تازيون خبرون

Category Archives: مضمون

“اڌ اکري” يا “هٿ جي صفائي”….!: شفيق الرحمان شاڪر

اهي جن جي سياسي جلسن کي اسان سونهن بخشيندا آهيون،جن کي اسان پنهنجي روح جو  رهبر بنائي پنهنجا ووٽ مٿانئن گھور ڪندا آهيون ۽ کين اقتدار جي ايوانن تائين پهچائڻ جي ڏاڪڻ بڻبا آهيون.اهي جڏهن اسان جي ٽيڪس جي ئي پيسن مان ڪجھه اسڪيمون اسان کي عنايت ڪندا آهن ته اسان پنهنجي مٿان انهن جو اهو عظيم“ احسان” سمجھندا آهيون.اسان جا اهي ئي نمائندا بار بار پاڻ به اسان تي سندن اهڙا احسان ڳڻائيندا رهندا آهن.ڪا اسپتال يا اسڪول ٺهرايائون، ڪا گھٽي يا رستو تعمير ڪرايائون ته پوري تقرير انهيء ئي عظيم احسان جي موضوع چوڌاري گھمندي نظر ايندي.جلسن ۾ انهيء جو ئي جلوو جرڪندو نظر ايندو ۽ اسان جي پئسن مان ئي ڏنل مهانگن اشتهارن ۾ انهن نمائندن جون اٺ جيڏيون تصويرون مرڪندي ملنديون.ٻين لفظن ۾ هنن جو مطلب اهو هوندو آهي ته “ اوهان ان سهولت جي لائق نه هئا پر ڇا ياد ڪندا جو اسان اوهان تي اهو ٿورو ڪري ڇڏيو.”اسان به اهڙاسادا آهيون جو سندن انهن فرمانن تي نچڻ،ٽپا ڏيڻ ۽ جھمريون  هڻڻ لڳندا آهيون. انهيء جو مطلب اهو ڪونهي ته اهي عوامي ڀلائيء جا ڪم ڪا اهميت  نٿا رکن.سٺا ڪم آهن،ضرور ٿيڻ گھرجن پر هڪ هٿ سان عوام کي ڪجھه ڏيڻ ۽ ٻئي هٿ سان انهن جو کيسو کنڀي ۽ انهنجو پيٽ پٽي وٺڻ ڪهڙي عوامي ڀلائيء جي وصف ۾ اچي ٿو؟توهان پري نه وڃو،صرف گذريل ڪجھه مهينن ۾ پيٽرول ۽ تيل جي اگھن ۾ ٿيل واڌ ڏسو ته حڪمرانن طرفان عوامي اوني ۽ ڀلائيء جون سموريون قلعيون کلي وڃن ٿيون.

عوام جي بنيادي ضرورتن جي شين جون قيمتون وڌائڻ ۾ آخر ڪنهنجي “سازش” آهي؟ويچاري غريب عوام جي ڳڻتيء ۾ اهي روزانو صرف ٻه ڪلو پنهنجو وزن وڌائين ٿا.مختلف ترقياتي منصوبا اچن ٿا،مختلف اسڪيمون منظور ٿين ٿيون پر ميدان تي خرچ ڪيترو ٿئي ٿو ۽ ڪيترو پئسو ڪرپشن جي صورت ۾ اصل “حقدارن“ جي وچ ۾ حصا پتيون ٿئي ٿو،اهو هاڻي ڪو لڪيل راز نه رهيو آهي. مزي جي ڳالهه اها ته جيڪو به بد عنوانيء جي اهڙن الزامن ۾ نامزد ٿئي ٿو يا پڪڙجي ٿو ته اهو پنهن جي پاڪ ۽ پوتر هئڻ جا قسم کڻڻ لڳي ٿو.پوء سوال اهو ٿو پيدا ٿئي ته ملڪ ۽ عوام جي هيء تباه ٿيل حالت آخر ڪنهن جو ڪرشمو آهي؟ماڻهن جي اڪثريت جيڪر اڄ به ٻن وقتن جي  مانيء لاء محتاج آهي ته ان ڪارنامي  جو سهرو آخر ڪنهن جي سر تي آهي؟جيڪر نوجوان،مائرون ۽ پيئر بک ۽ بي روزگاريء کان تنگ ٿي خودڪشيون ڪري رهيا آهن ته انهن کي ان طرف ڌڪڻ واري راڪاس مان رسو ڪنهن ڪڍيو؟اڄ جيڪي حڪمران پنهنجي مظلوميت جون ڪهاڻيون بڌائي ماڻهن کان داد وصول ڪري رهيا آهن، انهن کي ڪڏهن عوام جي مظلوميت به ياد آئي آهي؟اڄ جن کي رياستي نظام ۾ خرابيون ئي خرابيون نظر اچي رهيون آهن انهن هڪ ڊگھو عرصو حڪمران رهندي انهن خرابين کي درست ڪرڻ جي ڪوشش ڇو نه ڪئي؟جواب سولو آهي ته اڳي صرف عوام ڦاسندو هو ۽ هاڻي تاريخ ۾ پهريون ڀيرو اها اشرافيا پاڻ قانون جي ٻنڌڻ ۾ آئي آهي.جنهن ڪري انهن کي سڀ “خرابيون ”سمجهه ۾ويٺيون آهن ۽ کين “سڌارن” جي سوچ آئي آهي. ٻئي طرف عوام جي اڪثريت ڪرپشن جي ان پوري قصي ۾ لاتعلق ۽ لاپرواه بڻيل نظر اچي ٿي.انهن جي نظر ۾ اهي عوامي نمائندا جيڪر ڪو پئسو کائين به ٿا ته اهو “ سرڪاري پئسو” آهي،عوام جو پئسو ٿورو ئي آهي!جڏهن ته عوام اکين سان ڏسندو رهي ٿوته اهي جيڪي هر اليڪشن ۾ ڪروڙين روپيا پاڻيء جيان هارين ٿا، اهو پئسو واپس ڪٿان وصول ڪن ٿا؟ هتي مسئلو اهو آهي جو جيستائين قانون ٻئي لاء متحرڪ هجي ته قانون سٺو پر اهوئي قانون پنهنجي سر مٿان اچي وڃي ته ساڳيو قانون “ڪارو” بڻجيو وڃي.

جيستائين احتساب جا هٿ ٻئي جي ڳڄيء ۾ هجن ته اهڙو احتساب ملڪ جي بهتريء لاء ضروري آهي پراحتساب جو اهو ئي پير پنهنجي پڇ تي اچي ته اهو احتساب نه پر “انتقام” بڻجيو وڃي.عوام کي آسائشون نه پر زندگيء جون رڳو بنيادي ضرورتون مهيا ڪرڻ لاء اڃا اسان کي آخر ڪيترين اليڪشنن کي ڀوڳڻو آهي؟ عوام جي تقدير بدلجڻ جي راهه ۾ آخر ڪيترين عظيم ۽ خطرناڪ “سازشن” جون بارودي سرنگون وڇايل آهن؟ سماج جو نوجوان طبقو هن وقت جنهن ذهني،نفسياتي ۽ معاشي دٻاء ۽ مايوسيء مان گذري رهيو آهي ان جو اندازو شايد اڃا تائين هن حڪمران لڏي کي نه ٿي سگھيو آهي.اهي انهن تعليمي ڊگرين جو ڇا ڪن جيڪي هنن جي  بکايل ڪٽنبن کي ٻن وقتن جي ماني مهيا نٿيون ڪري سگھن.توهان انهن مان ڪهڙي جوش،جذبي ۽ تعميري سرگرمين جي اميد رکي سگھو ٿا جيڪي زندگيء جي هن تيز رفتار ڊوڙ ۾  مايوس ٿي ٿڪجي ويهي رهيا آهن.انهن کي توهان حالتن جي ستم ظريفيء حوالي ڪري ڇڏيو آهي.انهن لاء عزت ڀرئي روزگار جا موقعا پيدا ڪرڻ رياست ۽ حڪومت جي ذميداري ناهي ته پوء ڪنهن جي آهي؟ ٻئي طرف هن اشرافيا جا افعال ڏسو جن جون عياشيون ۽ فضول خرچيون کٽڻ جو نالو ئي نٿيون وٺن. خبر ناهي ڪهڙي دنيا جي مخلوق آهن .پوء به هنن جون اهي رڙيون ته ساڻن ظلم ٿي ويو، سندن خلاف سازشون ڪيون پييون وڃن،کانئن انتقام ورتو پيو وڃي.اهي نامعقول قصا، اهي بي بنياد ڪهاڻيون ۽ اهي رٽيل افسانا بڌي بڌي ڪن ئي پچي پيا آهن.

ماڻهن کي اهو ٻڌايو ته اوهان باربار چونڊون کٽڻ کان پوء حڪمرانيء جي هيڏي ڊگھي عرصي ۾ عوام جي ڀلائيء لاء ڪهڙا پاپڙ ويليا آهن؟ قانونساز ادارن ۾ عوام جي حقيقي بهبود لاء ڪيتري قانونسازي ۽ پنهنجن ذاتي ۽ گروهي مفادن جي تحفظ لاء ڪيتري ديده دليري ۽ داداگيري ڏيکاري آهي؟عوام جي روزمره جي زندگيء مان  اهنج  ۽ تڪليفون گھٽائڻ لاء ڪهڙا شاندار قدم کنيا ويا ۽ پنهنجن زندگين کي وڌيڪ پرآسائش بنائڻ لاء ڇاڇا ڪيو ويو؟ڳالهه ڪنهن اڪيلي حڪمران جي نه پر پوري حڪمران اشرافيا جي آهي. هن نام نهاد جمهوريت انهن جي سوچن ۽ روين ۾ آخر ڪهڙيون بنيادي تبديليون آنديون آهن؟عدالتن تي الزام هڻڻ،ٻين ادارن کي گھٽ وڌ ڳالهائڻ يا سازشن جا ڊگھا افسانا ٻڌائڻ سان عوام جا  سڀ اصل مسئلا حل ٿي ويندا؟جڏهن مظلوم هئڻ جا دعويدار بار بار وڏي بي رحميء سان غريب عوام تي پاڻ پيٽرول بم ڪيرائين ٿا ان وقت انهن کي ڪجھه ته عوام جي مظلوميت جوبه احساس هئڻ گھرجي پر اهو احساس ناهي، باقي اها سموري ڊرامي بازي هو هميشه کان عوام سان ڪندا رهيا آهن.ووٽ ۽ عوامي همدرديون حاصل ڪرڻ لاء انهن وٽ سوين نت نوان رانديڪا آهن.ملڪ ۽ عوام تي عظيم احسانن ۽ شاندار ڪارنامن جي هڪ ڊگھي لسٽ آهي.اصل مسئلن تان عوام جو ڌيان هٽائي انهن کي غيرضروري  معاملن ۾ منجھائڻ ان اشرافيا جي کاٻي هٿ جو کيل آهي ۽ اهو ئي کيل هو هاڻي به کيڏي رهيا آهن ”،پناما نه اقاما،اقاما نه پناما،نيب ظالم،عدالتون جانبدار،جي آئي ٽي دشمن،ادارا ستمگر،” مطلب ته ملڪ ۾ هر شيء هنن جي خلاف آهي ۽ ڪوبه ادارو صحيح ناهي.وري ڪيڏي جرئت ۽ بهادريء سان اعلان ڪن ٿا ته “ ڪو ڏهن روپين جي ڪرپشن ثابت ته ڪري ڏيکاري.” انهن وٽ اهائي ته جادوئي ٽوپي آهي جو ادارن توڙي عوام کي سڀ ڪجھه معلوم هئڻ باوجود سندن ڪرپشن ثابت نٿي ٿي سگھي.ان کي چئبو آهي“ اڌ اکري”  يا  “هٿ جي صفائي“….!

انهن جي عوام کان هميشه جيان اهائي  معصوم فرمائش آهي ته اهي جڏهن ٽهڪ ڏين ته عوام به واڇون ٽيڙي ۽ ٻٽيهي پٽي انهن سان گڏ ٽهڪ ڏئي ۽ جڏهن اهي روئن ته عوام به ڪيڪاڙيون ڪري انهن سان گڏ ماتم ڪرڻ لڳي پر شايد هينئر انهيء اشرافيا کي پنهنجو ماتم پاڻ ڪرڻو پوندو جو عوام وٽ ماتم ڪرڻ لاء سندن پنهنجا سور ئي ڪافي آهن.

فيض احمد فيض جي لفظن ۾ ته

“اور  ڀي  غم هين  زماني  مين  محبت ڪي سوا،

راحتين اور ڀي هين وصل ڪي راحت ڪي سوا،

مجهه سي پهلي سي محبت ميري محبوب نه مانگ ”

 

سينيٽ جون چونڊون ۾ سنڌين جي نمائندگي: ڪامريڊ منان چانڊيو.

خيرن سان پاڻ واري اسلامي جمهوري ملڪ ۾ سينيٽ جي اڌو اڌ سينيٽرن جي چونڊ خير خوبيءَ سان پوري ٿي. اهو به يقين آھي ته جن 52 سينيٽر چونڊن ۾ شاندار سوڀ حاصل ڪئي آھي، ۽ چئني صوبائي اسيمبلين ۽ قومي اسيمبلي جي سوين چونڊيل عيوضين انهن معزز ماڻھن کي پنهنجا قيمتي ووٽ ڏئي ڪامياب ڪري پارليامنٽ جي مٿين ايوان تائين پهچايو آھي. اهي سڀ جا سڀ آئين جي آرٽيڪل جي شق نمبر 63\62 تي سئو سيڪڙو پورائي پاسداري ڪندڙ هئا. جن جي ٿورڙي جهلڪ ڪجھ هفتا اڳ بلوچستان حڪومت جي وزيرن ۽ اسيمبلي ايم پي ايز جي احسن ڪارڪردگي ۽ سياسي وفاداريءَ مان ڏسي سگهجي ٿي. ان کان علاوه نون چونڊجي آيل سينيٽرن کي ووٽ ڪيئن مليا، سي ڪنهن ڏنا؟ ان تي سيڙپ يا لاڳت ڪيتري ٿي ۽ اهي حضرات وري سينيٽ جي چيئرمين ۽ ڊپٽي چيئرمين کي ووٽ ڏيڻ جي ڪيتري مٺائي وٺندا؟ ان کان پوءِ سرڪاري عرف عوامي فنڊن کي ڪيئن ۽ ڪيترو ٻرو ڏيندا؟ هتي مزي ۽ توجه طلب ڳالهه اها پڻ آهي ته، نئون پاڪستان اڏڻ ۽ ڪرپشن کان پاڪ معاشرو قائم ڪرڻ جون دعوائون ۽ ڊاڙون هڻندڙ خان صاحب جي پارٽي جي حڪومت واري صوبي ڪي پي ڪي اسيمبلي جي 12هن ميمبرن جن جو تعلق تحريڪ انصاف سان آهي انهن ”انصاف“ جون سموريون تقاضائون پوريون ڪندي، پنهنجو پاڻ کي نيلام گهر ۾ نيلام ڪندي ٽڪن عيوض پنهنجي ضمير کي تين وال ڪري نه صرف پاڻ کي مهڻي هاب ڪري ڇڏيو پر پنهنجي تڪ جي سمورن ووٽرن سان ڌوڪي يا دغابازي ڪئي. جتي انهن پئسي جي پوڄارين عمران خان جي پارٽي ۽ سنگت جي پت وائکي ڪري ڇڏي. اتي وري خود خان صاحب جي جمهوريت سان دلچسپي ۽ چونڊيل ادارن جي احترام ڪرڻ جي خبر هن پاران پنهنجو ووٽ استعمال نه ڪرڻ سان پئي ٿي.

