تازيون خبرون

Category Archives: مضمون

نوجوان جو معاشري ۾  ڪردار…! : فرزانه چانڊيو/لاڙڪاڻو

اسان جڏهن به سنڌ ڌرتي جو ذڪر ڪندا آهيون ته هميشه ان جي تاريخ کي ورجائيندا آهيون جنهن ۾ صوفين جي تاريخ، مهمان نوازي، رهڻي ڪهڻي، رسم رواج جو ذڪر ضرور ڪندا آهيون ڇو ته اسان جي سنڌ هميشه پيار، محبت ۽ مهمانوازي طور ڏيهه توڙي پرڏيهه ۾ تمام گھڻي مقبول رهي چڪي آهي ۽ آهي، الله پاڪ اسان جي صوفين جي سرزمين معدني وسيلن توڙي زراعت سان مالا مال ڪيو آهي، صوفين جي سرزمين سونهاري سنڌ ۾ هميشه صرف پيار ملندو ۽ جتي ڪٿي صرف امن ۽ محبت جون ڳالهيون هلنديون هيون ڪو دور هو جو سنڌ ۾ ڪنهن وٽ ڪو مهمان ايندو هو ته ساڻس دل سان احترام ڪيو ويندو ۽ تحفن طور اجرڪ، ٽوپي، پنڊي، پنکو، ٽڪ جي رلي ۽ ٻيا تحفا ڏنا ويندا هئا ته جيئن هن جي دل ۾ به محبت پيدا ٿئي ۽ ويڇا نه ٿين، پر افسوس اڄ صوفين جي سرزمين کي الائي ڪنهن جي نظر لڳي وئي آهي جو جتي پيار ۽ محبت جون ڳالهيون هلنديون هيون اتي اڄ رت جا رشتا به جان جا ويري بڻجي ويا آهن، آخر ڇاجي ڪري..؟؟ ڪهڙا سبب آهن جو سنڌ ۾ اهي ڏينهن ئي نه رهيا آهن جڏهن صرف امن جون ڳالهيون هلنديون هيون.! ان جو مک سبب نوجوانن جو بيروزگار هجڻ آهي اڄ سنڌ جا الائي ڪيترائي پڙهيل لکيل نوجوان بيروزگاري ۽ مفلسي واري زندگي گذارڻ تي مجبور آهن…!

جيڪڏهن ڏسجي ته نوجوان اسان جي معاشري ۾ روشن ڏيئي جيئا آهي  ۔ ان جو ڪردار تمام ڱھڻي اھميت رکي ٿو  ۔ اھيو ئي نوجوان معاشري جو سڌار ۽ بگاڙ  به پڻ آهي  ، ھڪ نوجوان جي سڌاري ۽ بگاڙ جو تعلق ان جي تربيت ۽ عمل سان لاڳاپيل آه ۽ نوجوان پڻ معاشري مان سکي پيو  ۔ جيڪڏهن ٻار جي تربيت سٺي ۽ مضبوط ھوندي ته اھو ئي ٻار اڱتي ھلي ھڪ سٺو ڊاڪٽر  ، استاد  ، انجنيئر ، ۽ ھڪ سٺو سياستدان ٿي ملڪ تي حڪمراني ڪري ٿو سگهي پو۽ ان تربيت ۾ والدين کان پو۽  استاد ۽ استاد کان بعد ِ وڌ کان وڌيڪ اثر ٻار تي معاشري جو ئي آهي جنهن ۾ دوستي جو اثر يا ته سڌاري يا ته بگاڙي ٿو  ۔ منهنجي نظريي مطابق ڪڏهن به والدين يا استاد پنهنجي ٻار جو بگاڙ ڪونه چاھيندا اھي ھميشہ چاھيندا ته ان جو ٻار ڪتابن ۽ قلمن ۽ سٺي دوستي ھيٺ ھجن ڇو ته پنهنجي اصل منزل حاصل ڪرڻ لاءِ هميشه ڪتابن ۽ قلمن سان ماڻبي آهي.!

