان ڳڻين موضوعن تي تحقيق ۽ تخليق جا ڏيئا روشن ڪيا پر ان کان بعد بهرحال زوال جي نه ختم ٿيندڙ ڪهاڻي شروع ٿئي ٿي جيڪا اڃا تائين جاري آهي.تاريخ اهو به ٻڌائي ٿي ته ٻه واقعا مسلمانن کي فڪري،سياسي.سماجي ۽ نفسياتي طور تي بريء طرح گھايل ڪرڻ جو سبب بڻيا.

انهن مان پهريون واقعو 1258ع  ۾ تاتارين جو بغداد تي حملو ۽ ان جي تباهي آهي جنهن هر لحاظ کان مسلمانن جي چيلهه چٻي ڪري رکي.اهو شهر جتي ڪوويت يونيورسٽيء جي محقق پروفيسر بسم عجمي جي تحقيق مطابق هڪ هزار تحقيقي مرڪز مذهب کان سواء ٻين علمي موضوعن تي کوجنا ڪرڻ ۾ مصروف هئا.شهر ۾ پنج سو کان وڌيڪ ڪتب خانا شاندار ۽ ان لڀ ڪتابن سان ڀريل هئا.ان حملي جي نتيجي ۾ ڪتاب دريا جي وهڪرن ۾ وهي ويا جڏهن ته تحقيقي مرڪز رڳو ماضيء جو قصو بڻجي ڪري رهجي ويا.ٻيو سانحو 1492ع  ۾ اسپين ۾ مسلمانن جي حڪومت جو خاتمو ۽ انهن جو اتان نڪرڻ هو.جنهن مسلمانن کي سخت نفسياتي مونجھارن ۾ مبتلا ڪري ڇڏيو.

تحقيق ۽ تخليق جو اهو عمل رڳو خليج،وچ ايشيا تائين ئي محدود نه هو پر اسپين ۾ به هر شعبي تي  تحقيقي ڪم جاري هو.الڪندي،فارابي ۽ ابن رشد مئل يوناني فلسفي کي زندهه ڪرڻ ۽ ان جي فڪري موشگافين مان مستفيض ٿيڻ جي ڪوششن ۾ مصروف هئا.ابو عبدالله موسيٰ خوارزمي هندي رياضيء جي مدد سان ڏهائي سرشتو ترتيب ڏنو ۽ الگورٿم جنهن کي بعد ۾ مينلو گارٿم سڏيو ويو ان جو تصور پيش ڪيو.حڪيم ابو وفا پرڪار جي مدد سان مختلف درجن جون ڪنڊون بنائڻ جو تصور پيش ڪيو.جابر بن حيان گنڌڪ جو تيزاب ايجاد ڪيو.عمر خيام جيڪو مسلمان دنيا ۾ رڳو پنهنجي شاعريء ڪري مشهور آهي اهو اصل ۾ هڪ وڏو رياضي دان هو جنهن ”بائنوميل ٿيورم“ متعارف ڪرائي ڪلڪيوليٽر ۽ ڪمپيوٽر جي ايجاد جو بنيادرکيو.مطلب ته اهو ڪهڙو شعبو هو جنهن ۾ تحقيق ۽ تخليق جو عمل جاري نه رهيو هجي پر محلاتي سازشن ۽ مفاد پرست عالمن جي تنگ نظري ۽ ٻين سازشي هٿڪنڊن سبب ترقيء جو اهو سلسلو ترت ئي ختم ٿي ويو ڇو ته ڪجهه محققن کي ڪافر ۽ بي دين قرار ڏيئي انهن تي مختلف قسمن جون پابنديون هنيون وييون جڏهن ته گھڻن کي معتزلي يا رافضي قرار ڏيئي تضحيڪ ۽ تذليل جو نشانو بنايو ويو.اهڙيء طرح اهل علم ۽ دانش جو جيئڻ ئي حرام ڪري ڇڏيو ويو جنهن جا تاريخ ۾ ڪيترائي مثال ڏسي سگھجن ٿا.مثال؛ ابن رشد جي ڪتابن ۽ تحقيقي مواد کي اسپين جي حڪمران منصور ٻئي جي حڪم تي قرطبا جي چوڪ تي ساڙيو ويو،عمر خيام کي ايران ڇڏڻ تي مجبور ڪيو ويو.اهڙيء طرح تحقيق ۽ تخليق جي جيڪا روايت ستين صديء ۾ نهايت ئي تيزيء سان شروع ٿي هئي وقت گذرڻ سان گڏ دم ٽوڙڻ لڳي ويئي.جڏهن علم ۽ دانش جون راهون مٽجي وڃن ته سماج فڪري طور تي سنڍ ٿيڻ لڳي ٿو ۽ انهيء ۾ اڳيان وڌڻ جي صلاحيت ختم ٿي وڃي ٿي جنهن جي نتيجي ۾ سياسي، معاشي ۽ سماجي ترقي رڪجي وڃي ٿي ۽ سماج جمود جو شڪار ٿي وڃي ٿو.