اسان جي نظر ۾ تحريڪ انصاف جي ايم پي ايز پاران ووٽ وڪرو ڪرڻ ۽ خان صاحب پاران وري پنهنجي نامزد ٿيل پارٽي جي اميدوارن کي ووٽ ڏيڻ لاءِ پولنگ تي نه اچڻ ساڳئي سڪي جا ٻه پاسا آهن. باقي رهيو سوال رئيس وڏي پاران پنهنجي دلبند دوستن کي ڏوڪڙن جون پٺارڪون پارائي بلوچستان سان تعلق رکندڙ آزاد سينيٽرن کي هديو ڏيڻ لاءِ اوڏانهين روانو ڪرڻ ڪا نئين ڪهاڻي ڪانهي. ڇاڪاڻ ته ان ڪهاڻي جي پهرين رليز ٿيل قسط بلوچستان اسيمبلي جي همراهن جي ٿيل سودي طور خلق خدا ڏسي چڪي آهي. اُهي سڀئي سوغاتون هينئين سان هنڍائيندڙ ڳالهيون، پنهنجي جاءِ تي، پر سينيٽ جون چونڊون مقرر وقت تي موجوده ڪشيده سياسي حالتن ۾ ٿيڻ هڪ سياسي ۽ جمهوري قسم جو ڄڻ ته معجزو آھي. ڇو ته بلوچستان اسيمبلي جي عيوضين جي خريده فروخت حڪومت جي تبديلي ۽ ميان صاحب جي نون ليگ جي صدارت واري عهدي تان سپريم ڪورٽ پاران نااهل ڪرڻ کان سواءِ گذريل سال جي جولاءِ مهيني کان هن وقت تائين هن جيڪي به صدارتي منصب دوران فيصلا ڪيا هئا. انهن کي به رد ڪرڻ جا حڪم صادر ڪيا. اهڙي منجهيل سياسي ۽ قانوني صورتحال کان پوءِ ايئن پيو لڳي ته، شايد سينيٽ جون چونڊون ڪونه ٿين. هونئن به پاڻ واري ملڪ جي حڪومتي ۽ سياسي صورتحال سدائين تبصرن ۽ تجزيئن جي ور چڙھندي پئي اچي. نه صرف اهو پر جڏھن به مائي مارشل لا چاهيندي آهي ته بنا ڪنهن دعوت ۽ ڪوٺ جي اچي لڏو لاهي ويهندي آھي، ۽ واپس وڃڻ لاءِ ڪڏھن به رضاڪاراڻا طور تي پنهنجي اصل ماڳ مڪان تي اسهڻ جو نالو ئي ناهي وٺندي. اهڙي ريت وري جڏھن ته مسمات جمهوريت ڪيترين ئي هيلن، بهانن ۽ ايلازن منٿن کان پوءِ ايندي آھي ته، ان کي وري رهڻ ڏنو ئي ڪونه ويندو آھي.

بهرحال سينيٽ جي چونڊن کان پوءِ جيڪاصورتحال سامهون آئي آھي، تنهن موجب نون ليگ سڀن کان مٿي آھي. ٻئين نمبر تي پ پ، اهڙي ريت تحريڪ انصاف ٽئين نمبر تي آھي. مزي جي ڳالھ ته فوجي جنرلن جي دادلي ۽ سياسي طرح تاتيل ۽ پاليل ايم ڪيو ايم وڃي پنهنجي منتطقي انجام تي پهتي. ڏٺو وڃي ته سينيٽ اهڙو ادارو آھي، جنهن ۾ ملڪ جي سڀني صوبن جي نمائندگي برابر جي بنياد تي طئي ٿيل آھي. يعني هر هڪ صوبي مان 24-24، اسلام آباد 2، ۽ فاٽا مان 4 سينيٽر هوندا آھن. چوڻ جو مقصد ته پنجاب مان پنجابي، بلوچستان مان بلوچي، ڪي پي ڪي مان پختون ۽ سنڌ مان سنڌين جي نمائندگي سينيٽ ۾ واضح اڪثريت ۾ هئڻ گهرجي. ٻين صوبن ۾ ته ان فارمولي تي عمل ٿيندو پيو اچي، پر بدقسمتيءَ سان سنڌ مان جيڪي سينيٽر منتخب ٿين ٿا، انهن مان گهڻائي غير سنڌين جي رهندي پئي آئي آھي. اسان هتي اڄ کان نو سال اڳ سينيٽ جي ٿيندڙ چونڊن جو ڪجھ حوالو ڏيڻ ضروري سمهجون ٿا. ان وقت سنڌ مان صرف 7 سنڌي سينيٽر چونڊجي مٿئين ايوان تائين پهتا هيا. باقي ٻيا ٻين صوبن، قومن ۽ اُردو آبادي سان تعلق رکن پيا. هن ڀيري به سنڌ مان صرف 8 سينيٽر سنڌي آھن. باقي ٻيا خيرن سان ٻين صوبن، قومن ۽ هتان جي اُردو آباديءَ سان لاڳاپيل آھن. جنهن جو مطلب اهو ٿيو ته سينيٽ جهڙي اهم اداري ۾ صرف 8 سنڌي هوندا. اهڙي ناانصافي ڪندڙ سياسي پارٽين ۾ سڀ کان وڌيڪ پ پ پ آھي. /ڏسو صفحو 3 بقايا نمبر 01

جنهن هميشه کان وٺي غير سنڌين کي اهميت ڏئي سنڌين کي ان اهم اداري کان پري رکندي پئي اچي. پاڻ اهو مڃون ٿا ته ملڪ جي آئين ۾ اهڙي ڪابه شق شامل ڪانهي، جنهن موجب ڪنهن به قوم جي لاءِ سينيٽ ۾ مخصوص سيٽون رکيل هجن. پر پوءِ به ان کان انڪار نٿو ڪري سگهجي ته سينيٽ جي قيام جي پهرين ڏينهن يعني 1973ع کان وٺي هن وقت تائين سنڌي ڪنهن ٻئي صوبي مان ورلي سينيٽر چونڊيو هجي. ها، هنن چونڊن ۾ اهو ضرور ٿيو آھي ته اڳوڻي وزير اعظم مرحوم محمد خان جوڻيجو جي پٽ اسد جوڻيجو کي نون ليگ اسلام آباد جي هڪ مخصوص سيٽ تان ڪامياب ڪرايو آھي. نه ته سدائين سنڌ مان پنجاب جا پنجابي، ڪي پي ڪي جا پختون، ڪشمير جا ڪشميري، وغيره سينيٽر ٿيندا پيا اچن. اها روش پارلياماني اصولن جي ابتڙ سمجهون پيا، ۽ چاهيون ٿا ته سنڌ مان سينيٽ ۾ سنڌين جي نمائندگي نمايان ۽ وڏي پئيماني تي هئڻ گهرجي. ڇو ته اهڙي اهم اداري ۾ سنڌين جي نمائندگي ڀرپور هئڻ سان هڪ ته سنڌي قوم کي پنهنجي نمائندگي جو احساس ٿيندو، ٻيو ته سنڌ مان جيڪي ٻين صوبن، قومن ۽ نسلن سان تعلق رکندڙ سينيٽر چونڊبا اهي سنڌ ۽ سنڌي قوم جي صحيح نمائندگي ڪونه ڪندا. هتي اها سٺي اهو سٺو سنوڻ سمجهون ٿا ته، هن ڀيري پ پ پ سنڌ جي هڪ قومي هيري روپلي ڪولهي جي خاندان جي هڪ نياڻي ڪرشنا ڪولهي کي سينيٽ تائين پهچائي بهتر عمل ڪيو آھي. جنهن جي ساراهه نه ڪرڻ قلمي ڪنجوسائپ هوندي، پر هڪ اقليتي برادري جي نياڻي پارليامنٽ جي مٿين ايوان تائين پهچائڻ جي ڪري پ پ حڪومت ۽ ان جي قيادت جي ڪيل سنڌ ۽ سنڌين سان ٻه اکيائي ۽ زيادتين کي پاڙي يا وساري نٿو سگهجي.

 

عمران خان ۽ نظام جي حقيقي تبديلي: شفيق الرحمان شاڪر

دل کي خوش ڪرڻ لاء اهو سٺو خيال آهي ته عمران خان پاڻ ته تمام بهترين ۽ ايماندار شخص آهي پر ساڻس گڏ ٻيا ماڻهو جيڪي هن کي وڪوڙي ويا آهن اهي صحيح نه آهن.هونئن به اسان پاڪستاني قوم جو اهو بنيادي الميو آهي جو اسان هڪ جذباتي قوم آهيون ۽ شين کي حقيقت پسنديء جي عينڪ سان ڏسڻ جي اسان ۾ عادت ئي نه رهي آهي.ڪنهن به اڳواڻ سان جڏهن اسان محبت ڪندا آهيون ته هن جون سموريون انساني ڪمزوريون ۽ خرابيون بلڪل نظرانداز ڪري ۽ سندس سوچن جي غلطين کان منهن موڙي، هن کي فرشتي جو درجو ڏيئي ويهندا آهيون.هن جي خلاف ڪاٻه ڳالهه بڌڻ اسان برداشت نه ڪندا آهيون.ٻئي طرف جڏهن ڪنهن کان نفرت ڪندا آهيون ته ان جي سمورين خوبين ۽ چڱاين کان يڪسر اکيون بند ڪري کيس سمورين خرابين ۽ بربادين جو ذميدار قرار ڏيندا آهيون.جنهن قوم کي ان قسم جي اجتماعي بيماري لڳل هجي اتي دليل،منطق، تجزيي،تحقيق ۽ حقيقيت پسنديء واري سوچ سدائينء لاء جمود جو شڪار ٿي وڃي ٿي ۽ هرڪو ڪنهن اهڙي اوچتي سياسي ۽ سماجي معجزي جو منتظر رهي ٿو جيڪو ظهور پذير ٿئي ۽ رات وچ ۾ ملڪ جو سماجي،سياسي ۽ معاشي نقشو  پاڻهي بدلجي وڃي.دل کي وندرائڻ لاء اها آس سٺي آهي پر ڇا ڪجي حالتن ۽ وقت جي ست ظريفيء کي جو دنيا جي ڪنهن به سماج ۾ ايئن ڪا غير فظري تبديلي نه آئي آهي پر جيڪر ٿوري دير لاء اچي به ٿي ته اها ساڳئين پيرين تڪڙو واپس به ٿئي ٿي.پاڪستان جي ستر سالا تاريخ ۾ اسان سڀ اهڙن ئي غيرفطري ۽ نامعقول معجزن جا منتظر ۽ آسائتا رهندا پيا اچون.ڪجھه بنيادي حقيقتن کي نظرانداز ڪندي ته اسان جي ملڪ يا سماج سان اصل مسئلو آهي ڪهڙو؟ّ اصل خرابي آهي ڪٿي ؟ جيستائين مسئلي جي سمجھه ۽ خرابيء جو شعور حاصل نه ڪبو ۽ ان کي درست ڪرڻ جي سچي نيت ئي نه هوندي ته ان جو علاج خاڪ ٿيندو!  اسان تمام وڏو عرصو انگريزن جي غلاميء ۾ گذاريو.غلاميء جي هڪ پنهنجي ڪيفيت ،نفسيات ۽ هلت ٿئي ٿي جتي سوچ سمجھه، تحقيق ۽ تجزيي جون صلاحيتون اڪثر مائوف ۽ جامد رهن ٿيون. وري پاڪستان ٺهڻ بعد بدقسمتيء سان ملڪ تي آمريتن جو هڪو ڊگھو دور رهيو جيڪو دور به بنيادي طور تي غلامي واري دور سان ئي ملندڙ جلندڙ آهي.رهيل کهيل عرصي لاء جيڪو نام نهاد جمهوري نظام قائم ٿيو اهو به بدقسمتيء سان نه ته رياستي ۽ حڪومتي ادارن توڙي نظام ۾ ڪي بنيادي نوعيت جا سڌارا ۽ چڱايون آڻي سگھيو ۽ نه ئي عوام کي ڪو حقيقي رليف مهيا ڪري سگھيو. نتيجو اهو نڪتو جو عوام حڪمران کي ووٽ به ڏيندو رهيو ۽ ٿوري ئي عرصي مان انهن کان بيزار ٿي انهن کان نجات لاء ڪنهن “مسيحا ”کي منٿون به ڪندو رهيو.

1996ع ۾ عمران خان جڏهن پنهنجي هڪ نئين سياسي جماعت پاڪستان تحريڪ انصاف جو بنياد رکيو ته عوام جيڪو عام طور تي ٻن پارٽين جي لڪ لڪوٽي راند کان تنگ اچي چڪو هو تنهن کي تبديليء جي وري هڪ نئين آس قائم ٿي ۽ وقت گزرڻ سان گڏوگڏ اها آس وڌيڪ مظبوط ٿيندي ويئي.خاص طور تي عمران خان کي هڪ بين الاقوامي ڪرڪيٽر هئڻ واري اعزاز،شوڪت خانم ميموريل اسپتال ۽ نمل يونيورسٽيء جي قيام ۽  ماضيء جي حڪمرانن خلاف سندس تيز تند زبان جي استعمال هن کي سندس سياسي ميدان ۾ گھڻوفائدو پهچايو.نوجوانن جي هڪ واضح اڪثريت هن سان سياسي طور تي سلهاڙجي ويئي.پر جيئن ته اها وابستگي حقيقي نه پر جذباتي نوعيت جي هئي ان ڪري وقت گذرڻ سان گڏوگڏ انهيء جو انجام به شايد هڪ عظيم نااميديء جي صورت ۾ نڪري.ان ۾ شڪ ناهي ته ذاتي طور تي عمران خان ڏيتي ليتيء جي معاملي ۾ هڪ ايماندار ۽ ديانتدار ماڻهو آهي ۽ سندس خلاف اڃا تائين ڪنهن معاشي ڪرپشن جي ڪا وڏي ڪهاڻي سامهون نه آئي آهي پر صدين جي بگڙيل نظام کي بدلائڻ لاء صرف ايترو ئي ڪافي ته ناهي جو اڳواڻ رڳو ايماندار هجي.سياست ۽ ڪرڪيٽ ۾ زمين ۽ آسمان جو فرق آهي.سياست ۾ رڳو جذبات نه پر منطق ۽ دليل کپي،تبديليء جي دعويٰ ڪندڙ جي قول ۽ فعل ۾ 180 ڊگريء جو تضاد نه هئڻ گھرجي.ملڪي ۽ عوامي مسئلن ۽ معاملن جو ادراڪ ۽ فهم هئڻ گھرجي.حالتن،نفسيات ۽ رجحانن جي مڪمل ڄاڻ ۽ ملڪ کي بحران مان ڪڍڻ لاء ڪا عملي حڪمت عملي به هئڻ گھرجي.اهڙي اڳواڻ وٽ سچن ۽ مخلص ساٿين جي ٽيم به هئڻ گھرجي جيڪي واقعي سماج ۾ ڪا مثبت ۽ بنيادي تبديلي آڻڻ لاء آتا هجن.تبديليء جون دعويدار جماعتون صرف پريشر گروپ جي طور تي ڪم ناهن ڪنديون جو توهان حڪومت کي دٻاء ۾ آڻي وقتي طور تي پنهنجو ڪو مطالبو مڃائي وٺو.انهيء کان پوء هڪ قابل اڳواڻ ۾ سياسي لچڪ جي خاصيت به هئڻ گهرجي.