اڄ جيڪر نوجوان ئي معاشري ۾ بگاڙ جو سبب بڻيو آهي ته ان جو ذميدار ڪير آهي  ؟ اڄ جيڪڏهن ڏٺو وڃي ته نوجوان جو رجھان ڪتاب ۽ قلم ڏانهن گھٽ ۽ ٻين غير معياري ڪمن ڏانهن تمام گھڻو آهي آخر ڇاجي ڪري..؟

آئون مڃان ٿي ته سنڌ ۾ ميرٽ لتاڙ آهي سنڌ جا هزارن جي تعداد ۾ اهڙا نوجوان آهن جيڪي پنهنجي محنت سان رات ڏينهن هڪ ڪري پڙهائي مڪمل ڪري ورتي آهي ۽ هن وقت نوڪرين جي تلاش ۾ آهن جيڪڏهن ڪنهن به اخبار ۾ نوڪرين جي ڪٽنگ ايندي آهي ته هميشه غريب ۽ بي پهچ نوجوان صرف ان ڪٽنگ جي ذريعي نوڪري لاءِ فارم ڀرائيندو آهي ۽ نتيجي ۾ ان غريب ۽ بي پهچ نوجوان بجاءِ هڪ سرندي واري ماڻهو پٽ يا ان جي ڪنهن ويجھي عزيز کي نوڪري ملندي آهي جنهن کي پنهنجي صحيح به نه ڪرڻ ايندي آهي.! افسوس..! ڇا اڄ هميشه سنڌ ائين ئي ٿيندو رهندو! جيڪڏهن ائين ٿيندو رهيو ته سنڌ جا هزارين لکين پڙهيل لکيل محنتي نوجوان پڙهائي تان هٿ ئي کڻي ويندا..! ڇو ته هڪ غريب پورهيت پنهنجي اولاد کي پورهيو ڪري پڙهائي ۽ ان نتيجي ۾ ان جي نوجوان پٽ کي ميرٽ تي نوڪري نه ملي ته ان پيءُ جي اڳيان ڇا هوندو..؟ اهو منظر ڪهڙو هوندو اهو صرف هڪ غريب ڄاڻي سگھي ٿو.. امير ماڻهو کي ڪهڙي خبر ته پڙهائي ڇا هوندي آهي ان ته هميشه پئسن عيوض ڊگريون حاصل ڪيون..! پڙهائي جو قدر صرف هڪ غريب ۽ مسڪين کي هوندو آهي.

اڄ سنڌ ۾ غريب نوجوان کي معاشري جو هر فرد نفرت سان ڏسي ٿو چاهي اهو پڙهيل ڇو نه هجي ڇو ته اڄ صرف هتي امير ماڻهو کي عزت ڏني ويندي آهي چاهي اهو پڙهيل ئي نه هجي ان جي معاشري جو هر فرد ان جي دل سان عزت ڪندو آهي…!

پوءِ نتيجي ۾ سنڌ جو پڙهيل لکيل نوجوان غلط ڪمن تي لهي پوندو آهي اهو به صدمو ان جي والدين کي جن پنهنجي پگھر مان رات ڏينهن هڪ ڪري پنهنجي نوجوان پٽ کي پڙهايو.! اڄ سنڌ جا ڪيترائي پڙهيل نوجوان روڊن رستن تي ڀٽڪندي ڏسان ٿي، ڪي هوٽلن تي ڪم ڪندي، ڪي سر تغاري جو ڪم ڪندي ته ڪي وري گدا گري (پنڻ) تي مجبور آهن، انهن نوجوان کي جڏهن آئون ڏسندي ته اکين ۾ لڙڪن جو سمنڊ تري ايندو آهي ڇو ته آئون به غريب ۽ مسڪين پيءُ جي نياڻي آهيان جنهن مونکي محنت سان مونکي پڙهايو آهي ۽ آئون به بيروزگار ئي آهيان.! ۽ هر وقت صرف ان ۾ ئي گذرندو آهي ته ميرٽ تي نوڪري ملندي به الائي نه..!؟

سنڌ ۾ ميرٽ جي لتاڙ ڪري سنڌ جا ڪيترائي نوجوان خودڪشيون ڪرڻ تي مجبور آهن سنڌ ۾ روزانه ڪيترائي خودڪشين جا واقعا رپورٽ ٿين ٿا اهي واقعا گھٽجڻ بجاء ڏينهون ڏينهن وڌي رهيا آهن ۽ بيروزگاري سبب نوجوان پنهنجا فرض وساري ويهندا آهن نه ته نوجوان سنڌ ۾ اهڙو ڪردار ادا ڪري سگھن ٿا جن سان هڪ تاريخ ٺهي سگھي ٿي.