مسلمان سماج تيرهين صديء کان جنهن فڪري جمود جو شڪار بڻيا آهن ان جي نتيجي ۾ پيداوار جي طرز ۾ تبديليء جو لاڙو به ختم ٿي ويو آهي.اهڙيء طرح معيشت جي پکيڙ ۽ سماجي ترقيء جون سوچون به اڻ لڀ ٿينديون وييون ۽ حڪمرانيء جي نظام ۾ بهتريء جو تصور به ڪو خواب يا خيال بڻجي ڪري رهجي ويو.علم کان دوري ۽ ماضيء جي پرخمار روايتن ۾ گم رهڻ، انهن معاشرن جي عادت بڻجي ويو.جڏهن جهالت وڌي ٿي ته منطق ۽ دليل بجاء پاڻ ڏيکارڻ ۽ پاڻ پڏائڻ جڏهن ته تحمل ۽ برداشت جي بدران جنون ۽ شدت پسندي گڏيل فخر بڻجي وڃي ٿي.اهڙا سماج پنهنجو پاڻ کي وقت جي تقاضن ۽ حالتن جي گھرجن سان ايڪتا پيدا ڪرڻ ۽ تاريخ جي اوسر جي عمل ۾ پنهنجو حصو شامل ڪرڻ بدران ماضي پرستي ۽ تهذيبي نرگسيت جو شڪار بڻجي فڪري زوال جي اونهي ڪن ۾ ڦاسي پون ٿا ۽ پنهنجي جهالت ڀريل سوچن ۽ روين تي ضد ۽ تعصب وچان ڄمي وڃن ٿا. ٻيو الميو اهو رهيو جو ست سو سالن دوران جيڪي به تحريڪون مختلف  خطن ۽ علائقن مان اڀريون،اهي ڪا اهڙي مدبر ۽ صاحب بصيرت قيادت پيدا ڪرڻ ۾ ناڪام رهيون جيڪا انهن معاشرن کي فڪري جمود مان ڪڍي ترقي ۽ ڪاميابيء جي راهه تي لڳائي سگھي ها.گڏيل دانش ۽ قياس جي صحيح استعمال سان انهن کي عقيدت منديء جي جادو نگريء مان ڪڍي زمان ۽ مڪان جي حقيقتن جو شعور ڏيئي سگھن ها.

ويهين صديء ۾ البت مسلم دنيا ۾ ٻه اهڙا آواز اڀريا جيڪي واضح فڪر سان گڏ جديد دنيا جي گھرجن جو واضح شعور ۽ ادراڪ رکندا هئا .انهن مان ننڍي کنڊ ۾ ڊاڪٽر اقبال ۽ ايران ۾ ڊاڪٽر علي شريعتي سوچ جا نوان رخ متعارف ڪرايا.اقبال جي سوچ جي بنياد تي نئون عمراني معاهدو ترتيب ڏيڻ بدران سندس شاعريء کي قوالن جي حوالي ڪري ڇڏيو ويو ۽ اهو ئي ڪجهه علي شريعتيء سان به ٿيو.ايراني عوام سندس فڪر ۽ فلسفي ۽ عمراني نظرين کي سمجھڻ بدران شهنشاهيت کان ڇوٽڪاري لاء ٿيوڪريسيء ۾ پناهه ڳولهي.عرب دنيا ۾ اڻويهين ۽ ويهين صدي دوران جيڪي تحريڪون اٿيون تن ۾ اخوان المسلمين ماضي پرستي کي جڏهن ته بعث پارٽي عرب قوم پرستيء کي پنهنجو محور بنايو.اهڙيء طرح مسلمانن ۾ ڪا عالمگير سڌاري جي تحريڪ وجود ۾ نه اچي سگھي.