بدقسمتيء سان پنهنجي سموري سياسي ڪيريئر ۾ عمران خان ايتريون ته سياسي قلابازيون کاڌيون آهن جو هن جي سياسي بلوغت تي بار بار سواليا نشان کڙا ٿيندا رهيا آهن.سندس سياسي يو ٽرن جي انيڪ مثالن سان سندس سياسي تاريخ ڀري پيئي آهي.شايد هو معاملن جي تهه تائين پهچڻ بدران نهايت ئي جلدبازيء ۽ ضد ۾ فيصلا ڪرڻ جو عادي رهيو آهي.اليڪشني سياست ۾ پير پائيندڙن لاء جنهن اعليٰ ،ديانتدار ۽ صاف سٿري ڪردارن جي هو پاڻ ڳالهه ڪري ٿو اڄ بدقسمتيء سان سندس پنهنجي آسپاس اهڙن ماڻهن جو ميلو متل آهي جن مان گھڻن جا پرڪار ۽ سوچون به انهن ئي روايتي جمهوري وڏيرن واريون ئي آهن.اڄ هن جا ڪيترائي سچا ساٿي ۽ بنيادي ڪارڪن هن کان گھڻو ڇڊا ٿيندا ٿا وڃن.پارٽي تي اڪيلي سندس ذاتي گرفت ۽ هو پڻ وري هڪ خاص بااثر ٽولي جي گرفت ۾ نظر اچي ٿو.ڪي پي ڪي حڪومت جي حوالي سان به سندس مجموعي ڪارڪردگيء تي ڪيترائي اهم سوال اٿاريا ويا آهن.سڀ کان اهم ڳالهه اها ته عمران خان سندس ۽ سندس پارٽيء جون توانائيون،وسيلا ۽ وقت اهڙن مسئلن ۽ مونجھارن ۾ لڳائيندو رهيو آهي جيڪي پاڪستان ۾ حقيقي تبديليء جي حوالي سان ڪا خاص اهميت نٿا رکن.جن شين تي ملڪ ۾ حقيقي تبديليء جو بنياد ۽ خرابين جو سڌارو ممڪن ٿي سگھيو ٿي سي اهي مسئلا ناهن.اهي بنيادي سوال ته اڄ به پنهن جي جاء تي جيئن جو تيئن موجود آهن ته ڇا نوازسريف يا ٻئي ڪنهن جي سزا کائڻ سان ملڪ ۾ گھربل تبديلي اچي ويندي؟ هرڪو ڄاڻي ٿو هن ملڪ جي هرخرابي ۽ عوام جي هر آزار جو ذميدار نه ته اڪيلو نوازشريف آهي نه ئي ٻيو ڪو اڪيلو حڪمران.هتي ته سڄي نظام جو ئي ٻيڙو ٻڏل آهي.ملڪ جنهن بي يقيني،معاشي ڪمزوري، ڦرلٽ، ڏوهه ۽ سماجي انتشار جو شڪار آهي انهيء ۾ حصو ملائڻ لاء ڪنهن به وسان نه گھٽايو آهي. هيٺان کان مٿي ۽ مٿان کان هيٺ تائين پورو نظام ئي اڏوهي کاڌل،زهرآلود ۽ اذيتناڪ آهي.اهو نظام نه ته ڪنهن خصوصي احتساب يا حڪومتي ڪرسين تي ويٺل چهرا مٽائڻ سان درست ٿي سگھي ٿو ۽ نه ئي ٺلهن نعرن سان اهڙي ڪا مثبت ۽ حقيقي تبديلي آڻي سگھجي ٿي.جيستائين ادارن کي درست نٿو ڪيو وڃي.جيستائين قانون سڀني لاء ساڳيو جو نعرو حقيقي طور تي سماج ۾ لاڳو نٿو ٿئي.توهان انهيء ئي اليڪشن ڪميشن ذريعي سوين ڀيرا چونڊون ڪرائي ڏسو،ساڳئي نظام تحت احتسابي ادارا ٻيا به قائم ڪري ڏسو پر ٿيندو ڪجھه به ڪونه جو هاڻي هي نظام ايڪسپائير يعني مدي خارج ٿي چڪو آهي.بدقسمتيء سان عمران خان ۽ سندس جماعت پارليامينٽ جي اندر يا ٻاهر انهن ادارن کي درست سمت ڏيڻ لاء ڪو ڪارنامو سرانجام نه ڏنو آهي.ڪي پي ڪي ۾ صوبائي احتساب اداري سان عمران خان جي صوبائي حڪومت جيڪي ڪجھه ڪيو سو الڳ سواليا نشان آهي.انهيء کان سواء ٻيا به ڪيترائي اهم ملڪي معاملا ۽ پاليسيون آهن جن تي عمران خان اڄ تائين مونجھاري جو شڪار نظر اچي ٿو.ايئن ٿو محسوس ٿئي ته هن وٽ صرف هڪ ئي جادوء جو ڏيئو آهي سو اهو ته جيئن ئي هو ڪنهن نه ڪنهن نموني هڪ ڀيرو ملڪ جو وزيراعظم ٿي ويندو ته سڄو نظام ئي درست ٿي ويندو.جيڪر ايئن آهي ته پوء اها اهڙي خوشفهمي آهي جنهن کي بدقسمتي ۽ هڪ اهڙو خواب آهي جنهن کي ڪنهن ديواني جو خواب ئي چئي سگھجي ٿو.اها اميد جيڪا ملڪ جي عوام جي هڪ وڏي حصي عمران خان جي سياست سان ڳنڍي رکي آهي،ايئن نه ٿئي جو انهيء جو جنازو به هڪ ڏينهن ايئن نڪري جيئن ماضيء ۾ ڪيترين ئي اميدن جورهبرن جي ديوانگيء ۽ نااهليء سبب نڪرندو رهيو آهي.2018ع جون عام چونڊون ملڪ ۾ ڪا وڏي تبديلي آڻي ڇڏينديون انهي سوچ تي اهو ئي چئي سگھجي ٿو ته

“ خدا تيري جنون ڪا سلسله دراز ڪري.”

 

 

سنڌ وڌندڙ غربت پاڻي اهم مسئلو بڻيل.!!!: غلام مصطفيٰ جمالي

پورهيت طبقي جي عظيم اُڀار ۽ انقلابي تحريڪن کان سبق سکندي جلد يا بدير هن خطي جو پورهيت طبقو به پنهنجي قسمت جا فيصلا پنهنجي هٿن ۾ وٺندو.؟ پورهيت طبقو انتهائي صبر سان هن ظالم نظام خلاف هڪ وڏي طبقاتي جنگ جي تياري ڪري رهيو آهي. جيڪا هن نظام کي پاڙان پٽي پورهيت راڄ قائم ڪري هميشه لاءِ ڏک، درد ۽ تڪليفن واري هن سماج کي ڊاهي پٽ ڪري هڪ پورهيت راڄ قائم ڪندي.سنڌ جي ٻهراڙيءَ جي ماڻهن لاءِ روزگار جو مک ذريعو زراعت آهي، پر زراعت گهڻي عرصي کان مسئلن جو شڪار رهندي اچي، اٽڪل ڏيڍ ڪروڙ ماڻهن جو روزگار زراعت سان لاڳاپيل آهي پر گذريل گهڻي عرصي کاڻ پاڻي جي لاڳيتي کوٽ ۽ سم ۽ ڪلر وغيره ڪري زمينن جي بيڪار ٿي وڃڻ ڪري گهڻا ماڻهو روزگار جي ان ذريعي کان محروم ٿيندا پيا وڃن. اها شڪايت عام آهي ته سنڌ کي ان جي حصي جو پاڻي نه ٿو ڏنو وڃي ۽ نهرن ۽ واٽر ڪورسن ۾ پاڻيءَ جي کوٽ آهي جنهن جي ڪري زرعي پيداوار ۾ پڻ گهٽتائي ٿي آهي. سنڌ ۾ وڌندڙ بيروزگاري ۽ روزگار جي گهٽ موقعن تي تبصرو ڪندي عالمي بئنڪ جي هڪ رپورٽ ۾ چيو ويو آهي ته وڌندڙ آبادي، تعليم ۾ واڌاري ۽ لڏپلاڻ جي ڪري سنڌ ۾ ساليانو اٽڪل ڇهه لک ماڻهو روزگار جي ڊوڙ ۾ شامل ٿي رهيا آهن جڏهن ته ان جي ڀيٽ ۾ رڳو ساڍا ٽي لک ماڻهن لاءِ ئي روزگار جا موقعا پيدا ٿي سگهن ٿا.سنڌ ۾ صنعتون گهڻي ڀاڱي ڪراچيءَ ۾ ئي آهن. انهن مان به گهڻيون شهر جي امن امان جي حالتن ۽ بجلي وغيره جي مسئلن جي ڪري ملڪ جي ٻين شهرن ۽ پرڏيهه ۾ منتقل ٿي چڪيون آهن. هن وقت ڪراچي جي چئن وڏن صنعتي علائقن ۾ اٽڪل ساڍا يارنهن هزار ننڍا ۽ وڏا صنعتي ادارا قائم ٿيل آهن جيڪي اٽڪل پنجويهه لک ماڻهن کي روزگار ڏيئي رهيا آهن. حيدرآباد، ڪوٽڙي ۽ سکر ۾ ڪجهه صنعتون لڳل آهن پر انهن کي رڳو آڱرين تي ئي ڳڻي سگهجي ٿو ۽ انهن جو علائقي جي مجموعي معاشي ۽ سماجي ترقي ۽ اتان جي ماڻهن کي روزگار وغيره مهيا ڪرڻ جي حوالي سان ڪو ذڪر جوڳو ڪردار ناهي. ڏٺو وڃي ته سنڌ جو قبائلي ۽ جاگيرداراڻو سماجي ڍانچو به صنعتي ترقيءَ جي سلسلي ۾ وڏي رڪاوٽ رهيو آهي. جنهن جو مثال سڀني جي آڏو آهي. علائقي جي سردارن ۽ ڀوتارن پاران صنعتڪارن کي حراسان ڪرڻ، ڀتي خوري ۽ اغوا وغيره جي ڪري اتي به صنعت ترقي نه ٿي سگهي.جيڪڏهن اتي اهو معمول مطابق هلڻ ڏنو وڃي ها ته ان ڳالهه جا گهڻا امڪان هئا ته اتان جي ماڻهن کي نه رڳو ڪنهن حد تائين روزگار ملي سگهي ها پر علائقي جا ڳوٺ روڊن رستن، اسڪولن ۽ اسپتالن جي سهولتن مان پڻ فائدو وٺي سگهن ها ۽ سندن زندگيءَ ۾ هڪ خاصيتي تبديلي اچي ها غربت ۽ بيروزگاريءَ کي گهٽائڻ ۾ تعليم ۽ تربيت جو وڏو ڪردار هوندو آهي. سنڌ جي ٻهراڙين ۾ جيڪي صنعتون قائم ٿينديون آهن اتي گهڻو ڪري ٻاهران ماڻهو آڻڻ جو هڪ جواز اهو به ڄاڻايو ويندو آهي ته مقامي ماڻهن وٽ گهربل پيشي وراڻي ڄاڻ ۽ مهارت ناهي. انهن صنعتڪارن جي ترجيح مقامي ماڻهن کي تربيت ڏيئي روزگار فراهم ڪرڻ نه پر پنهنجو نفعو ۽ ان کي وڌ ۾ وڌ ڪرڻ هوندو آهي. ان ڪري اها ذميواري وري به حڪومت جي ٿئي ٿي ته اها ماڻهن جي پيشي وراڻي تربيت لاءِ جوڳا بندوبست ڪري ته جيئن ماڻهو زراعت کانسواءِ روزگار جي ٻين متبادل ذريعن مان پڻ فائدو وٺي سگهن. سنڌ جي ٻهراڙين ۾ به اهي سهولتون اڻ پوريون آهن ۽ انهن جي حالت رحم جوڳي آهي. سڄي سنڌ ۾ هن وقت پنجيتاليهه ٽيڪنيڪل تعليم جا ادارا آهن جن ۾ ارڙهن هزار شاگرد تعليم حاصل ڪري رهيا آهن. انهن مان رڳو اٺ هزار شاگرد اهڙن ادارن ۾ تعليم حاصل ڪري رهيا آهن، جيڪي ڪراچيءَ کان ٻاهر واقع آهن. ساڳيءَ ريت ڊائريڪٽوريٽ آف مين پاور ۽ ٽريننگ اهڙا ٽيٽيهه ادارا هلائي رهي آهي پر ڳوٺاڻن علائقن ۾ واقع گهڻا ادارا بند پيا آهن ۽ پنهنجو ڪم پوري ريت انجام نه پيا ڏين اعليٰ تعليم جا سٺا ادارا گهڻو ڪري ڪراچي ۾ واقع آهن. ان جو اندازو ان مان ڪري جي منظور ڪيل پنجويهه ادارن ۾ ٽيويهه ڪراچي ۾ آهن ۽ ٻه حيدرآباد ۾ انهن ادارن سنڌ جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ سٺي تعليم لاءِ ذريعا، قابل استاد ۽ سهولتون نٿيون ڏنيون وڃن پر ساڳي وقت حڪومت سان گڏوگڏ اها ذميواري سنڌي سماج تي پڻ لاڳو ٿئي ٿي ته اها گهٽ ۾ گهٽ موجود سهولتن مان فائدي وٺڻ لاءِ پنهنجن نوجوانن کي تيار ڪري ۽ تعليمي ادارن ۾ عنڊه گردي، تشدد ۽ هٿيارن جي ڪلچر جي حوصلي شڪني ڪري سنڌ جي ٻهراڙين ۾ غربت جي صورتحال کي ڏسندي ئي تازو عالمي بئنڪ جو اهو تبصرو سامهون آيو هو ته جيڪڏهن وقت سر جوڳا قدم نه کنيا ويا ته اهو ڏينهن پري ناهي جو هتي ڏڪر جي اها بدترين صورتحال هوندي جنهن جو مشاهدو دنيا آفريڪا جي مختلف ملڪن ۾ ڪري چڪي آهي. دنيا ۾ جتي به اهڙي صورتحال پيدا ٿي آهي اتي قدرتي ڪارڻن سان گڏوگڏ اهڙا عنصر به هوندا آهن جن جو واسطو سڌي ريت انسان سان هوندو آهي ۽ اهو ممڪن هوندو آهي ته جيڪڏهن انهن کي وقت سر منهن ڏنو وڃي ۽ انهن جو تدارڪ ڪيو وڃي ته اهڙي صورتحال کي نه رڳو ٽاري پر ختم ڪري سگهجي ٿو سنڌ جي صورتحال تي نظر وجهجي ٿي ته اها ڳالهه واضح نظر اچي ٿي ته ٿوري توجهه ۽ سٺي انتظام سان صورتحال کي بدلائي سگهجي ٿو. اهو ته صحيح آهي ته ان سلسلي ۾ حڪومت جو ڪردار مرڪزي حيثيت رکي ٿو پر ساڳي وقت ان ۾ سماجي ۽ سياسي تنظيمن جي صورت ۾ ماڻهن جي سرگرم شرڪت کي نظرانداز نه ٿو ڪري سگهجي. ان ڳالهه کي پڻ نظر ۾ رکڻ ضروري آهي ته اين جي اوز جي طرز تي رڳو ڪنهن هڪ يا ٻئي علائقي يا هڪ يا ٻئي شعبي تي توجهه مرڪوز ڪرڻ سان مسئلا نه ٿا ٿين پر سڄي سنڌ جي سطح تي مجموعي طور تي مسئلن کي ڏسڻ جي ضرورت آهي زراعت نه رڳو سنڌ جي معيشت پر سنڌي سماج لاءِ ڪرنگهي جي حيثيت رکي ٿي. زرعي پيداوار جي گهٽجڻ جو سوال پاڻي جي کوٽ ۽ سم ۽ ڪلر وغيره سان گڏوگڏ زمين جي ملڪيت سان پڻ ڳنڍيل آهي. اهو سوال هن وقت سنڌ جي ڪنهن به سياسي جماعت جي ايجنڊا ۾ شامل ناهي. ان سوال جي اهيمت جو اندازو ان ڳالهه مان لڳائي سگهجي ٿو ته سنڌ ۾ قبائلي جهيڙن، قبائلي سردارن جي مضبوطي، صنعتي ترقي جو نه هئڻ ۽ روڊن رستن، اسڪون ۽ اسپتالن وغيره جي عدم دستيابي جو بنيادي ڪارڻ زمين جي ملڪيت جو نظام آهي. ان سوال کي بنياد بڻائيندي هڪ سماجي ايجنڊا جي ترتيب ڏيڻ جي ضرورت آهي جنهن ۾ پيشي وراڻا بنياد تي ان ڳالهه جو جائزو ورتو وڃي ته سنڌ جي ڪهڙن علائقن ۾ ڪهڙين سهولتن جي ۽ ڪيتري ضرورت آهي ۽ پوءِ ان لاءِ ماڻهن کي متحرڪ به ڪجي ۽ حڪومت تي مختلف ذريعن کان اهو دٻاءُ به وجهجي ته اها انهن رٿائن لاءِ رقم ڏئي ۽ انهن جي تڪميل کي يقيني بڻائي سنڌ رڳو ڪجهه شهرن ۽ اتي رهندڙ ننڍي وچولي طبقي جو نالو ناهي. سنڌ جي خوشحالي، سنڌ جي ڳوٺن ۽ ڳوٺاڻن سان لاڳاپيل آهي. انهن ڳوٺن ۽ ڳوٺاڻن جي حقيقي صورتحال کي ڏسڻ ۽ ان کي تبديل ڪرڻ لاءِ ڪوششون وٺڻ سان ئي هڪ حقيقي خوشحال ۽ آسودي سنڌ وارو خواب ساڀيان ٿي سگهي ٿو. ڇاڪاڻ ته هڪ آسودو ۽ سماجي طور پڙهيل ڳڙهيل ۽ آزاد ڳوٺاڻو ئي سياسي ۽ سماجي جدوجهد ۾ هڪ اثاثو ٿي سگهي ٿو