 

 

 

 

 

مادري ٻولين جو ڏهاڙو ۽ منهنجي مٺڙي سنڌي ٻولي: ماهم سنڌي / ميرپورخاص

اڄ 21 فيبروري تي سڄي دنيا ۾ مادري ٻولين جو عالمي ڏينهن ملهايو پيو وڃي . اهو ڏينهن هر سال بنگال جي نوجوانن کي ڀيٽا ڏيندي پيش ڪيو ٿو وڃي ، جن پنهنجي ٻولي ۽ پنهنجي قوم جي بقا لاء جدوجهد ڪئي . انهن ڪوششن جي ڪري ئي اڄ اوڀر بنگال جو حصو بنگلاديش بڻجي پنهنجي آزاد ملڪ ۾ پنهنجا حق حاصل ڪري رهيو آهي . بنگلاديش جي هاڻوڪي گادي جي هنڌ ڍاڪا  يونيورسٽي ۾ شاگردن جي هلايل تحريڪ  ۽ ان جي نتيجي ۾ رياست طرفان ٿيل خونريزي سدائين تاريخ جي پنن تي تازي رت جيان آلي رهندي . پر سندن پنهنجي ٻولي لاء هلايل تحريڪ ۽ ڏنل قربانين  نيٺ رنگ لاتو . انهن کي ڀيٽا ڏيڻ لاء اقوام متحده پاران هر سال 21 فيبروري جو ڏهاڙو مادري زبانن جي عالمي ڏهاڙي طور ملهايو وڃي ٿو . دنيا ۾ مادري ٻولين جي اهميت کي سمجهندي انهن کي ترقي وٺائڻ لاء وڏا قدم کنيا پيا وڃن . جيڪي مادري زبانون خطري هيٺ آهن انهن جي بچاءُ لاء پڻ لساني ماهر تحقيقون ڪري نوان اُپاءُ وٺي رهيا آهن . پر افسوس جي ڳالھ آهي ته اڄ به اسانجي سنڌي ٻولي ۽ سنڌ جي ٻين مادري ٻولين سان ويڳاڻين وارو سلوڪ ڪيو پيو وڃي . سنڌ ۾ سنڌي کان سواء ٻيون ڪيتريون ئي مادري ٻوليون خطري جي لڪير هيٺ اچي ويون آهن . ٿرپارڪر ۾ ئي ٻين هنڌن تي ڳالهايون ويندڙ ٻوليون هاڻي توجه نه ملڻ سبب پوئتي پئجي رهيون آهن . انهن جي ڳالهائيندڙن ۾ پڻ ڏينهون ڏينهن گهٽتائي اچي رهي آهي . سنڌي ٻولي ڏاڍي قديم آهي ۽ ان جي لکڻي جا اهڃاڻ پنج هزار ساله پراڻي سنڌي ندي جي تهذيب موئن جي دڙي سان ڳنڍيل ملن ٿا . ماهر لسانيات تحقيق سان اتان مليل مُهرن تي  ۽ ٻين شين تي لکيل صورتخطيءَ کي ترجمو ڪرڻ جي پڻ ڪوشش ڪري رهيا آهن جن تي مڪمل ڪامياب ناهن ٿي سگهيا . تاريخي ماهرن موجب سنڌي ادب پهرين ديوناگري لپي جي مختلف روپن ۾ لکيو ويندو هو . محقق ۽ سياح البيروني جي ڪتاب الهند موجب  يارهين صدي عيسوي ۽ پنجين هجري جي شروعاتي دور ۾ سنڌي ٻولي راجپوتانا  ،  پنجاب ۽ سرحد تائين ڦهليل هئي  . سنڌي ٻولي ڪيترن ئي سازشن جي باوجود گهڻي قديمي ۽ ترقي يافته زبان رهي آهي . سنڌي ٻولي ادبي حوالي سان پڻ هڪ شاهوڪار ٻولي رهي آهي . هونئن به چون ٿا جنهن ٻولي کي ختم ڪرڻو هجي ان کي ادب کان پوئتي هٽائي ڇڏيو اها پاڻهي زوال طرف ويندي . شروع ۾ جڏهن عربن حملا ڪري قبضو ڪيو هيو ته ، هو انهيء بغض ۾ هئا ته سنڌ ۾ اڳ جي رهيل هندو قوم کي ڪئين به ڪري مسلمان ڪجي .  