اڄ صورتحال اها آهي جو زمين جي گولي تي موجود ڇاونجاهه مسلمان ملڪن جي ڪنهن به حڪمران،منصوبا ساز يا سياسي مدبر جي پهرين ترجيح تعليم ڪانهي جنهن سبب پوري مسلمان دنيا ۾ ڪابه اهڙي يونيورسٽي ، درسگاهه يا تحقيقي ادارو موجود ڪونهي جيڪو دنيا جي ڏهن ته ڇا پر دنيا جي پنجاهه وڏين مثالي يونيورسٽين يا تحقيقي ادارن جي فهرست ۾ شامل هجي.اهو ئي سبب آهي جو مسلمان دنيا ۾ تعليم جي شرح نهايت گھٽ آهي.ان کان سواء جيڪا تعليم ڏني پيئي وڃي ان جو معيار عالمي پيمانن مطابق نهايت ئي ڪريل آهي.سو گذريل ڪيترن ئي ڏهاڪن کان مسلمان دنيا زندگيء جي مختلف شعبن ۾ عالمي معيار جا ماهر پيدا ڪرڻ ۾ ناڪام ويئي آهي.البت جيڪي اهل علم پنهنجي ذاتي محنت،دلچسپيء ۽ اولهه جي دنيا کان حاصل ڪيل وسيلن جي بنياد تي ڪي نمايان ڪارناما سرانجام ڏين ٿا انهن کي سندن پنهنجن ملڪن ۾ همت افزائي ته ٺهيو پر مختلف قسمن جي طعنن،مهڻن،تنقيدن ۽ الزامن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. جهالت پسنديء جي ان ماحول ۾ ترقي دوست تنظيمون ۽ اهل نظر دانشور جنم نه وٺندا آهن بلڪه شدت پسند ۽ جنوني تنظيمون اڀرن ٿيون جيڪي ڪٿي عقيدي ۽ مسلڪ جي بنياد تي،ڪثي زبان ۽ نسل جي بنياد تي تشدد ڀريل روين ۽ سوچن کي پالي وڏو ڪن ٿيون.موقعي پرست حڪمران اهڙين تنظيمن جي سرپرستي ڪندي پنهنجي اقتدار کي ته وقتي طور تي بچائي وٺن ٿا پر سماج ۾ نفرت۽تعصب جو هڪ اهڙو زهر گھوٽي ڇڏين ٿا جيڪو ڏهاڪن تائين نه پر صدين تائين هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ٿيندو رهي ٿو.

 

 

 

 

 

بجلي جو بحران ختم ٿي سگهندو…؟؟: غلام مصطفيٰ جمالي 

هن وقت خان صاحب عمران خان جي حڪومت آئي آهي ته مان سمجهان ٿو ته  عوام کي پڪ ٿي وئي هوندي ته2019۾ بجلي جو بحران ختم ٿي ويندو.جڏهن ته خان صاحب به اهڙو بيان ڏئي چڪو آهي ۽ اهڙي بيان کانپوءِ قوم کي 2019جي انتظار ۽ بجلي جي بحران ختم ٿيڻ جو آسرو ٿي پيو آهي.پر هي پاڪستان قوم به آسرن جي پجلڻ واري قوم آهي ۽ قوم جي اها بدنصيبي آهي ته اها قوم هميشه آسرن تي پلي آهي. ميڊيا رپورٽن موجب حڪومت لوڊشيڊنگ ختم نه ٿيڻ جو اعتراف ڪندي 2019ع تائين لوڊشيڊنگ ختم ڪرڻ واري پنهنجي اعلان ته ڪيو آهي پر ڇا اهو حيقيت ۾ تبديل ٿيندو ڇو ته گذريل حڪومت ۾ جيڪا منصوبا هلي رهيا هئا انهن منصومن تي هن وقت تائين  صرف اڌ ڪم ٿي سگھيو آهي، ان ڪري بجلي جي لوڊشيڊنگ 2019ع تائين ختم ٿيڻ ممڪن ناهي. ڇو ته پاڪستان ۾ ٽوٽل 43 بجلي جا  منصوبا هلي رهيا آهن جن مان  14 منصوبا بند پيا آهن. رڳو 3 منصوبن جي پيداوار 90 سيڪڙو تائين آهي ۽ 2019 تائين بجلي جي ڪُل پيداوار 18 هزار 34 ميگاواٽ تائين پهچي سگھندي جڏهن ته ان دوران بجلي جي گھرج 25 هزار 790 ميگاواٽ تائين ٿي ويندي.هيمشه وانگر هن وقت پوري ملڪ ۾ بلجي جو وڏو بحران آهي،جنهن سبب پوري ملڪ جي معيشت کي وڏو نقصام پهچي رهيو آهي،