 

نوجوان جو معاشري ۾  ڪردار…! : فرزانه چانڊيو/لاڙڪاڻو

اسان جڏهن به سنڌ ڌرتي جو ذڪر ڪندا آهيون ته هميشه ان جي تاريخ کي ورجائيندا آهيون جنهن ۾ صوفين جي تاريخ، مهمان نوازي، رهڻي ڪهڻي، رسم رواج جو ذڪر ضرور ڪندا آهيون ڇو ته اسان جي سنڌ هميشه پيار، محبت ۽ مهمانوازي طور ڏيهه توڙي پرڏيهه ۾ تمام گھڻي مقبول رهي چڪي آهي ۽ آهي، الله پاڪ اسان جي صوفين جي سرزمين معدني وسيلن توڙي زراعت سان مالا مال ڪيو آهي، صوفين جي سرزمين سونهاري سنڌ ۾ هميشه صرف پيار ملندو ۽ جتي ڪٿي صرف امن ۽ محبت جون ڳالهيون هلنديون هيون ڪو دور هو جو سنڌ ۾ ڪنهن وٽ ڪو مهمان ايندو هو ته ساڻس دل سان احترام ڪيو ويندو ۽ تحفن طور اجرڪ، ٽوپي، پنڊي، پنکو، ٽڪ جي رلي ۽ ٻيا تحفا ڏنا ويندا هئا ته جيئن هن جي دل ۾ به محبت پيدا ٿئي ۽ ويڇا نه ٿين، پر افسوس اڄ صوفين جي سرزمين کي الائي ڪنهن جي نظر لڳي وئي آهي جو جتي پيار ۽ محبت جون ڳالهيون هلنديون هيون اتي اڄ رت جا رشتا به جان جا ويري بڻجي ويا آهن، آخر ڇاجي ڪري..؟؟ ڪهڙا سبب آهن جو سنڌ ۾ اهي ڏينهن ئي نه رهيا آهن جڏهن صرف امن جون ڳالهيون هلنديون هيون.! ان جو مک سبب نوجوانن جو بيروزگار هجڻ آهي اڄ سنڌ جا الائي ڪيترائي پڙهيل لکيل نوجوان بيروزگاري ۽ مفلسي واري زندگي گذارڻ تي مجبور آهن…!

جيڪڏهن ڏسجي ته نوجوان اسان جي معاشري ۾ روشن ڏيئي جيئا آهي  ۔ ان جو ڪردار تمام ڱھڻي اھميت رکي ٿو  ۔ اھيو ئي نوجوان معاشري جو سڌار ۽ بگاڙ  به پڻ آهي  ، ھڪ نوجوان جي سڌاري ۽ بگاڙ جو تعلق ان جي تربيت ۽ عمل سان لاڳاپيل آه ۽ نوجوان پڻ معاشري مان سکي پيو  ۔ جيڪڏهن ٻار جي تربيت سٺي ۽ مضبوط ھوندي ته اھو ئي ٻار اڱتي ھلي ھڪ سٺو ڊاڪٽر  ، استاد  ، انجنيئر ، ۽ ھڪ سٺو سياستدان ٿي ملڪ تي حڪمراني ڪري ٿو سگهي پو۽ ان تربيت ۾ والدين کان پو۽  استاد ۽ استاد کان بعد ِ وڌ کان وڌيڪ اثر ٻار تي معاشري جو ئي آهي جنهن ۾ دوستي جو اثر يا ته سڌاري يا ته بگاڙي ٿو  ۔ منهنجي نظريي مطابق ڪڏهن به والدين يا استاد پنهنجي ٻار جو بگاڙ ڪونه چاھيندا اھي ھميشہ چاھيندا ته ان جو ٻار ڪتابن ۽ قلمن ۽ سٺي دوستي ھيٺ ھجن ڇو ته پنهنجي اصل منزل حاصل ڪرڻ لاءِ هميشه ڪتابن ۽ قلمن سان ماڻبي آهي.!

اڄ جيڪر نوجوان ئي معاشري ۾ بگاڙ جو سبب بڻيو آهي ته ان جو ذميدار ڪير آهي  ؟ اڄ جيڪڏهن ڏٺو وڃي ته نوجوان جو رجھان ڪتاب ۽ قلم ڏانهن گھٽ ۽ ٻين غير معياري ڪمن ڏانهن تمام گھڻو آهي آخر ڇاجي ڪري..؟

آئون مڃان ٿي ته سنڌ ۾ ميرٽ لتاڙ آهي سنڌ جا هزارن جي تعداد ۾ اهڙا نوجوان آهن جيڪي پنهنجي محنت سان رات ڏينهن هڪ ڪري پڙهائي مڪمل ڪري ورتي آهي ۽ هن وقت نوڪرين جي تلاش ۾ آهن جيڪڏهن ڪنهن به اخبار ۾ نوڪرين جي ڪٽنگ ايندي آهي ته هميشه غريب ۽ بي پهچ نوجوان صرف ان ڪٽنگ جي ذريعي نوڪري لاءِ فارم ڀرائيندو آهي ۽ نتيجي ۾ ان غريب ۽ بي پهچ نوجوان بجاءِ هڪ سرندي واري ماڻهو پٽ يا ان جي ڪنهن ويجھي عزيز کي نوڪري ملندي آهي جنهن کي پنهنجي صحيح به نه ڪرڻ ايندي آهي.! افسوس..! ڇا اڄ هميشه سنڌ ائين ئي ٿيندو رهندو! جيڪڏهن ائين ٿيندو رهيو ته سنڌ جا هزارين لکين پڙهيل لکيل محنتي نوجوان پڙهائي تان هٿ ئي کڻي ويندا..! ڇو ته هڪ غريب پورهيت پنهنجي اولاد کي پورهيو ڪري پڙهائي ۽ ان نتيجي ۾ ان جي نوجوان پٽ کي ميرٽ تي نوڪري نه ملي ته ان پيءُ جي اڳيان ڇا هوندو..؟ اهو منظر ڪهڙو هوندو اهو صرف هڪ غريب ڄاڻي سگھي ٿو.. امير ماڻهو کي ڪهڙي خبر ته پڙهائي ڇا هوندي آهي ان ته هميشه پئسن عيوض ڊگريون حاصل ڪيون..! پڙهائي جو قدر صرف هڪ غريب ۽ مسڪين کي هوندو آهي.

اڄ سنڌ ۾ غريب نوجوان کي معاشري جو هر فرد نفرت سان ڏسي ٿو چاهي اهو پڙهيل ڇو نه هجي ڇو ته اڄ صرف هتي امير ماڻهو کي عزت ڏني ويندي آهي چاهي اهو پڙهيل ئي نه هجي ان جي معاشري جو هر فرد ان جي دل سان عزت ڪندو آهي…!

پوءِ نتيجي ۾ سنڌ جو پڙهيل لکيل نوجوان غلط ڪمن تي لهي پوندو آهي اهو به صدمو ان جي والدين کي جن پنهنجي پگھر مان رات ڏينهن هڪ ڪري پنهنجي نوجوان پٽ کي پڙهايو.! اڄ سنڌ جا ڪيترائي پڙهيل نوجوان روڊن رستن تي ڀٽڪندي ڏسان ٿي، ڪي هوٽلن تي ڪم ڪندي، ڪي سر تغاري جو ڪم ڪندي ته ڪي وري گدا گري (پنڻ) تي مجبور آهن، انهن نوجوان کي جڏهن آئون ڏسندي ته اکين ۾ لڙڪن جو سمنڊ تري ايندو آهي ڇو ته آئون به غريب ۽ مسڪين پيءُ جي نياڻي آهيان جنهن مونکي محنت سان مونکي پڙهايو آهي ۽ آئون به بيروزگار ئي آهيان.! ۽ هر وقت صرف ان ۾ ئي گذرندو آهي ته ميرٽ تي نوڪري ملندي به الائي نه..!؟

سنڌ ۾ ميرٽ جي لتاڙ ڪري سنڌ جا ڪيترائي نوجوان خودڪشيون ڪرڻ تي مجبور آهن سنڌ ۾ روزانه ڪيترائي خودڪشين جا واقعا رپورٽ ٿين ٿا اهي واقعا گھٽجڻ بجاء ڏينهون ڏينهن وڌي رهيا آهن ۽ بيروزگاري سبب نوجوان پنهنجا فرض وساري ويهندا آهن نه ته نوجوان سنڌ ۾ اهڙو ڪردار ادا ڪري سگھن ٿا جن سان هڪ تاريخ ٺهي سگھي ٿي.

 

 

 

 

 