انهي ڏس ۾ انهن ٻولي جي رسم الخط کي به نه بخشيو ۽ عربي جا ڪيترائي الفاظ سنڌي ۾ شامل ڪيا ويا جيڪي اڳ ۾ ڪونه ٿا ملن . جهڙي طرح محمد بن قاسم کي هيرو ۽  سنڌ جي حڪمران راجا ڏاھر کي ظالم ڪري پيش ڪيو ويو  ،  تئين عربي زبان کي لاڳو ڪرڻ لاء پڻ وڏا وس ڪري ڏاڍ ڪيا ويا . عربن جي شروعاتي دور ۾ مدرسا قائم ڪري ٻارن کي صرف نجي عربي ۾ تعليم ڏيڻ لازم ڪيو ويو هو . هر ٻار تي لازم هيو ته عربي ڳالهائڻ توڙي پڙهڻ به ڄاڻي . ان جو مثال ائين وٺجي ته جئين اڄ  سنڌ جو ٻار ڀلي سنڌي پڙهي ، ڳالهائي ڄاڻي يا نه پر اردو پڙهڻ ڳالهائڻ ضرور ڄاڻي . جڏهن سومرن جو دور شروع ٿيو ته اهو سنڌي ادب جو شروعاتي دور ليکجي ٿو ، ان بعد جڏهن سنڌ تي سمن جي حڪومت شروع ٿي ته ان دور ۾ شاعر قاضي قادن جو نالو وڏو مشهور ٿيو هيو . ارغونن جي دور ۾ وري شاھ عبدالڪريم سميت مخدوم نوح رحه ،  لطف الله قادري جهڙا نالا سنڌي  ادب جي ذميواري ڪلهي تي کنيو بيٺل نظر اچن ٿا ، جن مکيه موضوع تصوف کي بڻايو ھو   . ڪلهوڙن جو دور سنڌي ٻولي جو سنهري دور چئي سگهجي ٿو .  ان دور ۾ لال لطيف جهڙا لافاني شاعر پيدا ٿيا . شاھ عبدالطيف ڀٽائي جهڙي عالمي شاعر سنڌي زبان ۾ شاعري ڪري سنڌي ٻولي کي شهرت جي بلندين تائين پهچايو . “شاھ جو رسالو “ ادبي دنيا جي خزاني ۾ انهي ڪوھ نور هيري مثل آهي جنهنجي خالق سنڌي زبان آهي . شاھ عبدالطيف سنڌي زبان ۾ تصوف سميت وحدانيت ، عشق ، حب الوطني  سميت هر موضوع کي پنهنجي ٻولي ۾ کڻي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي . ان سان گڏ شاھ عنايت رضوي ، شاھ عنايت شهيد  ، خواجه محمد زمان به پنهنجي دور جا وڏا شاعر هيا    . مخدوم محمد هاشم ٺٽوي سنڌي الف ب ٺاهيندڙ ليکيو وڃي ٿو . ان بعد ٽالپرن جي حڪمراني دوران سچل سرمست پڻ سنڌي ٻولي کي گهڻو ئي اڳيان کڻي آيو . ان سان گڏ خليفو نبي بخش قاسم ، سامي جنهنجي  بيتن کي “ سامي جا سلوڪ“ سڏبو آهي ، روحل فقير  ۽ مرثيه خوان جي صنف متعارف ڪرائيندڙ سيد ثابت علي شاھ پڻ هو . سنڌ  تي جڏهن 18هين صدي جي وچ ڌاري مسلمانن جي حڪومت جو تختو اونڌو ڪندي