وڏين ملن ڪارخانن کا ويندي عام دڪاندار به بجلي بحران جي ڪري پنهنجو ڪاروبار پوري طرح سان نه پيا ڪري سگهن.حڪومت جو ئي منشور ئي اهو رهيو آهي ته منصوبا هلندا رهن ۽ عملي ڪم نه ٿي ڇو ته هيمشه وفاق ئي انهي ڏس ۾ اهڙو ڪو قدم ناهي کنيو جنهن سان ملڪ مان بجلي جو بحران ختم ٿي سگهي.هميشه ڏٺو ويو آهي ته جڏهن به ملڪ جي معيشت ۽ ڪاروباري سرگرميون تباهي جي ڪناري جي پهتيون آهن ته انهن جو وڏي ۾ وڏو ڪارڻ توانائي جو بحران ئي رهيو آهي ۽ اهو ته سورهن آنا سچ آهي ته پاڪستان ۾ هن وقت جيڪووڏي ۾ وڏو اهم مسئلو آهي اهو توانائي جي بحران جو آهي.جڏهن ته ملڪ جي اقتدار جي ڪرسين تي ويٺل ليڊرن وڏي هام هڻي اهو چيو ته آهي ته جيڪڏهن اسانکي اقتدار مليو ته اسان جو پهريون ۽ اهم ڪم اهو هوندو ۽ ملڪ مان توانائي جو بحران ختم ڪيو ويندو.! پر افسوس جهڙي ڳالهه آهي ته پاڪستاني ليڊر عوام سان صرف ۽ صرف وعداه ڪري ڄاڻن ٿا.

جڏهن واعدن جي وفا جي وقت سندس روايا روايت وانگر بدلجڻ ۾ دير ناهن ڪندا. دنيا جي ڪيترائي ملڪ ڏسو جيڪي پاڪستان جي آزاد ٿيڻ کان پوءِ وجود ۾ آيا ۽ انهن وٽ وسائل به تمام گهٽ آهن.پراڄ انهن ملڪن ۾ بجلي جي لوڊشينگ ته پري جي ڳالهه آهي ان ملڪن اندر بجلي جي لوڊشينٽنگ جو تصور به ناهي.محسوس ائين ٿو ٿئي ته ڄڻ اسان پٿرن جي دور اندر پنهنجي زندگي نه گذاري رهيا آهيون.اسان کي ڇڏي ڪري رڳو اسانجي پاڙيسري ملڪن تي هڪ نظر وجهون ته انهن ملڪن ۾ اهڙو بجلي جو بحران ناهي جهڙو اسانجي ملڪ ۾ آهي سموري ڏينهن اندر صرف چار ڪلاڪ بجلي آڻي عوام کي بيوقوف بنائڻ خوب ڄاڻن ٿا،اسان جي ملڪ جي عوام لوڊشِينگ جو هڪ اهڙو عذاب ڀوڳي رهي آهي .جيڪو عذاب هن دور جي حڪومت جو هٿرادو پيدا ڪيل آهي.بجلي جي لوڊشينگ جو هڪ اهڙو سلسلو شروع ٿي چڪو آهي .جيڪو ختم ٿيڻ جو نالو ئي ڪون ٿو وٺي.افسوس جو مقام آهي بجلي جي لوڊشينگ انساني زندگي کي مفلوج بڻائڻ ۾ ڪا به ڪسر ناهي ڇڏي.۽ اهوئي سبب آهي ته حڪومت بجلي جي بحران کي ختم ڪرڻ لاءِ سنجيدا نه هنيون.مان سمجهان ٿو ته جيڪڏهن ڪجهه سال اڳ اسين پيداواري صلاحيت ۽ انهي بجلي جي بحران طرف ڌيان ڏيون هان ته ملڪ مان بجلي جي بحران ئي ڪافي حد تائين ڪنٽرول ٿي سگهيو ٿي.جيڪو ممڪن به هو ۽ هاڻ به ممڪن آهي.محترم شهيد بينظير بجلي بحران لاءِ منصوبا جوڙيا پر آيل ٻئي حڪومت انهن منصوبن کي رد ڪري ڇڏيو.اهڙي طرح هر حڪومت ٻئي حڪومت جي منصوبن کي رد ڪندي رهي،