مادري ٻولين جو ڏهاڙو ۽ منهنجي مٺڙي سنڌي ٻولي: ماهم سنڌي / ميرپورخاص

اڄ 21 فيبروري تي سڄي دنيا ۾ مادري ٻولين جو عالمي ڏينهن ملهايو پيو وڃي . اهو ڏينهن هر سال بنگال جي نوجوانن کي ڀيٽا ڏيندي پيش ڪيو ٿو وڃي ، جن پنهنجي ٻولي ۽ پنهنجي قوم جي بقا لاء جدوجهد ڪئي . انهن ڪوششن جي ڪري ئي اڄ اوڀر بنگال جو حصو بنگلاديش بڻجي پنهنجي آزاد ملڪ ۾ پنهنجا حق حاصل ڪري رهيو آهي . بنگلاديش جي هاڻوڪي گادي جي هنڌ ڍاڪا  يونيورسٽي ۾ شاگردن جي هلايل تحريڪ  ۽ ان جي نتيجي ۾ رياست طرفان ٿيل خونريزي سدائين تاريخ جي پنن تي تازي رت جيان آلي رهندي . پر سندن پنهنجي ٻولي لاء هلايل تحريڪ ۽ ڏنل قربانين  نيٺ رنگ لاتو . انهن کي ڀيٽا ڏيڻ لاء اقوام متحده پاران هر سال 21 فيبروري جو ڏهاڙو مادري زبانن جي عالمي ڏهاڙي طور ملهايو وڃي ٿو . دنيا ۾ مادري ٻولين جي اهميت کي سمجهندي انهن کي ترقي وٺائڻ لاء وڏا قدم کنيا پيا وڃن . جيڪي مادري زبانون خطري هيٺ آهن انهن جي بچاءُ لاء پڻ لساني ماهر تحقيقون ڪري نوان اُپاءُ وٺي رهيا آهن . پر افسوس جي ڳالھ آهي ته اڄ به اسانجي سنڌي ٻولي ۽ سنڌ جي ٻين مادري ٻولين سان ويڳاڻين وارو سلوڪ ڪيو پيو وڃي . سنڌ ۾ سنڌي کان سواء ٻيون ڪيتريون ئي مادري ٻوليون خطري جي لڪير هيٺ اچي ويون آهن . ٿرپارڪر ۾ ئي ٻين هنڌن تي ڳالهايون ويندڙ ٻوليون هاڻي توجه نه ملڻ سبب پوئتي پئجي رهيون آهن . انهن جي ڳالهائيندڙن ۾ پڻ ڏينهون ڏينهن گهٽتائي اچي رهي آهي . سنڌي ٻولي ڏاڍي قديم آهي ۽ ان جي لکڻي جا اهڃاڻ پنج هزار ساله پراڻي سنڌي ندي جي تهذيب موئن جي دڙي سان ڳنڍيل ملن ٿا . ماهر لسانيات تحقيق سان اتان مليل مُهرن تي  ۽ ٻين شين تي لکيل صورتخطيءَ کي ترجمو ڪرڻ جي پڻ ڪوشش ڪري رهيا آهن جن تي مڪمل ڪامياب ناهن ٿي سگهيا . تاريخي ماهرن موجب سنڌي ادب پهرين ديوناگري لپي جي مختلف روپن ۾ لکيو ويندو هو . محقق ۽ سياح البيروني جي ڪتاب الهند موجب  يارهين صدي عيسوي ۽ پنجين هجري جي شروعاتي دور ۾ سنڌي ٻولي راجپوتانا  ،  پنجاب ۽ سرحد تائين ڦهليل هئي  . سنڌي ٻولي ڪيترن ئي سازشن جي باوجود گهڻي قديمي ۽ ترقي يافته زبان رهي آهي . سنڌي ٻولي ادبي حوالي سان پڻ هڪ شاهوڪار ٻولي رهي آهي . هونئن به چون ٿا جنهن ٻولي کي ختم ڪرڻو هجي ان کي ادب کان پوئتي هٽائي ڇڏيو اها پاڻهي زوال طرف ويندي . شروع ۾ جڏهن عربن حملا ڪري قبضو ڪيو هيو ته ، هو انهيء بغض ۾ هئا ته سنڌ ۾ اڳ جي رهيل هندو قوم کي ڪئين به ڪري مسلمان ڪجي .  انهي ڏس ۾ انهن ٻولي جي رسم الخط کي به نه بخشيو ۽ عربي جا ڪيترائي الفاظ سنڌي ۾ شامل ڪيا ويا جيڪي اڳ ۾ ڪونه ٿا ملن . جهڙي طرح محمد بن قاسم کي هيرو ۽  سنڌ جي حڪمران راجا ڏاھر کي ظالم ڪري پيش ڪيو ويو  ،  تئين عربي زبان کي لاڳو ڪرڻ لاء پڻ وڏا وس ڪري ڏاڍ ڪيا ويا . عربن جي شروعاتي دور ۾ مدرسا قائم ڪري ٻارن کي صرف نجي عربي ۾ تعليم ڏيڻ لازم ڪيو ويو هو . هر ٻار تي لازم هيو ته عربي ڳالهائڻ توڙي پڙهڻ به ڄاڻي . ان جو مثال ائين وٺجي ته جئين اڄ  سنڌ جو ٻار ڀلي سنڌي پڙهي ، ڳالهائي ڄاڻي يا نه پر اردو پڙهڻ ڳالهائڻ ضرور ڄاڻي . جڏهن سومرن جو دور شروع ٿيو ته اهو سنڌي ادب جو شروعاتي دور ليکجي ٿو ، ان بعد جڏهن سنڌ تي سمن جي حڪومت شروع ٿي ته ان دور ۾ شاعر قاضي قادن جو نالو وڏو مشهور ٿيو هيو . ارغونن جي دور ۾ وري شاھ عبدالڪريم سميت مخدوم نوح رحه ،  لطف الله قادري جهڙا نالا سنڌي  ادب جي ذميواري ڪلهي تي کنيو بيٺل نظر اچن ٿا ، جن مکيه موضوع تصوف کي بڻايو ھو   . ڪلهوڙن جو دور سنڌي ٻولي جو سنهري دور چئي سگهجي ٿو .  ان دور ۾ لال لطيف جهڙا لافاني شاعر پيدا ٿيا . شاھ عبدالطيف ڀٽائي جهڙي عالمي شاعر سنڌي زبان ۾ شاعري ڪري سنڌي ٻولي کي شهرت جي بلندين تائين پهچايو . “شاھ جو رسالو “ ادبي دنيا جي خزاني ۾ انهي ڪوھ نور هيري مثل آهي جنهنجي خالق سنڌي زبان آهي . شاھ عبدالطيف سنڌي زبان ۾ تصوف سميت وحدانيت ، عشق ، حب الوطني  سميت هر موضوع کي پنهنجي ٻولي ۾ کڻي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي . ان سان گڏ شاھ عنايت رضوي ، شاھ عنايت شهيد  ، خواجه محمد زمان به پنهنجي دور جا وڏا شاعر هيا    . مخدوم محمد هاشم ٺٽوي سنڌي الف ب ٺاهيندڙ ليکيو وڃي ٿو . ان بعد ٽالپرن جي حڪمراني دوران سچل سرمست پڻ سنڌي ٻولي کي گهڻو ئي اڳيان کڻي آيو . ان سان گڏ خليفو نبي بخش قاسم ، سامي جنهنجي  بيتن کي “ سامي جا سلوڪ“ سڏبو آهي ، روحل فقير  ۽ مرثيه خوان جي صنف متعارف ڪرائيندڙ سيد ثابت علي شاھ پڻ هو . سنڌ  تي جڏهن 18هين صدي جي وچ ڌاري مسلمانن جي حڪومت جو تختو اونڌو ڪندي انگريزن قبضو ڄمايو پئي   ، تنهن وقت انگريزن سنڌ ۾ اچي سرڪاري طور سنڌي لغت لاڳو ڪئي وئي . جنهن موجب صوبي اندر سڄي لک پڙھ سنڌي ۾ ٿيندي هئي . سرڪاري غير سرڪاري طور تي سڄي سنڌ ۾ سنڌي زبان لاڳو هئي . جيڪر ڪو غير سنڌي به ملازمت سان لڳندو هو ته  به ان تي لازم هوندو هو ته هو ترت ئي سنڌي زبان ڳالهائڻ سکي وٺي . کيس قانون موجب ملازمت جي  18 مهينن جي عرصي اندر سنڌي زبان سکڻي هئي  . ماهر لسانيات جي راء موجب سنڌي ٻولي جي اوسر ۽ اوج جو وقت انگريزن جي قبضي واري وقت هو ،  جڏهن صحيح معنيٰ ۾ سنڌي زبان ترقي جون منزلون طئي ڪيون . 1853ع ۾ منظور ڪيل سنڌي رسم الخط اڄ به رائج آهي . مرزا قليچ بيگ ھن   دور ۾ سنڌي زبان کي عروج تي پهچائڻ لاء پڻ وڏا قدم کنيا . مرزا قليچ بيگ 400 کان مٿي ڪتاب لکيا ۽ ڪيترن ئي شاهڪار ڪتابن جو سنڌي ۾ ترجمو ڪري سنڌي ماڻهن تائين پهچائڻ لاء ڪوششون ورتائين . انهي جي ڪارنامي سان ئي اڄ اسان وٽ انگريزي ادب پڻ سنڌي ۾ گهڻي حد تائين موجود آهي . ڊاڪٽر گربخشاڻي ، حڪيم فتح محمد سيوهاڻي ، ڀيرومل مهر چند ، دين محمد وفائي وڏي تعداد ۾ نثر لکيو . سنڌي ادب دنيا جو شاهوڪار ادب آهي .  شيخ اياز پڻ سنڌي ٻولي ۾ نثر ۽ جديد شاعري متعارف ڪرائي ان ۾ ڪيترائي ڪتاب لکي کيس وڏي ترقي ڏياري . ان سان گڏ تنوير عباسي  ، استاد بخاري ، انور پيرزادو ،  سراج الحق ميمڻ ۽ ٻين ڪيترن ئي اڻ ڳڻت شاعرن ۽ نثر نويسن سنڌي ٻولي ۾ ادب کي اونچو ڪيو . سائين جي ايم سيد جي نالي کڻڻ کانسواء پڻ سنڌي ادب اڻپورو سڏبو . سائين جي ايم سيد سنڌي ٻولي ۾ ڪيترائي ڪتاب لکي سنڌ جي تاريخ محفوظ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي . سنڌي ٻولي مختلف لهجن سان سنڌ توڙي هندوستان ۾ ايندڙ ڪڇ ، گجرات جي وڏي حصي تي ڳالهائي ويندي آهي . سنڌي ٻولي عام طور تي هڪ مٺڙي زبان تصور ڪئي وڃي ٿي .  سنڌ جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾ مختلف لهجن ۾ سنڌي ٻولي جو استمعال مادري ٻولي طور ٿئي ٿو .   مرحوم ابراهيم جويو موجب ته “ اسين پنهنجي ٻولي لاء چئي سگهون ٿا ته اها اسان جو ڏڍ آهي ،  آٿت آهي ۽ اسان جا شڪ ۽ نراسايون دور ڪري ٿو ۔ جيڪا اسان کي اڄ سندي ذات هنجن جهڙو نثر ڏئي سگهي ٿي ۽ ان جهڙي پرک ڏيئي سگهي ٿي . اها ٻولي ڪئين نه عظيم هوندي.

اڄ مادري ٻوليون سنڌ اندر خطري جي گهنٽي هيٺ آهن . سنڌ اندر سازشي عنصرن جي رضامندي خاطر اسڪول ۾ پڙهندڙ ٻار جن لاء مادري ٻولي ۾ شروعاتي تعليم اهم هجي ٿي انهن کان اهو حق کسيو ويو آهي . سنڌ جي اندر وڏن شهرن ۾ موجود خانگي اسڪولن مان سنڌي زبان کي بلڪل نيڪالي ڏني وئي آهي ۽ ان جي جڳھ تي اردو کي لازم قرار ڏئي اها پڙهائي پئي وڃي . جيڪو ٻار پنهنجي مادري ٻولي پڙهي لکي نه ڄاڻندو ٻي ٻولي کي بهتر نموني ڪئين ته سمجهي سگهندو ؟ اڄ به شهر جي اسڪولن ۾ سنڌ جي ٻارن کان انهن جي پنهنجي ٻولي کسي کين مٿان زوري ٻيون ٻوليون مڙهيون پيون وڃن . سنڌ ۾ اردو يا انگريزي زبان پوء ايندي ، سڀ کان پهرين هر ٻار جو حق به آهي ته فرض به آهي ته هو سنڌي چڱي طرح لکي ۽ پڙهي سگهي . سنڌ ٻولي جو ٻيهر اوج بحال ڪرڻ بنھ سولو ڪونهي . اڄ هٿ وٺي جٿي ڪٿي سنڌي ٻولي کي ختم ڪرڻ جي سازش رچائي وئي آهي . سڄي لک پڙھ  انگريزي يا اردو ۾ ڪرڻ کي اهميت ڏني وڃي ٿي . سنڌي سميت ٻين مقامي ٻولين جو حق آهي ته کين قومي ٻولي  جو درجو ملي پر هر دفعي سينيٽ جي اسٽينڊنگ ڪاميٽي پاران ٻولين کي قومي حيثيت ڏيڻ وارو بل رد ڪيو ٿو وڃي . جنهن سان سنڌي سميت ٻين ٻولين جي وڏي پيماني تي حق تلفي ٿئي پئي . جتي سڄي دنيا ۾ قديمي ٻولين کي بچائڻ لاء لسانيات جا ماهر ڪوششون وٺي رهيا آهن ، اتي پاڪستان اندر ٻولين جي اهميت درگذر ڪرڻ سٺو سنئوڻ ناهي . تازو ئي ان حوالي سان اسلام آباد جي لوڪ ورثه ۾ ٻه روزه ميلو جيڪو  “اسانجيون ٻوليون اسانجي پهچان “ جي نالي سان منعقد ٿيو ۽ 18 فيبروري تي پڄاڻي تي پهتو . سنڌ جي محقق ۽ دانشور دُر محمد پٺاڻ ان ۾ پنهنجا خدشا ظاهر ڪندي چيو ته “  اهڙا ميلا صرف نمائش رکڻ لاء ڪيا وڃن ٿا . اهڙن ميلن ذريعي مادري ٻولين کي بچائي نٿو سگهجي .  “ سنڌي ٻولي سميت ٻين مادري ٻولين جي  تحفظ لاء ڊاڪٽر الانا جون هدايتون اڄ به ڪتب آڻي بهتر نتيجا حاصل ڪري سگهجن ٿا . ان ڏس ۾ گهڻو وقت اڳي ڊاڪٽر الانا جون ليکل ڪجھ تجويزون هيٺ ڏجن ٿيون جيڪي سنڌي ٻولي جي روشن مستقبل لاء ٻڌايون ويون هيون . هن موجب “ سنڌي زبان ۾ ٻارن لاء به اهڙو علمي توڙي سائنسي ادب پيدا ڪيو وڃي ته جئين ننڍڙائپ کان وٺي انهن جو ذهن سائنس طرف وڌيڪ لاڙو رکي . اسانجي عالمن استادن ۽ ليکڪن جيڪڏهن جديد فني علمن جهڙوڪ انجنيئرنگ ، اليڪٽرانڪس ، ڪمپيوٽر  ،  علم طبعي ، علم ڪيميا ، علم ارضيات ، علم حياتيات ،ڳ علم طب ۽ اهڙن ٻين علمن تي سنڌي زبان ۾ مواد پيش نه ڪيو ويو ته سنڌي زبان اڳتي وڌي ڪين سگهندي  ۽ اسان چند شاعري ۽ افسانوي ادب جي ڪتابن کي زبان جي ترقي سمجهي خوشفهمي ۾ رهجي وينداسين “ .

 

آئين پارليامينٽ کان مٿانهون آهي..؟: غلام مصطفيٰ جمالي

پاڪستان جي سياست اندر هر روز حالتون تبديل ٿينديون رهن ٿيون،پرهن وقت جيڪي پاڪستان جي سياست جو جيڪو حال آهي اهو مان سمجهان ٿو ته پاڪستان جي سترسالن جي سياست اندر ڪڏهن به نه ٿيو هوندو،هن وقت هر پاڪستاني پريشان آهي ته ملڪ اندر ڇا ٿي رهيو آهي،اها جنگ جيڪا آمريت جي دور اندر آمريت ۽ جهوريت جي وچ ۾ ڪئي ويندي هئي اها ئي ساڳي جنگ هن وقت پاڪستان جي جهموريت ۽ پاڪستان جي عداليه جي وچ ۾ هلي رهي آهي،منهنجي عمر کان وڏي عمر جا به تجزيڪار ضرور هوندا ملڪ اندر ڪير انهن کان پڇا ڪري ته اهي به چوندا ته اهڙو ته نه هنن ڪڏهن ٻڌو ۽ نه ئي ڪڏهن ڏٺو هو.