انگريزن قبضو ڄمايو پئي   ، تنهن وقت انگريزن سنڌ ۾ اچي سرڪاري طور سنڌي لغت لاڳو ڪئي وئي . جنهن موجب صوبي اندر سڄي لک پڙھ سنڌي ۾ ٿيندي هئي . سرڪاري غير سرڪاري طور تي سڄي سنڌ ۾ سنڌي زبان لاڳو هئي . جيڪر ڪو غير سنڌي به ملازمت سان لڳندو هو ته  به ان تي لازم هوندو هو ته هو ترت ئي سنڌي زبان ڳالهائڻ سکي وٺي . کيس قانون موجب ملازمت جي  18 مهينن جي عرصي اندر سنڌي زبان سکڻي هئي  . ماهر لسانيات جي راء موجب سنڌي ٻولي جي اوسر ۽ اوج جو وقت انگريزن جي قبضي واري وقت هو ،  جڏهن صحيح معنيٰ ۾ سنڌي زبان ترقي جون منزلون طئي ڪيون . 1853ع ۾ منظور ڪيل سنڌي رسم الخط اڄ به رائج آهي . مرزا قليچ بيگ ھن   دور ۾ سنڌي زبان کي عروج تي پهچائڻ لاء پڻ وڏا قدم کنيا . مرزا قليچ بيگ 400 کان مٿي ڪتاب لکيا ۽ ڪيترن ئي شاهڪار ڪتابن جو سنڌي ۾ ترجمو ڪري سنڌي ماڻهن تائين پهچائڻ لاء ڪوششون ورتائين . انهي جي ڪارنامي سان ئي اڄ اسان وٽ انگريزي ادب پڻ سنڌي ۾ گهڻي حد تائين موجود آهي . ڊاڪٽر گربخشاڻي ، حڪيم فتح محمد سيوهاڻي ، ڀيرومل مهر چند ، دين محمد وفائي وڏي تعداد ۾ نثر لکيو . سنڌي ادب دنيا جو شاهوڪار ادب آهي .  شيخ اياز پڻ سنڌي ٻولي ۾ نثر ۽ جديد شاعري متعارف ڪرائي ان ۾ ڪيترائي ڪتاب لکي کيس وڏي ترقي ڏياري . ان سان گڏ تنوير عباسي  ، استاد بخاري ، انور پيرزادو ،  سراج الحق ميمڻ ۽ ٻين ڪيترن ئي اڻ ڳڻت شاعرن ۽ نثر نويسن سنڌي ٻولي ۾ ادب کي اونچو ڪيو . سائين جي ايم سيد جي نالي کڻڻ کانسواء پڻ سنڌي ادب اڻپورو سڏبو . سائين جي ايم سيد سنڌي ٻولي ۾ ڪيترائي ڪتاب لکي سنڌ جي تاريخ محفوظ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي . سنڌي ٻولي مختلف لهجن سان سنڌ توڙي هندوستان ۾ ايندڙ ڪڇ ، گجرات جي وڏي حصي تي ڳالهائي ويندي آهي . سنڌي ٻولي عام طور تي هڪ مٺڙي زبان تصور ڪئي وڃي ٿي .  سنڌ جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾ مختلف لهجن ۾ سنڌي ٻولي جو استمعال مادري ٻولي طور ٿئي ٿو .   مرحوم ابراهيم جويو موجب ته “ اسين پنهنجي ٻولي لاء چئي سگهون ٿا ته اها اسان جو ڏڍ آهي ،  آٿت آهي ۽ اسان جا شڪ ۽ نراسايون دور ڪري ٿو ۔ جيڪا اسان کي اڄ سندي ذات هنجن جهڙو نثر ڏئي سگهي ٿي ۽ ان جهڙي پرک ڏيئي سگهي ٿي . اها ٻولي ڪئين نه عظيم هوندي.