اهو انهي بنياد ئي ته انهي منصوبن جو ڪرِڊيٽ ٻين حڪومت ڏانهن وڃي ٿو.انهي ڪري هر حڪومت اڳين حڪومت جي منصوبن کي رد ڪندي رهي.پر اها به حيقيت آهي ته اهو ملڪ ۽ عوام سان دشمني جي ٻڌل هڪ خيال آهي.جنهن ڪري ملڪ انهي بحران مان نڪرڻ بجاءِ هر روز انهي دندل ۾ ڦاسندو پيو وڃي.جيڪڏهن ملڪ جي مفاد لاءِ حڪمران ڏسن هان ته هي ڏينهن ڏسڻا نه پون هان.پرويز مشرف جي دور حڪومت اندر پورا اٺ سال بجلي جو استعمال ڪيو ويو پر انهي جي پيداوار لاءِ ڪي به اپاءٌ نه ورتا ويا،جنهن جي نتيجي ۾ پ پ حڪومت کي ٻاهران بجلي گهرائڻي پئي،پراڄ وفاق حڪومت به انهي طرف ڪو به ڌيان نه ڏئي رهي آهي.اسان وٺ پاڻي ڪوئلي سميت ڪيرائي وسيلا آهن جن مان بجلي پيدا ڪري سگهجي ٿي پاڪستان پنهنجي جاگرافيائي حيثيت سبب انهن جي محور جو مرڪز بڻيو پيو آهي. ٻئي پاسي تيل جي ملٽي نيشنل ڪمپنين جي هڪ هٽي هر گز نه ٿي چاهي ته تيل ۽ گيس جي متبادل توانائي جي ذريعن کي ڪتب آندو وڃي. پاڪستان جا نااهل حڪمران ۽ خصي سرمائيدار ان لائق ئي نه رهيا آهن جو سامراجي جڪڙبندين ۾ رهندي توانائي جي ذخيرن کي استعمال ۾ آڻي سگهن سوشلسٽ انقلاب ذريعي سامراجين کان نجات حاصل ڪري سگهجي ٿي ۽ قرض ضبط ڪرڻ سان ۽ پيداواري ذريعن کي قومي تحويل ۾ وٺڻ سان پيداوار ۾ بي پناهه اضافو ٿيندو ڇو ته سوشلسٽ نظام ۾ پيداوار منافعي ڪمائڻ بجاءِ عوام جي ضرورتن جو پورائو ڪرڻ هوندي ۽ پاڪستان ۾ صرف پاڻي سان 40,000MW بجلي پيدا ڪري سگهجي ٿي.

ان کان علاوه پاڪستان ۾ 185.175 ارب ٽن ڪوئلي جو ذخيرو موجود آهي جنهن جي ماليت سعودي عرب ۽ ايران جي گڏيل تيل جي ماليت جي برابر آهي. جنهن سان پڻ وڏي پيماني تي بجلي پيدا ڪري سگهجي ٿي ۽ نامياتي پٿر (Organic Shales) جا ذخيرا پڻ وڏي مقدار ۾ موجود آهن جن مان 51 کرب ڪيوبڪ فِيٽ شيل گيس (Shale Gas) حاصل ڪري نيچرل گيس ۾ تبديل ڪري سگهجي ٿي، جيڪا سستي ۽ ماحول دوست پڻ آهي جنهن کي پڻ بجلي جي پيداوار لاءِ استعمال ڪري سگهبو. ان کان علاوه پاڪستان جي ريگستاني علائقن ۾ سولر انرجي جا پلانٽ لڳائي سگهجن ٿا، پاڪستان ۾ سامونڊي پٽي تي پن بجلي ذريعي پڻ بجلي پيدا ڪري سگهجي ٿي ۽ نيو ڪليئر ٽيڪنالاجي وسيلي پڻ بي پناهه بجلي پيدا ڪري سگهجي ٿي. جنهن سان نه صرف لوڊشيڊنگ جو خاتمو ٿيندو پر ضرورت کان وڌيڪ بجلي پيدا ٿيندي جيڪا ايڪسپورٽ ڪري سگهبي. ان لاءِ هن ملڪ جي نوجوانن، پورهيتن، هارين ۽ انقلابين تي اها ذميداري عائد ٿئي ٿي ته هن منافعي جي نظام کي انساني ضرورتن جو پورائو ڪندڙ نظام يعني سوشلسٽ نظام ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ انقلابي جذبن سان طبقاتي جدوجهد کي تيز ڪندي هن ملڪ ۾ سوشلسٽ انقلاب برپا ڪجي جيڪو نه صرف هن ملڪ جي حدن تائين محدود رهندو پر ڏکڻ ايشيا جي رضاڪارانه سوشلسٽ فيڊريشن جي قيام ۽ عالمي سوشلسٽ انقلاب جو باعث بڻبو ۽ عوام سک جو ساهه کڻي باقي ٺلهن منصوبن جوڙڻ مان ڪجهه ڪون ورندو.