ٻئي ادار جهموريت جي بقا لاءِ لازمي آهن ۽ انهن ٻنهي ادران کي پاڻ ۾ ائين الجهڻ نه گهرجي ۽ هن وقت جيڪي حالتون آهن ۽ اهين ئي حالتون جڏهن ماضي ۾ خراب ٿيون ته فوج هيمشه پاڪستان جون واڳون سنڀاليون پر هن وقت نه اهڙو فوج جو ماحول آهي ۽ نه ئي هن وقت جي فوج اهو چاهي ته جهموريت ختم ڪري آمريت جو راڄ ڪجي،جڏهن ته ميان نواز شريف جي لفظن جي نشاني تان نه فوج بچي سگهي آهي ۽ نه ئي پاڪستان ئي عدليه. هي اهي عدالت آهي جنهن لاءِ خد ڪجهه وقت پهرين اهين ئي سياسي پارٽِيون هڪ ڊڪٽيٽر خلاف هڪ ٿي ڪري هڪ تحريڪ هلائي رهيون هنيون ۽ پنهنجي آزادي جا نعرا هڻائي رهيو هنيون،پرهن وقت پاڪستان جو وزير اعظم توڙي پاڪستان مسلم ليگ ن جو صدر انهي سياست اندر عداليه جي خلاف پارليامنيٽ ۾ ريماڪس آڻي انهي تي بحث ڪرڻ ٿا چاهين انهي ڪري هڪ اهم سوال آهي ته ڇا عدالت ايتري ڪمزور آهي جو انهي ئي نشانو بڻائي ڪري کيس پارليامينٽ ۾ آڻي انهي تي بحث ڪجي.

هن وقت پاڪستان جي وزيراعظم ۽ پاڪستان مسلم ليگ ن جي صدر کان ڪير رڳو ايترو پڇا ڪري ته اهي ساڳيا لفظ جيڪي هوُ هن وقت پاڪستان جي عدالت جي خلاف ڳالهائي رهيا آهيو اهي ساڳيا ئي لفظ پاڪستان جي ڪنهن جنرل جي خلاف ته چئي ڏسو.؟ هن وقت ميان نواز شريف جي نااهلي کي وٺِي ڪري سموري ماحول کي خراب ڪيو پيو وڃي جنهن جي نتيجي جي نه ميان نواز شريف کي خبر آهي ۽ نه ئي پاڪستان جي وزيراعظم کي ته انهي جا ڪهڙا خطرناڪ نتيجا نڪرندا.

آئين اندر سپريم ڪورٽ کي اهو حق ڏنو ويو آهي ته ڪنهن جي خلاف آئيني ۽ قانوني جائزو وٺي سگهي ٿي،۽ انهي جو فيصلو به ٻڌائي سگهي ٿي ۽ انهي فيصلي کي محفوظ به ڪري ساگهي ٿي اهو سمورو حق پاڪستان جي عداليه کي آئيني حاصل آهي،جڏهن ته آئين اندر پاڪستان جي سپريم ڪورٽ جي جج کي اهو به حق حاصل آهي ته هو ڪنهن به معاملي جو نوٽيس وٺي سگهي ٿو،ڇو جو اهو سندس بنيادي حق آئين ۾ شامل آهي ۽ انهي حقن جي حفاظت جو به حق پاڪستان سپريم ڪورٽ کي حاصل آهي ۽ اها سندس زميواري آهي ته انهن حقن جي حفاظت هو خد ڪري. 1973ع اندر آئين ٺاهڻ وارن کي هن وقت تائين 45سال گذري چڪا آهن سو هاڻي جيڪڏهن ميان نواز شريف ۽ سندس جماعت انهي آئين کي ابتي گنگا واهڻ چاهين ٿا ته اهو ڪئين ٿو سگهي. ميان نواز شريف کي اهو سوچڻ ۽ سمجهڻ گهرجي ڇو ته هو سياست جو پراڻو رانديگر آهي ۽ پاڪستان جي آئين کان چڱي ريت واقف هوندو انهي ڪري هن وقت ميان نواز شريف انهي 1973ع جي آئين جي ڇيڙڇاڙ ڪرڻ جو ڪوششون ڪري رهيو آهي ته مان سجهان ٿو ته ميان نواز شريف جهڙو بي سمجهه ڪير نه ڪونهي جيڪو پاڪستان جي آئيني قانوني ۽ جهموريت ۽ عدالتي دور ۾ ويهي ڪري اهڙو سوچي.

ميان نواز شريف ۽ پاڪستان مسلم ليگ ن پارليامينٽ اندر عداليه کي آڻي انهي تي بحث ڪرائڻ ڇا چاهين پرشايد انهن کي اها به خبرناهي ته پارليامنيٽ کي اهو به حق حاصل ناهي ته هُو آزاد عداليه کي پارليامينٽ ۾ آڻي،سوچڻ جهڙِي ته ڳالهه اها آهي ته صرف ڏهه ماڻهو پاڪستان جي آئين کي بدلائڻ جو بحث ڪرائڻ ٿا چاهين جيڪو ڪنهن به حال ۾ ممڪن ئي ناهي،۽ انهن کي اها به خبر ناهي ته انهي آئين واري ڳالهه ۽ عدليه کي پارليامينٽ ۾ آڻڻ سان ملڪ اندر ڪهڙو طوفان ٿيندو جنهن ۾ هر شيُ لڙي ويندي خاص  طور ئي اهي ئي ڏهه ماڻهو جيڪي هن وقت عداليه سان مهاڏو اٽڪايو ويٺا آهن،برحال اها ته سڀني کي خبر آهي ته ماضي اندر پاڪستان پيپلزپارٽي به ائين ئي چوندي رهي ته عداليه ملڪ کي هلائڻ نه پئي ڏي پر آخر ٿيو ڇا.؟ اها ئي عدالت انهي انداز ۾ هلندي رهي ۽ سندس ڪجهه ڪير نه وار وينگو نه ڪري سگهيو.

افسوس سان چوڻو ٿو پوي ته ڳالهه ڪٿان کان ڪٿي اچي پهتي آهي،ڪو زمانو هوندو هو عدالت جي فيصلي تي اکين تي رکي قبول ڪيو ويندو هو،ماڻهو عدالتي فيصلي بعد خوشي سان ڦاسي جي ڦندن کي به چميون ڏئي خوشي سان ڦاسي تي چڙهي ويندا هئا پر هاڻ اهو نه وقت رهيو آهي ۽ نه ئي اهي ماڻهو. هاڻي جيڪڏهن چور چوري ڪندي پڪڙيو ويندو آهي ۽ کيس عدالت ۾ آندو ويندو آهي ته اهو ئي چور ڏوهه قبولڻ کان انڪار ڪري ڇڏيندو آهي ۽ پوءِ عين شاهدن جي شاهدي مطابق کيس سزا ڏني ويندي آهي ته سندس هاءِ گهوڙا هاءِ گهوڙا شروع ٿي ويندي آهي،۽ ججن کي تنقيد جو نشانو بڻايو ويندو آهي،هڪ ڏينهن پهرين جلسي اندر مريم نواز سري عام جلسي اندر اهو چئي رهي هئي ته پاڪستاني سپريم ڪورٽ جهڙي زبان سان ڳالهندي کيس انهي زبان سان جواب ڏنو ويندو،جڏهن ته معاملو اتي ختم ناهي ٿيو هاڻي پاڪستان جو وزيراعظم به پاڪستان عدالت کي نشانو بڻائيندي چئي رهيو آهي ته عدالت کي پارليامينٽ ۾ آڻي انهي جي بحث ڪيو وڃِي.جنهن مان اهو صاف ظاهر آهي ته پاڪستان مسلم ليگ ن هر ننڍڙي شيُ مان وڏي فائدو وٺڻ چاهي ٿي،انهي ڪري هو پاڪستان جي عدالت تي مسلسل دٻاءُ وجهڻ جي ڪوشش ڪري رهي آهي،هن وقت پاڪستان مسلم ليگ ن جيڪو رستو اختيار ڪيو آهي اهو تمام گهڻو خطرناڪ رستو آهي جنهن رستي تي اڳيان هلي ڪري پاڪستان مسلم ليگ کي رڳو نقصان ئي ٿيندو، ميان نواز شريف ۽ سندس جماعت عدالت جي خلاف جنگ جوٽي ڇڏي آهي جنهن جي ڪري ٻيون سياسي پارٽيون خاموشي سان انهي ڏينهن جو انتظارڪري رهيون آهن ته اهو ڏينهن ڪڏهن ٿو اچي جڏهن ميان نواز شريف کي توهين عدالت ڪيس اندر سزا ٿي لڳي.اها به حقيقت آهي ته جيڪڏهن ميان نواز شريف پنهنجي بيان کان باز نه ٿو اچي ته اهو وقت هاڻ پري ناهي رهيو.

ميان نواز شريف کي سوچڻ گهرجي ته هوُ ڪنهن جي خلاف ڳالهائي رهيو آهي ۽ ڇو ڳالهاِئي رهيو آهي مان سمجهان ٿو ته پاناما فيصلو ميان نواز شريف کي حق ۾ اچي هان ته ميان نواز شريف هن وقت عداليه جا سهرا ڳائيندو هجي ها پر فيصلو سندس خلاف آيو انهي ڪري هو عداليه خلاف وٽ پڪڙ ڪري رهيو آهي.هن وقت پاڪستان جي جهوريت ۽ پاڪستان جي عداليه جي وچ ۾ جيڪا جنگ هلي رهي آهي انهي جو خاتمو ڪٿي ٿيندو اهو وقت ئي ٻڌايندو پر اتي عداليه سموريون زميواريون سنڀالڻيون پونديون ڇو جو سموري بار هن وقت عدالت جي ڪلهن تي آهي.

 

جذبا جهونا ناهن ٿيندا!: عرفان منان

اهو پل ڪيڏو نه پيارو ۽ سڀاڳو هيو، جنهن پل جنگشاهيءَ جي جبلن ۾ جوءِ جي جوڌي جوان محترم رسول بخش پليجي جو جنم ٿيو. اهو جنم هڪ فرد نه پر ان تاريخ جو جنم هيو، جنهن جو هر ورق هر باب مستند آھي. اهو جنم ان تاريخ جو جنم هيو، جنهن ننڍي کنڊ ۾ جدوجهدن ۽ جريئتن جا نه مٽجندڙ ڪيئي اھڃاڻ ڇڏيا. پليجي صاحب جي زندگيءَ جو جيڪڏھن سربستو اڀياس ڪري ڏسبو ته، اها ڄاڻ پئجي ويندي ته، سندس حياتيءَ جي لغت ۾ ٿڪجڻ، بيھڻ، هٽڻ ۽ جهڪڻ وارا لفظ ئي ڪونه ملندا. هو هن ديس جو اهو دلدار ماڻهو آھي، جنهن جي محبت جو محور اهي عام لوڪ انسان آھن. جن کان سمورا حق ڦريا ويا آھن. جيڪي ڏتڙيل آھن. اهو ئي سبب آھي جو عوامي تحريڪ جي اندر انهن ماڻھن جو تعداد تمام گهڻو آھي، جيڪي سنڌ وطن جا اصلي باشندا آھن.