اڄ مادري ٻوليون سنڌ اندر خطري جي گهنٽي هيٺ آهن . سنڌ اندر سازشي عنصرن جي رضامندي خاطر اسڪول ۾ پڙهندڙ ٻار جن لاء مادري ٻولي ۾ شروعاتي تعليم اهم هجي ٿي انهن کان اهو حق کسيو ويو آهي . سنڌ جي اندر وڏن شهرن ۾ موجود خانگي اسڪولن مان سنڌي زبان کي بلڪل نيڪالي ڏني وئي آهي ۽ ان جي جڳھ تي اردو کي لازم قرار ڏئي اها پڙهائي پئي وڃي . جيڪو ٻار پنهنجي مادري ٻولي پڙهي لکي نه ڄاڻندو ٻي ٻولي کي بهتر نموني ڪئين ته سمجهي سگهندو ؟ اڄ به شهر جي اسڪولن ۾ سنڌ جي ٻارن کان انهن جي پنهنجي ٻولي کسي کين مٿان زوري ٻيون ٻوليون مڙهيون پيون وڃن . سنڌ ۾ اردو يا انگريزي زبان پوء ايندي ، سڀ کان پهرين هر ٻار جو حق به آهي ته فرض به آهي ته هو سنڌي چڱي طرح لکي ۽ پڙهي سگهي . سنڌ ٻولي جو ٻيهر اوج بحال ڪرڻ بنھ سولو ڪونهي . اڄ هٿ وٺي جٿي ڪٿي سنڌي ٻولي کي ختم ڪرڻ جي سازش رچائي وئي آهي . سڄي لک پڙھ  انگريزي يا اردو ۾ ڪرڻ کي اهميت ڏني وڃي ٿي . سنڌي سميت ٻين مقامي ٻولين جو حق آهي ته کين قومي ٻولي  جو درجو ملي پر هر دفعي سينيٽ جي اسٽينڊنگ ڪاميٽي پاران ٻولين کي قومي حيثيت ڏيڻ وارو بل رد ڪيو ٿو وڃي . جنهن سان سنڌي سميت ٻين ٻولين جي وڏي پيماني تي حق تلفي ٿئي پئي . جتي سڄي دنيا ۾ قديمي ٻولين کي بچائڻ لاء لسانيات جا ماهر ڪوششون وٺي رهيا آهن ، اتي پاڪستان اندر ٻولين جي اهميت درگذر ڪرڻ سٺو سنئوڻ ناهي . تازو ئي ان حوالي سان اسلام آباد جي لوڪ ورثه ۾ ٻه روزه ميلو جيڪو  “اسانجيون ٻوليون اسانجي پهچان “ جي نالي سان منعقد ٿيو ۽ 18 فيبروري تي پڄاڻي تي پهتو . سنڌ جي محقق ۽ دانشور دُر محمد پٺاڻ ان ۾ پنهنجا خدشا ظاهر ڪندي چيو ته “  اهڙا ميلا صرف نمائش رکڻ لاء ڪيا وڃن ٿا . اهڙن ميلن ذريعي مادري ٻولين کي بچائي نٿو سگهجي .  “ سنڌي ٻولي سميت ٻين مادري ٻولين جي  تحفظ لاء ڊاڪٽر الانا جون هدايتون اڄ به ڪتب آڻي بهتر نتيجا حاصل ڪري سگهجن ٿا . ان ڏس ۾ گهڻو وقت اڳي ڊاڪٽر الانا جون ليکل ڪجھ تجويزون هيٺ ڏجن ٿيون جيڪي سنڌي ٻولي جي روشن مستقبل لاء ٻڌايون ويون هيون . هن موجب “ سنڌي زبان ۾ ٻارن لاء به اهڙو علمي توڙي سائنسي ادب پيدا ڪيو وڃي ته جئين ننڍڙائپ کان وٺي انهن جو ذهن سائنس طرف وڌيڪ لاڙو رکي . اسانجي عالمن استادن ۽ ليکڪن جيڪڏهن جديد فني علمن جهڙوڪ انجنيئرنگ ، اليڪٽرانڪس ، ڪمپيوٽر  ،  علم طبعي ، علم ڪيميا ، علم ارضيات ، علم حياتيات ،ڳ علم طب ۽ اهڙن ٻين علمن تي سنڌي زبان ۾ مواد پيش نه ڪيو ويو ته سنڌي زبان اڳتي وڌي ڪين سگهندي  ۽ اسان چند شاعري ۽ افسانوي ادب جي ڪتابن کي زبان جي ترقي سمجهي خوشفهمي ۾ رهجي وينداسين “ .