 

اَمرتُ آکاڻِي ، هيمن ڪالاڻِي:معشوق محسن ابڙو

 

سائين جي. ايم. سيد هڪ هنڌ لکيو آهي تہ:
”تاريخ شاهد آهي ته اهي ئي قومون عروج تي پهتيون، جن ۾ اهڙا ماڻهو پيدا ٿيا، جن قوم جي نفعي لاءِ پنهنجا خون هاريا، راتيون جاڳي ڏينهن ڪيا، پيٽ سان پٿر ٻڌي وقت گذاريو، هر مشڪلات کي منهن ڏيڻ لاءِ تيار رهيا ۽ مستقبل لاءِ حال قربان ڪيو.“

اهڙيءَ طرح سنڌ امڙ جي ڪک مان اهڙن ڪيترن ئي سورمن ۽ سرويچن جنم ورتو آهي.صوفي شاھ عنايت کان مخدوم بلاول تائين،هوشو شيديءَ کان روپلي تائين،دولھ دريا خان ۽ عبدالرزاق سومري کان ”هيمون ڪالاڻيءَ“ تائين مطلب تہ اهڙا ڪيترائي ڪونڌرَ قوم تان قربان ٿي هميشہ لاءِ امر ٿي ويا.اڄ هر محبِ وطن انهن کي سنڌ جي شهيدن طور وڏي عزت ۽ احترام وچان ياد ڪندو رهي ٿو.ان پس منظر ۾ نواز خان زئور ڪنهن جاءِ تي لکيو آهي تہ؛

”سنڌ جي آزادي سنڌي عوام جي قومي جدوجهد جي نتيجي ۾ ئي حاصل ڪري سگھجي ٿي. ان ڪري ضروري آهي ته سنڌي عوام جي اندر ۾ آزادي جو عشق پيدا ڪجي. عشق تڏهن پيدا ٿيندو آهي، جڏهن سونهن جو ڪو جلوو اکين جي آڪاس تي ڪوئي نئون عڪس ڇڏيندي دل جو در کڙڪائي ويندو آهي. ڪا مرڪ، ڪا نگاهه، ڪو آواز، ڪو لفظ، ڪو جملو، ٻولي جي ڪا دلڪشي، دليل جو حُسن، رتو رت جسم سان اوچو ڳاٽ، ڪردار جي اجرائي، ڳالهه جي سادگي جي سونهن، دل ۾ لهي ويندڙ حرف، وطن جو حسناڪ بدن، آزادي جون خوابناڪ اکيون. آئون چاهيان ٿو ته انهن سڀني شين کان پنهنجي قوم کي آگاهي ڏجي.“

اهڙي آزاديءَ جي آگاهي شيخ اياز پڻ پنهنجي هڪ شعر ۾ هن طرح ڏني آهي تہ؛

ڳاڙها ڳڀرو سنڌ جا،پارت اٿو هاڻ،
آزاديءَ جي عشق کان، متان ٿيو اڻڄاڻ،
آنءُ اوهان ساڻُ، هوندس هر هڪ ويڙھَ ۾ !

شيخ اياز جي هن شعر کي حقيقت جو جامو پارائڻ وارو هيمون ڪالاڻي هو جنهن سنڌ جي سينڌ سنوارڻ خاطر ڦاهيءَ جي ڦندي کي چميون ڏيندي سر ساھ جو سانگو لاهي چاھ مان چپ چوري وقت جي آمر انگريز جي اکين ۾ اکيون اٽڪائي هينئن چيو تہ؛

”ڦاهي جو ڊپ ڪانئرن کي ٿيندو آهي، جيڪو پنهنجو ضمير چانديءَ جي سڪن عيوض وڪڻي ڇڏيندو آهي، موت جو نالو وٺي مون کي ڊيڄارڻ جي ڪوشش نه ڪريو، معافي مان تڏهن وٺان جڏهن مون پنهنجي عمل کان پڇتايو هجي، پر مون کي ته پنهنجي عمل تي فخر آهي ۽ جي زندهه رهيس ته اهڙا ڏوهه بار بار ڪندو رهندس، انگريز سامراج کان معافي گهري اُڌاري ورتل زندگيءَ کان آزادي لاءِ مون کي موت قبول آهي، موت سورهين جو مرڪ آهي ۽ بزدل ماڻهو ئي موت کان خوف کائيندا آهن.“