رسول بخش پليجو سياست جي دنيا جو اهو سورج آھي، جنهن جي سوجهري سان سنڌ ۾ عوامي انقلابي ۽ قومي سياست ۾ روشني پيدا ٿي. ڦوهه جوڀن واري دلربا حياتيءَ کان وٺي، جهور عمر تائين هي منفرد ماڻهو هڪ لمحو به جدوجهد ڪرڻ کان رهي ناهي سگهيو. پليجو صاحب پنهنجي ذات ۽ ڪردار ۾ سراسر جدوجهد، ڪوشش ۽ ڪجهه نه ڪجهه ڪرڻ جو حقيقي روپ لڳندو آھي. هو اهڙي يونيورسٽي ۽ ادارو لڳندو آھي. جنهن ۾ ڪيئي شعبا هوندا آھن، ۽ هر هڪ شعبي جي پنهنجي اهميت ۽ افاديت هوندي آھي. هن انسان پنهنجي سڄي زندگي مسڪين طبقي جي ڦريل حقن کي واپس وٺڻ واري انوکي ويڙهه ۾ گذاري آھي. هن املهه انسان سنڌ جي قومي عوامي سياست ۾ نت نوان لاڙا پيدا ڪري، سياست جي اهڙي سيج سجائي جنهن مٿان اهو طبقو اچي ويٺو جيڪو پنهنجي بنيادي حقن کان محروم هيو. هن سياست جي افق تي اهڙا ته چنڊ ۽ تارا لڳائي ڇڏيا، جن جي روشنيءَ سان جوءِ جرڪي پئي. سنڌ جي قومي ۽ عوامي سياست جيڪا ڀوتارن، وڏيرن، مرشدن، پيرن، ميرن، وٽ قيد ٿيل هئي. ان کي وڏين ماڙين ۽ اوچن محلن مان ڪڍي جهانگين جي جهوپن، مارن جي منھن تي پهچائڻ وارو به پليجو صاحب ئي آھي. جنهن سياست جي اڳواڻي مٿيون طبقو ڪندو هيو، سا عام ماڻهوءَ لاءِ ڄڻ ته حرام ۽ ناجائز هئي. پر پوءِ جڳ ڏٺو ته، ڪيئن ان سياست جي اڳواڻي وارو جهنڊو هيٺين طبقي جي مسڪين ماڻھن پنهنجي هٿ ۾ کنيون. جيڪا ڳالهه ڪنهن معجزي کان گهٽ نه هئي. ان ۾ به پليجو صاحب جون محنتون شامل آھن. هن هڪ اهڙي نج انقلابي نظرياتي پارٽيءَ جو بنياد وڌو، جنهن پنهنجي قيام کان وٺي هن وقت تائين غير معمولي ۽ مثالي جدوجهدون پئي ڪيون آھن. هن جي ذھني، فڪري ۽ شعوري ڌارائن مان ڪيترائي شاگرد سيراب ٿي چڪا آھن. سندس ڏاهپ جي آويءَ مان هزارين، خاص ڪري هيٺين طبقي سان واسطو رکندڙ نوجوان، مرد، عورتون، شاگرد، ننڍا وڏا ۽ پڪا پوڙھا پچي لال ٿيا آھن. سندس پارٽيءَ جو هر ڪارڪن هر علم سان هٿيار بند هئڻ سان گڏوگڏ ٻين پارٽين جي ڪارڪنن کان منفرد لڳندو آھي. رسول بخش پليجو جيڪو سياسي دڳ ۽ پيچرو ٻڌايو آھي ۽ انهيءَ تي هلڻ جو ڏس ڏنو آھي، اهو به نرالو آھي. هن قومي ۽ طبقاتي نظريو ڏئي اهو منجهيل سُٽ  سلجهايو آھي ته، ويڙهه فقط هڪ ئي طريقي سان نٿي وڙھي سگهجي. پر ٻن ٽن مورچن تي سياسي ۽ نظرياتي طور هٿيار بند ٿي سوڀون ماڻي سگهجن ٿيون. عام طورتي ڏٺو ويندو آھي ته، هڪ سياسي اڳواڻ فقط سياسي اڳواڻ تائين محدود هوندو آھي ۽ ٻين پاسن جو هو پورائو ناهي ڪري سگهندو. پر پليجي صاحب اها اڻ ٿيڻي ڳالهه قبول نه ڪئي. هو هڪئي وقت مدبر سياسي اڳواڻ هجڻ سان گڏوگڏ تمام وڏو  اديب، دانشور، وڪيل، شاعر، لطيف جو پارکو، تاريخ، فلسفي، سائنس، مذھب جو ڄاڻو، موسيقي تي مهارت رکندڙ تقرير ۽ تحرير جو پڻ ماهر آھي. پليجو صاحب انهن سڀني شعبن سان اهڙو ته نڀاءُ ڪيو آھي. ان جي ڪهڙي ڳالهه ڪجي. ادب جي دنيا ۾ ڏکئي ۾ ڏکيو ڪم تنقيد نگاريءَ جو هوندو آھي. پليجي صاحب سنڌي ادب ۾ بلڪل نرالي انداز سان صحيح ڪم ڪيو آھي. هن پنهنجي تيز تکي ۽ سگهاري قلم جي نوڪ سان ”انڌا اونڌا ويڄ“ ۽ ”سندي ذات هنجن“ جھڙا شاهڪار ڪتاب لکي سنڌي ادب ۾ هڪ قسم جو انقلاب آڻي ڇڏيو. سندس ڪتاب انڌا اونڌا ويڄ، نام نهاد رجعت پرست ٽولي بابت آھي. جنهن ٽولي سنڌي اديبن ۽ شاعرن تي هٿ ٺوڪيون ڪفر جون فتوائون جاري ڪيون هيون. ان ڪتاب ۾ پليجي صاحب وڏن دليلن ۽ تاريخي مثالن سان سمجهاڻيون ڏئي، ان ٽولي کي اهڙي ته ادبي شڪست ڏني جو اهي ٻيهر مجال آھي، جو ٻڙڪ ٻاهر ڪڍن. سندس ٻئي شاهڪار مجموعي سندي ذات هنجن، ۾ هن وري اهو ڀرپور ۽ شاندار نموني سان سمجهائڻ ۽ سلجهائڻ جي ڪوشش ڪئي آھي ته، حقيقي، اصلي ۽ سچو پچو ادب ڪهڙو ۽ ڪيئن هوندو آھي، ۽ نام نهاد مايوس ڪندڙ ادب ڪهڙو هوندو آھي. پليجي صاحب جا اهي ٻئي ڪتاب هر هڪ ماڻهوءَ کي پڙھڻ گهرجن. سنڌي ادب جي جهول ۾ اهي ٻئين ڪتاب رکي پليجي صاحب سنڌي ادب جي نه وسرندڙ خدمت ڪئي آھي. ان کان سواءِ ڪتاب ”اوهان جي پڄاڻا“ به پنهنجو مٽ پاڻ آھي. منجهس پليجي صاحب جي شاعري ترجمو ٿيل عالمي ادب جي سڀني ٻولين جي ترجمي مان چونڊ شاعري شامل آھي. پليجي صاحب جا لاتعداد سياسي، ادبي، فڪري، انقلابي ڪتاب ۽ ڪالم لکت جي روپ ۾ موجود آھن. ٻئي اهم ڳالهه ته پليجي صاحب لطيف کي به منفرد انداز سان بيان ڪيو آهي. ان بابت پليجي صاحب جا شاندار ليڪچر، ڪتاب ۽ ڪالم موجود آھن. جن سڀني کي سهيڙي ھاڻي هڪ ڪتاب ”تنين ماڻڪ ميڙيا“ جي نالي سان ادبي مارڪيٽ ۾ آندو ويو آھي. جنهن ۾ پليجي صاحب لطيف جي نرالي ۽ نئين تشريح ڪئي آهي. پليجي صاحب ان ڪتاب ۾ لطيف جي انسان دوستي، مظلوم دوستي، عالم دوستي، ڏاهپ، بهادري ۽ ھمت جي اهڙي ته سادي ۽ سولي ٻوليءَ ۾ وضاحت ڪئي آهي، جو عام ماڻھو به اهو سمجهي سگهي ٿو ته، واقعي ئي ڀٽ ڌڻي سنڌي قوم جو سچو حقيقي ويڄ ۽ رهبر آھي. لطيف جيڪي صلاحون، تجويزون ۽ ترڪيبون ۽ نسخا ڏسيا آهن. جيڪڏھن سنڌي قوم انهن نصيحتن تي عمل ڪري ته، آجپي آسودگيءَ جي منزل تي آسانيءَ سان رسي سگهجي ٿو. پليجو صاحب بنيادي طور تي مارڪسٽ آهي. مارڪسزم کي به، پليجي صاحب ڏاڍي سولائيءَ ۽ عوامي ٻولي ۾ سنڌ ۾ متعارف ڪرايو آھي.

اسان جي سماج ۾ عورت کي نفرت جي نگاهه سان ڏٺو ويندو آھي. ان کي جتيءَ جو ڪو ڪو سمجهي پيو لتاڙبو آھي، پر پليجي صاحب سنڌياڻي تحريڪ جو بنياد وجهي ان خام خيالي کي رد ڪري ڇڏيو. سنڌ جي سياست جيڪا مَرد جي اثر هيٺ هئي، پر پليجي صاحب جو خيال هيو ته، جيسين سنڌ جي سياست ۾ عورتن جو حصو نه هوندو. تيسين سنڌ جي سُڌ، سمجهه ۽ سياست اڻپوري ۽ اڌوري آھي. سنڌ جي نج سادي ۽ ٻھراڙيءَ جي عورتن جڏھن سنڌياڻي تحريڪ جي پليٽ فارم تان جدوجهدون هلايون، لانگ مارچ ڪيا ۽ ايم آرڊي تحريڪ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪيو، عورتن تي ٿيندڙ ظلمتن خلاف، جلسا، جلوس ۽ سيمينار ڪرايا ته، سالن کان وٺي مرداڻي سماج ۾ قيد بنيل عورتن جي ڳچين مان غلاميءَ جو طوق ٽٽندي نظر آيو. سنڌ ۾ اهڙي تنظيم کي منظم ڪرڻ ۾ به پليجي صاحب جي فڪر جو ڪمال آھي. هاري ۽ مزدور طبقا سماج ۾ ريڙهه جي هڏيءَ جي حيثيت رکن ٿا. جيڪڏھن اهي شعوري طور صحتمند هوندا ته، انهن جي حقن جي  ڪڏھن به حق تلفي ڪونه ٿيندي.

پليجي صاحب سنڌ جي هاري ۽ مزدور کي سياسي سمجهه ساڃاهه جا ڪيئي سونهري سبق پڙھايا. اهو ئي سبب هيو، جو هاري تحريڪ ۽ مزدور تحريڪ جو ڪارڪن جيڪو صرف هڪ يا ٻه درجا پڙھيل هيو. اهو لطيف، تاريخ ۽ دنيا جي انقلابن تي تز دليلن سان بحث ڪرڻ لڳو. ايئن لڳندو آھي ته، هو عام هاري مزدور ڪنهن يونيورسٽيءَ مان پڙھي آيو آھي. ڪنهن به قوم جو ٻار جيسين ذھني طور امير نه هوندو تيستائين اها قوم ترقيءَ جي راهن تي قدم رکڻ جي قابل نه بنجي سگهندي. ان اهم پاسي کي به نظر ۾ رکندي. پليجي صاحب سجاڳ ٻار تحريڪ جو بنياد وڌو. ان سجاڳ ٻار تحريڪ جو پتڪڙو ٻار جڏھن سياسي تعليم جي سند وٺي ميدان تي لٿو ته، راڄن کي ڏندين آڱريون اچي ويون. ان سجاڳ ٻار تحريڪ جو پتڪڙو ٻالڪ ٻاتن ٻولين ۾ سياست، سائنس شاعري ۽ فلسفي تي نهايت ئي باريڪ بيني سان ڪلاڪن جا ڪلاڪ ڳالهائڻ جي سگهه رکندڙ آھن. شاگرد قوم جو آئينو هوندا آھن. جيترو اهو صاف هوندو اوترو ئي قوم جو چهرو ڏسڻ ۾ چٽو لڳندو. پليجي صاحب سنڌي شاگرد تحريڪ جو وجود وجهي سنڌ جي شاگرد سياست ۾ اهڙي ته سڳنڌ پيدا ڪئي، جو ساري سنڌ ان خوشبوءَ سان واسجي وئي. سنڌي شاگرد تحريڪ رڳو سياسي ميدان ۾ ڀڙ نه هئي، پر ان سان گڏوگڏ هو پنهنجي تعليمي ميدان ۾ به الڳ اهميت رکندڙ هئي. سنڌي شاگرد تحريڪ جا شاگرد پنهنجي پنهنجي وقت جا ذھين ڊاڪٽر، انجينيئر، وڪيل، پروفيسر، جج ۽ وڏا آفيسر ٿي نڪتا. اهي سڀئي ڪارنامان پليجي صاحب جي فڪري نظريي جا آھن. جنهن ان قسم جا ڪيئي ادارا جوڙي سنڌي قوم جي ماڻھن ۾ سياسي، سماجي، علمي، ادبي، فڪري روح ڦوڪيو.

پليجو صاحب هاڻي عمر جي ان ڏاڪي تي اچي پهتو آھي، جنهن کي پيرسني چيو وڃي ٿو. اها عمر مڪمل آرام ڪرڻ جي ھوندي آھي، پر عمر جي ان سرحد تي پهچڻ کان پوءِ به پليجو صاحب ذھني ۽ فڪري طور جوان لڳي رهيو آھي. هاڻي به سندس چوڻ آھي ته، سنڌ جي وارثي ڪجي. سنڌ لاءِ سوچجي. سنڌ لاءِ لکجي. ان مان پتو پئجي وڃي ٿو ته، عشق ڪڏھن به پوڙھو ناهي ٿيندو. محبت ڪڏھن به ٿڪجي رڪجي نٿي. جذبا ڪڏھن به جهور ۽ جهونا ناهن ٿيندا. اهي ته سدائين جوان هوندا آھن. هڪ صديءَ جو سياسي سفر ڪندي ڪندي پليجي صاحب ڪيئي لاها چاڙھا ڏٺا. ڪيترن ئي مسئلن کي منهن ڏنو. هو سالن جا سال جيل جي ڪال ڪوٺڙين ۾ قيد رهيو. هن جي مٿان ڪي ئي ڪفر جون ڪوڙيون فتوائون لڳيون. هن تي ڪيترائي تحريري، تقريري ۽ جسماني موت مار حملا ٿيا. هن کان فاضل راهو جھڙو ارڏو سياسي سفر جو سچو ساٿي کسيو ويو. هن جي پارٽي مٿان ڪيترائي ئي طوفان برپا ٿيا. ڪو وقت اهڙو به آيو، جو هن کي رت جا رشتا به اڪيلو ڪري هليا ويا. پر هن برجستي انسان هر مسئلي، مشڪلات ۽ مصيبت جو ڏاڍي دور انديشي ۽ سنجيدگيءَ سان مقابلو ڪري ان کي بري طرح هارائي ڇڏيو. عظيم آدرشن جي خالق رسول بخش پليجو کي جنم ڏڻ جي موقعي تي اسين قومي، عوامي ۽ انقلابي سلام پيش ڪريون ٿا.

*****

 

نئب جانچ طريقو ڇو تبديل ڪري…؟: غلام مصطفيٰ جمالي

نئب ادارو ڇا ڪري رهيو آهي.؟سڀ ڪجهه درست طريقي سان ڪري رهيو آهي يا سڀ ڪجهه غلط ڪري رهيو آهي.؟ ڪنهن جي اشاري تي سڀ ڪجهه ڪري رهيو آهي يا پنهنجي مرضي هلائي رهيو آهي.؟ڪيترا سوال ذهن ۾ ايندا رهندا آهن اهو تڏهن جڏهن نئب پنهنجي ڪاروائين ۾ تيزي آڻيندي آهي يا وري پنهنجي جاچ جي ڄار ۾ ڪنهن وڏي مڇي کي ڦاسائيندي آهي..!پر اها به هڪ واضع ڳالهه آهي ته نئب ادارو اهڙو آهي جيڪو ڪجهه اڪثر ڪنهن نه ڪنهن جاچ جي ڪري پر تنقيد جو نشانو ضرور بڻبو آهي ۽ جيڪڏهن نئب پنهنجي ڪم ۾ تيزي آڻي ته پوءِ به کيس تنقيد جو نشانو ضرور بڻايو ويندو آهي ان ڪري نئب به عجيب مشڪلاتن جي گهيري ۾ آهي.

نيب جي ڪاروائين جي هڪ سواليه نشان آهي پر شايد هن وقت نيب اداروعوام جي سوچ مطابق ڪجهه بهتر ڪري رهيو آهي پر اُن جي ڀيٽ ۾ نيب اهو ادارو حڪمرانن جي سوچ مطابق سڀ ڪجهه غلظ ڪري رهيو آهي..! ان ڪري اهو به هڪ سوال آهي ته ڇا نئب پاڪستان مان واقعي ڪرپشن ختم ڪرڻ ۾ ڪو ڪرادر ادا ڪندو..؟ ان ڪري هن وقت جيڪي ڳاليهون سامهون آيون آهن ان مان اهو واضع ظاهر آهي ته نئب جي جاچ به“ڪجهه دنون چاندي فر انڌيري رات”وارو ئي مثال بڻجي ويو آهي اهو ان ڪري جو نئب جيڪي به ڪيس پاڪستان اندر ظاهر ڪيا آهن.انهن مان ڪنهن به هڪ جو نتيجو سامهون نه آيو آهي.سواءِ ميان نواز شريف جي نااهلي جو..جڏهن ته نئب اهو ادارو آهي جيڪو پنهنجي طاقت جي زور تي ڪيترن ئي ڪرادرن کي پنهنجي انجام تائين پهچائي سگهي ٿو ۽ نئب انهن لٽيرن جي خلاف سڀ ڪجهه ڪري سگهي ٿو جيڪي پاڪستان جي معصوم عوام کي پئسي کي لٽي رهيا آهن پر نئب ادارو اهڙو ڪو به ڪارنامو ڪرڻ ۾ ڪامياب نه ويو آهي ان ڪري شايد هاڻ عام ۽ ننڍي طبقي جو ماڻهو،سرڪاري،ملازم،۽ حڪومتي اميدوارن کان ويندي،خد حڪومت جي وزيراعظم جي به تنقيدي نشاني جي ور چڙهي ويو آهي.

ڪجهه وقت پهرين نئب ڪجهه اهڙيون به ڪاروايون ڪيون جيڪي هليون ته ٿورڙي وقت لاءِ پر انهي ڪاروائي ملڪ جي ڪيترن ئي لٽيرن جون ننڊون ڦٽائي ڇڏيون جئين ميان نواز شريف جو نااهل ٿيڻ،پاڪستان پيپلزپارٽي جو شرجيل ميمڻ جو گرفتار ٿيڻ،ڊاڪٽر عاصم جو گرفتار ٿيڻ پر ڪجهه وقت لاءِ ئي هيو ۽ جيئن وقت پاسو بدلي ڪيو ته نئب انهن وڏن مڇن کي ڇڏي ڪري ويچارن معصوم سرڪاري ملازمن جي اچي پويان پئي.ان ڪري پاڪستان جا ڪجهه سياسي حلقا پنهنجي تقريرن ۾ اڪثر چوندا رهندا آهن ته نئب معصوم سرڪاري تي ڪاروايون ڪرڻ بند ڪري جڏهن ته ڪيتري عرصي کان پوءِ اهڙي بيان بعد آصف علي زرادي ۽ سابق وزيراعظم ميان نواز شريف جي اهڙي بيان تي دلچسپي جو اظهار ڪيوآهي.

نئب هڪ اهڙو ادارو آهي جنهن جي دهشت کان هر ادارو ۽ آفيسر لهرائي ٿو.ان ڪري جو پاڪستان اندر گذريل پنجاهه سال کان وٺي ڪرپشن جو عروج رهيو آهي  انهي ڪرپشن ڪلچر جي ڪري سرڪاري آفيسر جيڪو ڪارو ناڻو ٺاهيو آهي ۽ حڪومتي ادارن جي سياستدانن به ڪارو ناڻي مان گهر ڀريا آهن هن ڪري نئب جنهن به اداري تي ڪاروائي ڪئي آهي انهي نئب کان اهو ئي سوال ڪيو آهي ته آئون ڇو.؟جيڪو ڪجهه آئون ڪري رهيو آهيان اهو ته ٻيا به ڪن پيا.انهي ڪري اهي ادارا جيڪي ڪرپشن مان ڪارو ناڻو ڪمائي رهيا آهن.اهي سوال ڪري جان ڇڏائڻ ٿا چاهين ته آخرمان ڇو.

سمجهان ٿو ته نئب کي پنهنجي ڪاروائين کي شفاف ڪرڻ لاءِ پنهجي طريقڪار کي فوري بدلائڻ گهرجي ۽ پاڻ مٿان ٿيندر تنقيد جو جواب ڏيڻ گهرجي.هن وقت پاڪستان جو ڪهڙو ادارو آهي جيڪو ڪرپشن کان آجو آهي.؟ جنهن اندر ڪرپشن نه ٿيندي هجي،۽ اهو به سوال آهي ته جيڪڏهن پاڪستان جي ڪنهن به اداري اندر ميگا ڪرپشن نه ٿيندي هجي ته پاڪستان اندر ميگا ڪرپشن جو نالو ڇو ڏنو ويو آهي..؟ پر ايترو ضرور آهي جو نئب پنهنجي ڪاروائين ۾ جيتري تيزي آِڻيندي آهي جيڪڏهن انهي ڪيسن کي حل ڪرڻ ۾ به اهڙي تيزي آڻي ته شايد اها پوءِ ڪجهه نه ڪجهه تنقيد کان بچي وڃي.

هن وقت سياسي حلقا چئي رهيا آهن ته  نئب سرڪاري ملازمن خلاف ڪاريوان بند ڪري ان ڪري اهي سياسي حلقا پنهنجي جاءِ تي درست به هجن ڇو ته سرڪاري ملازم سڀ هڪ جهڙا نه ناهن.ڪي پنهنجي فرض سان سچا آهن ۽ ايڏا مفلص آهن جو فاڪا ڪشي ته برداشت ڪري سگهن ٿا پر حرام جو هڪ رپيو به کائي نه سگهن..مون ڏٺو آهي.انهن ايماندار آفيسرن کي جن جي گهرن جي چلهه ڪيترائي ڏينهن ناهي ٻرندي.. جن مان معصوم ٻار پنج رپين واري چاڪليٽ لاءِ پيا سڪندا آهن ۽ پنهنجي پاڙي ۾ ڪاري ناڻي سان پيٽ ڀريندڙ وڏن پيٽن وارن کي ٻارن کي مهانگيون شيون کائيندي پيا اکين مان لڙڪ واهيندا آهن.. پر انهن سياسي حلقن کي ايترو ضرور سوچڻ گهرجي اگر اهڙن آفسرن کي خلاف اگر نئب جاچ به ڪري ٿي ته انهن کي گهرن مان نڪرندو به ڇا..؟ جن جي ٻارن کي بکايل پيٽ ڀرڻ لاءِ هڪ وقت تي ماني به نصيب نه ٿي انهن تي اگر نئب ڪاروايون به ڪري پوءِ به انهن جي دامن مان ڇا نڪرندو..؟ ان ڪري اهو ضرور آهي ته نئب انهن جي خلاف ئي جاچ ڪندي آهي.جن ڪاري ناڻي مان گهر ڀريا آهن.ان ڪري هن دفعي انهن سياسي حلقن  جي نئب تي تنقيد سمجهه ۾ نه آئي.ڇو ته اسانکي ته اها به خبر ناهي ته سياسي حلقا ڪهڙي معصوم سرڪاري ملازمن جي ڳالهه ڪري رهيا آهن .ان ڪري نه نئب جو ڪاروايون ٿيون سمجهه ۾ اچن ۽ نه ئي سياسي حلقن جي ذهن ۾ ويهي.

نئب ڪا ڪالهه پاڪستان ۾ ايجاد ناهي ٿي ۽ نه ئي تازيون ڪارايون ڪيون آهن.ڇو ته نئب پ پ جي ڪيترن ئي سياستدانن خلاف وٽ پڪڙ ڪري کين گرفتار ڪيو.پر ان تي به انهن حلقن ڪو بيان نه ڏنو.ڊاڪٽر عاصم گرفتار ٿيو ته  چوڌري نثار چيو ته ڊاڪٽر عاصم جي اسان وٽ فر فر واري اعتراَضي وڊيو پيل آهي پر افسوس ته  اهو آهي ته اها وڊيو اڃان تائين ظاهر ئي نه ٿي سگهي ۽ ڊاڪٽرعاصم به آجو ٿي ويو.انڪري سمجهه ۾ نه آيو ته چوڌهري نثار اهڙو بيان ان وقت ڇو ڏنو.

ڳالهه سمجهه ۾ اچي وئي آهي نئب هاڻي سنڌ کي ڇڏي ڪري پنجاب جو رخ ڪيو آهي.ان ڪري  وفاق کي نئب تي ڪاروائين تي اعتراض ڇو آهي اهو سجهه کان ٻاهر آهي.برحال نئب اگر سنڌ کان پوءِ پنجاب اندر ڪرپشن جي ڪيس جاچ جو گهيرو تنگ ڪيو آهي ته اها به سٺي ڳالهه آهي.آخر سنڌ کان پنجاب جو وارو ته آيو.ان ڪري نئب اگر پنجاب حڪومت خلاف ڪاروايون ڪرڻ تي موڊ ۾ آهي ته کيس نقيد کان ڊڄڻ نه گهرجي ڇو ته اگر هو ڪارويوان ڪندي ته به تنقيد ٿيندس اگر نه ڪندي ته به تنقيد ٿيندس.ان ڪري ايترو ضروري آهي ته  نئب پنهنجون ڪاروايون ڪري ته ان ۾ سچائي هجي.ته جيئن انهن ڪاروائين جي ور ڪو معصوم به چڙهي

 

پنجاب جي ن ليگ ۽ سنڌ جي پ پ جا ڪارناما : مسرور سيال

لوڌرا ۾ پي ٽي آءِ جي سيٽ تان ن ليگ جو غير معروف اُميداور کٽي عمران خان  کي وڏو لوڏ ڏنويو آهي ۽ اُن لوڏي هن جي پت به وائکي ڪري ڇڏي آهي عمران خان جي تقريرن مان ائين لڳي رهيو هو ته ن ليگ کان ڪيتريون ئي سيٽون کسي وٺندو پر ائين ٿيندي نظر نٿو اچي نوازشريف جا لاڳيتو عوامي مهم وارا جلسا کيس هڪ دفعو ٻيهر عوام ۾ مقبوليت ڏئي رهيا آهن هن خلاف آيل عدالتي فيصلو جيتوڻيڪ سندس شخصيت کي ڪرپٽ ماڻهن جي لسٽ ۾ آڻي ڇڏيو آهي ۽ کيس نااهلن ۾ شمار ڪيو پيو وڃي پر هن پاڻ کي عوام وٽ آڻي عوامي حمايت جو شاندار مظاهرو ڪيو آهي جنهن مان کيس اِهو موقعو ضرور مليو آهي ته هو پنهنجو دفاع ڪري ۽ عوام ۾ پاڻ کي زنده رکي سگھي ڏسجي ته سندس هي عمل عدالت سان ٽڪراءُ وارو ضرور آهي پر آهستي آهستي عدالت کي تڪراري بڻائڻ ۾ ڪامياب ٿيندو پيو وڃي . هن وقت صورتحال اِها آهي ته جيترو به نوازشريف کي سوڙهو ڪيو ويندو اوترو هو عوام کي ويجھو ٿيندو ويندو . ٿيڻ ته ائين گھرجي آ ته نااهلي واري فيصلي کان پوءِ عوام کي موٽ نه ڏئي آ نه وري کيس ئي عوام وٽ وڃڻ گھرجي ها پر هن ته نه رڳو عوام وٽ اچي پاڻ کي مظلوم بڻائڻ جي ڪوشش پئي ڪئي آهي پر عدالتي فيصلي ۽ ججن خلاف به هڪ مهم هلائي آهي جنهن مان ثابت ٿئي ٿو ته نوازشريف خلاف ڀل ته ڪا ڳجھي طاقت به هجي ۽ کيس نااهل به ڪرائي ڇڏي پر هن جي به طاقت ڪمزوري ۾ تبديل نه ٿي آهي جو دليري سان عوامي مهم ۾ نه رڳو پاڻ پر پنهنجي ڌي مريم نواز سان گڏ ميدان تي لٿل آهي اڳ رڳو نوازشريف هو ۽ ان جو ئي آواز ٻڌڻ ۾ ايندو هو هاڻ مريم نوازجي صورت ۾ به ن ليگ کي قيادت ملي آهي جيڪا پڻ جارحاڻي ڪردار سان سامهون آئي آهي شهباز شريف ته پنجاب تائين جو ڪردار نڀائيندو رهيو آهي ان هوندي به ڏسجي ته پنجاب تائين جو ڪردار ئي اصل ۾ ن ليگ جي زندگي آهي اهو ئي سبب هو جو ن ليگ پنهنجي 5 سالن واري دور ۾ پنجاب کي ئي تبديل ڪرڻ ۾ سمورا وسيلا استعمال پئي ڪيا ان ۾ به ڪو شڪ ناهي ته پنجاب ڪو تبديل نه ٿيو آهي بلڪل تبديلي نظر اچي رهي آهي جڏهن ته سنڌ جيڪا پ پ پ جي حوالي ٿيل آهي جنهن جي حڪمراني پ پ پ جي هٿن ۾ گذريل 10 سالن کان آهي اتي ڪهڙي ترقي ٿي آهي سنڌ ۾ ڪهڙي تبديلي آئي آهي اُهو پڻ هڪ بحث آهي جيتوڻيڪ پنجاب ۾ ترقي جي باوجود ن ليگ جي مقابلي ۾ ڀرپور طاقت سان پي ٽي آءِ موجود آهي پر سنڌ ۾ پ پ پ جي مقابلي ۾ ڪو مضبوط سياسي فورم ڪونهي …… سنڌ جي صورتحال اِها آهي ته حڪمرانن وٽ ٻڌائڻ جي لاءِ ڪا اهڙي ڪارڪردگي ناهي جنهن کي پنهنجي اهليت لاءِ ڪليم ڪري سگھن ، وٽن ڀل ته ڪارڪردگي نه به هجي پر ووٽ وري کين ملڻ جي پڪ ضرور آهي ان ڪري ته ڀوتارن جو وڏو حلقو ساڻن گڏ آهي ء۽ کين وڏو فائدو اِهو آهي ته ڪابه سياسي ڌر مقابلي واري سگھه رکندڙ ناهي . گرينڊ ڊيموڪريٽڪالائنس پاڻ کي پ پ مخالف اتحاد ضرور سڏائي رهيو آهي پر وٽن پوري سنڌ ۾ مضبوط اميدوار نه آهن سواءِ انهن تڪن جي جتان فنڪشنل ليگ ڪامياب ٿيندي رهندي آهي تازو مورو ۾ طاقت جو مظاهرو ڪرڻ باوجود به گرينڊ ڊيموڪريٽڪ  الائنس ڪي خاص نتيجا نه ڏئي سگھيا آهن ان ڪري ته جلسي ۾ اڪثريت ۾ پير پاڳاري جا مريد ئي نظر آيا جيڪي سنڌ جي ڪنڊ ڪڙڇ مان گھرايا ويا هئا ٿيڻ ته ائين گھرجي ها ته پنجاب جيان سنڌ ۾ به  اتحاد نه پر مضبوط پارٽي هئڻ گھرجي ها جيڪا پ پ سان سمورين سيٽن تان  ڀرپور مقابلو ڪيو وڃي ها جيتوڻيڪ اهڙي دعويٰ ڪئي پئي وڃي ته هُو مقابلو ڪندا پر صورتحال ائين نه پئي ٻڌائي بحرحال ايترو ضرور آهي ته پنجاب ۾ ن ليگ جي پوزيشن ترقياتي ڪمن جو ڄار وڇائڻ جي باوجود توڙي  مضبوط مخالف ڌر هئڻ جي سبب به مضبوط آهي ته وري سنڌ م پ پ پ کي ڪمزور مخالف ڌر جي باوجود ۽ سنڌ کي کنڊرات ۾ تبديل ڪرڻ باوجود به مضبوط آهي جنهن مان ثابت ٿئي ٿو ته پنجاب ۾ ن ليگ ۽ سنڌ ۾ پ پ پ پوزيشن ۾ نظر اچي رهيون آهن سندن مضبوط پوزيشن جا سبب به هڪجھڙا ناهن پر ان ڳالھه جي هڪجھڙائي ضرور آهي ته پنهنجن پنهنجن صوبن ۾ پير ڄمايل آهن ڀل ته مهانگائي ، بيروزگاري ، پوليس گردي ، ادارن جي تباهي ڪري عوام جي پيرن هيٺان زمين نڪتل ڇونه هجي ……! عوام بک بدحالي جو شڪار ڇونه هجي ، ان ڪري ته بک بدحالي جو علاج پڻ حڪمرانن ڏئي ڇڏيو آهي بينظير انڪم سپورٽ پروگرام هيٺ عورتن کي هڪ هزار کان ٽي هزارتائين ڏنا پيا وڃن ۽ عورتن جي جيڪا سينٽرن تي تذليل ڪئي وڃي ٿي ان کي ميڊيا رپورٽ ڪندو رهيو آهي پر ان جا اثر عوام مٿان ڪڏهن پوندا ۽ عوام ڪڏهن سجاڳ ٿيندي ، ووٽ جو صحيح استعمال ڪڏهن ڪيو ويندو ….. ؟  خبر ناهي …..! پر ايتري خبر ضرور آهي ته جڏهن به عوام جاڳيو ۽ پنهنجي ووٽ جو صحيح استعمال ڪرڻ لڳندو ته تبديلي طرف وڌنڌڙ قدم مثالي ثابت ٿيندا ………….