مٿيان لفظ سنڌ جي انهيءَ عظيم امر ڪردار  ان وقت چيا هئا، جڏهن کيس معافي وٺي جان بچائڻ جي صلاح ڏني وئي هئي.ليڪن هيمونءَ اهڙي سودي بازيءَ کان گريز ڪري سنڌ تي سر ڏئي سرهو ٿي هميشہ لاءِ دنيا جي دلين ۾ جايون جوڙي ورتيون.اهو هيمون جيڪو  19 سالن جو ڳڀرو نوجوان، جنهن جي اها عمر گهمڻ ڦرڻ ۽ رانديون رونديون ڪرڻ واري هئي. ان عمر ۾ هن جنهن نموني قوم لاءِ همت ۽ بهادريءَ سان قرباني ڏني، اهڙي عمل کيس امرتا بخشي ڇڏي. تحريڪ آزاديءَ جو هي سورهيه سچو سپاهي هو، هو وطن جي آزاديءَ خاطر ننڍڙي وهيءَ ۾ تمام گهڻو متحرڪ رهيو.ان جوانيءَ ۾ ڳاڙهن ڳٽن وارين ڇوڪرين ۽ ٻين فضول عيش و عشرت کان آجو ٿي پنهنجي وطن جي آجپي ۽ آزاديءَ آتو رهندو هو.تڏھن سنڌ جي عشق کي اوليت ڏنائين.هيمونءَ جو اصل نالو راهي هيمن هو.سندس گهر جا ڀاتي پيار ۽ لاڏ مان کيس هيمون چئي سڏيندا هئا.هيمونءَ جو جنم  23 مارچ 1923ع ۾ پراڻي سکر جي پيسو مل ڪالاڻيءَ جي گهر ۾ ٿيو. سندس والد پيسو مل ٺيڪيداريءَ جو ڪم ڪندو هو.هيمون ڪالاڻي، پرائمري تعليم لوڪمانيه تلڪ ميونسپل هاءِ اسڪول سکر مان حاصل ڪرڻ لاءِ داخل ٿيو. جڏهن مئٽرڪ ۾ پهتو ته هن سياسي سرگرمين ۾ حصو وٺڻ شروع ڪيو. اهو 1941ع وارو زمانو هو ۽ ماڻهن جي دلين ۾ انگريزن خلاف نفرت جا مچ پئي ٻريا.آزاديءَ لاءِ ويڙھ اڃان جاري هئي ۽ ان وقت جا سورما پنهنجي ڌرتي ماءُ جي آجپي لاءِ جانين جا نذرانا ڏئي رهيا هئا. تڏهن سکر جي هن نوجوان ۾ پڻ سنڌ جي آزاديءَ جو عشق اوج تي هو.جنهن کيس بيچين ڪري وڌو هو.پاڻ سنڌ سان سچي محبت ڪندو هو.
هن پنهنجي ساٿين سان گڏ دادا ٿانورداس گدومل جي اڳواڻيءَ هيٺ برٽش حڪومت جي ظالم سماج خلاف بغاوت شروع ڪئي. 23 آڪٽوبر 1941ع تي هيمونءَ کي خبر پئي ته انگريز فوج سان ڀريل هڪ ريل گاڏي جنهن ۾ بارود پڻ رکيل آهي، سا روهڙي سکر کان ٿيندي ڪوئيٽا وڃڻ واري آهي، جنهن وسيلي سرحد ۽ بلوچستان جي نوجوانن کي ڪچليو ويندو. هيمونءَ پنهنجن ساٿين سان پروگرام ٺاهيو ته ريل جا پٽا اکيڙي ريل کي ڪيرايو وڃي. مقرر وقت تي جڏهن هيمون ۽ ان جا ساٿي اهو ڪم ڪري رهيا هئا ته هڪ پوليس واري جي مٿن نظر پئجي وئي. هيمونءَ جا ساٿي ته ڀڄي ويا پر هيمون جهلجي پيو.ڪاش ڪوئي ڄاڻي سگهي ها ته ريل جون پٽڙيون اکيڙڻ وقت هُن نوجوان جي دل ۾ ڇا هُو! هُن نوجوان جا هٿ اهو عمل ڪندي ڇو نه گهٻرايا! هُن هڪ پل لاءِ اهو ڇو نه سوچيو ته ان ڏوهه جي سزا ڪهڙي هوندي!! اهو عشق هو،اهو ديس جو درد هو،ماتا سان محبت جو جذبو هو،جنهن هيمونءَ کان هٿيار کڻايا سندس بدن ۾  بغاوت جا ڀڀڙ ڀڙڪايا.هي اهو زمانو هو، جڏهن سنڌ ۾ ’حر تحريڪ‘ عروج تي پهتل هئي ۽ وري ان وچ ۾ هندستان ۾ مهاتما گانڌي ’هندستان خالي ڪريو‘ جو نعرو هنيو هو،ماڻھن جي من ۾ انگريز سامراج لاءِ سخت نفرت هئي، ان ڪري هندستان جي آزاديءَ لاءِ هر ڪو مهاتما جي نعري کي لبيڪ چئي اڳتي وڌيو، جڏهن مهاتما جي نعري جو پڙاڏو سکر جي سنهڙي سيپڪڙي نوجوان هيمونءَ جي سماعتن جي صحن تي سهڙيو تہ هن بہ انهن سجاڳيءَ جي سڏن کي هانءَ ۾ هنڊايو.هيمون ڪالاڻيءَ کي گرفتار ڪري مٿس بي انتها تشدد ڪيو ويو، ان وقت ۾ جيڪي تشدد ڪري ڏوهه مڃرائڻ ۽ ايذائڻ جا طريقا موجود هئا اهي هن ڳڀرو نوجوان تي آزمايا ويا. تشدد ڪندڙن کي صرف انهن نالن جي ڄاڻ گُهربي هئي جيڪي ٽرين جي پٽڙي اکيڙڻ وقت ساڻس گڏجي آيا هئا پر هن آخر تائين ڪنهن به ساٿيءَ جو نانءُ زبان تي نه آندو. لڳاتار 22 ڏينهن تائين تشدد ڪرڻ بعد هيمون ڪالاڻي کي نيٺ ڪورٽ مارشل ڪيو ويو. آخر سرڪار کيس ڦاسي ڏيڻ جو فيصلو ڪيو، جيڪا شايد هڪ ڳڀرو جوان کي برطانيه دور ۾ ڏنل پهرين موت جي سزا هئي. هيمونءَ جي سزا منظور ٿيڻ کان پوءِ سندس وڪيل پيرزادي عبدالستار سندس مامي کي موڪليو ته هيمونءَ کان معافي نامي تي صحيح وٺي اچي ته کيس معافي ملي ويندي. پر هيمونءَ اهڙي معافيءَ کان بنا انڪار ڪندي چيائين ته مون اهڙو ڪو به ڏوهه ڪو نه ڪيو آهي جنهن تي مون کي پڇتاءُ هجي پوءِ معافي ڇاجي؟ جڏهن سندس ماءُ ساڻس ملڻ آئي ته هن به کيس اها ڳالهه ڪئي ته معافي نامي تي صحيح ڪري ڏي پر هن سورهيه نوجوان ايئن ڪرڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو.
”چون ٿا ته هو جيل ۾ خوش رهندو هو، کيس ٻڌايل ڦاسيءَ جي سزا جو ڪو به خوف نه هو. اتي اڪثر چوندو هو ته هنن فرنگين کي هن ديس مان ڀڄائڻو آهي، جي آزاد ٿيس ته ان کان به وڌيڪ ڪاروايون ڪندس جي نه ته پوءِ هڪ بهادر جو موت مرندس.“سچ پچ ته هيمون ڪالاڻي اسان سنڌين جي تاريخ جو فخر جوڳو، اُتساهيندڙ ۽ عظيم ڪردار آهي.
اهو هيمون جنهن رحم جي اپيل ڪرڻ بدران عزت جي موت کي ترجيح ڏني. 21 جنوري 1943ع جي صبح جو اسر مهل کيس سکر جي اسپيشل جيل ۾ ڦاسي ڏني وئي.
اهڙن ئي آزاد احساسن کي شاعر ”مشتاق سعيد“  هيمون جي زبان بڻجي هر غلاميءَ کي بغاوت جو ڀونڊو ڏيئي چوڻ لڳو تہ؛

جا مونکان ڏات لکائي ٿي
سا سِٽَ غلاميءَ کي ڀونڊو
جو روح ۾ روڄ مچائي ٿو
سو گيت غلاميءَ کي ڀونڊو
هي آزاديءَ جا تڙڪا هِنِ
جي تارن مان ٿا جھرمر ڪن
سي منهنجي مَن تي نازل ٿي
ٿا ٻهه ٻهه باکون برکائن
مان گيت لکان ٿو ڌرتيءَ جا
۽ پنهنجي من جي سرتيءَ جا

اهو هيمون ڪالاڻي جنهن جي سورهيائيءَ جي آکاڻي اڄ بہ ننڍي وڏي،هر ٻچي ٻُڍي جي زبان تي زينت بڻيل آهي.جنهن سکر جي جيل قيد ڪٽي سنڌ امڙ جي آزاديءَ لاءِ اوچي ڳاٽ سان سر گهوري ڏنو،هيمون ڪالاڻيءَ  جي امڙ پنهنجي حلالي پُٽ جي ديدن ۾ حب الوطنيءَ ۽ دليريءَ جا درشن ڪندي کيس
سلام ڪندي وڏي فخر سان پنهنجي سيني سان لائي چار چار چميون ڏئي پنهنجي ”مقدس ٿڃ“ بخشي مٽيءَ ماءُ جي حوالي ڪري نوجوانن لاءِ سبق جي صورت ۾ هڪ پڪو پختو حوالو ڇڏيو تہ جيئن ٻيا بہ هيمون ڪالاڻيءَ جي زندگيءَ تي نظر وجهن ۽ ان وانگي پنهنجي وطن تي ساھ ويساھ ڏين تہ سڀ سانگ سجايا ٿي پون.