 

آئين پارليامينٽ کان مٿانهون آهي..؟: غلام مصطفيٰ جمالي

پاڪستان جي سياست اندر هر روز حالتون تبديل ٿينديون رهن ٿيون،پرهن وقت جيڪي پاڪستان جي سياست جو جيڪو حال آهي اهو مان سمجهان ٿو ته پاڪستان جي سترسالن جي سياست اندر ڪڏهن به نه ٿيو هوندو،هن وقت هر پاڪستاني پريشان آهي ته ملڪ اندر ڇا ٿي رهيو آهي،اها جنگ جيڪا آمريت جي دور اندر آمريت ۽ جهوريت جي وچ ۾ ڪئي ويندي هئي اها ئي ساڳي جنگ هن وقت پاڪستان جي جهموريت ۽ پاڪستان جي عداليه جي وچ ۾ هلي رهي آهي،منهنجي عمر کان وڏي عمر جا به تجزيڪار ضرور هوندا ملڪ اندر ڪير انهن کان پڇا ڪري ته اهي به چوندا ته اهڙو ته نه هنن ڪڏهن ٻڌو ۽ نه ئي ڪڏهن ڏٺو هو.

ٻئي ادار جهموريت جي بقا لاءِ لازمي آهن ۽ انهن ٻنهي ادران کي پاڻ ۾ ائين الجهڻ نه گهرجي ۽ هن وقت جيڪي حالتون آهن ۽ اهين ئي حالتون جڏهن ماضي ۾ خراب ٿيون ته فوج هيمشه پاڪستان جون واڳون سنڀاليون پر هن وقت نه اهڙو فوج جو ماحول آهي ۽ نه ئي هن وقت جي فوج اهو چاهي ته جهموريت ختم ڪري آمريت جو راڄ ڪجي،جڏهن ته ميان نواز شريف جي لفظن جي نشاني تان نه فوج بچي سگهي آهي ۽ نه ئي پاڪستان ئي عدليه. هي اهي عدالت آهي جنهن لاءِ خد ڪجهه وقت پهرين اهين ئي سياسي پارٽِيون هڪ ڊڪٽيٽر خلاف هڪ ٿي ڪري هڪ تحريڪ هلائي رهيون هنيون ۽ پنهنجي آزادي جا نعرا هڻائي رهيو هنيون،پرهن وقت پاڪستان جو وزير اعظم توڙي پاڪستان مسلم ليگ ن جو صدر انهي سياست اندر عداليه جي خلاف پارليامنيٽ ۾ ريماڪس آڻي انهي تي بحث ڪرڻ ٿا چاهين انهي ڪري هڪ اهم سوال آهي ته ڇا عدالت ايتري ڪمزور آهي جو انهي ئي نشانو بڻائي ڪري کيس پارليامينٽ ۾ آڻي انهي تي بحث ڪجي.

هن وقت پاڪستان جي وزيراعظم ۽ پاڪستان مسلم ليگ ن جي صدر کان ڪير رڳو ايترو پڇا ڪري ته اهي ساڳيا لفظ جيڪي هوُ هن وقت پاڪستان جي عدالت جي خلاف ڳالهائي رهيا آهيو اهي ساڳيا ئي لفظ پاڪستان جي ڪنهن جنرل جي خلاف ته چئي ڏسو.؟ هن وقت ميان نواز شريف جي نااهلي کي وٺِي ڪري سموري ماحول کي خراب ڪيو پيو وڃي جنهن جي نتيجي جي نه ميان نواز شريف کي خبر آهي ۽ نه ئي پاڪستان جي وزيراعظم کي ته انهي جا ڪهڙا خطرناڪ نتيجا نڪرندا.

آئين اندر سپريم ڪورٽ کي اهو حق ڏنو ويو آهي ته ڪنهن جي خلاف آئيني ۽ قانوني جائزو وٺي سگهي ٿي،۽ انهي جو فيصلو به ٻڌائي سگهي ٿي ۽ انهي فيصلي کي محفوظ به ڪري ساگهي ٿي اهو سمورو حق پاڪستان جي عداليه کي آئيني حاصل آهي،جڏهن ته آئين اندر پاڪستان جي سپريم ڪورٽ جي جج کي اهو به حق حاصل آهي ته هو ڪنهن به معاملي جو نوٽيس وٺي سگهي ٿو،ڇو جو اهو سندس بنيادي حق آئين ۾ شامل آهي ۽ انهي حقن جي حفاظت جو به حق پاڪستان سپريم ڪورٽ کي حاصل آهي ۽ اها سندس زميواري آهي ته انهن حقن جي حفاظت هو خد ڪري. 1973ع اندر آئين ٺاهڻ وارن کي هن وقت تائين 45سال گذري چڪا آهن سو هاڻي جيڪڏهن ميان نواز شريف ۽ سندس جماعت انهي آئين کي ابتي گنگا واهڻ چاهين ٿا ته اهو ڪئين ٿو سگهي. ميان نواز شريف کي اهو سوچڻ ۽ سمجهڻ گهرجي ڇو ته هو سياست جو پراڻو رانديگر آهي ۽ پاڪستان جي آئين کان چڱي ريت واقف هوندو انهي ڪري هن وقت ميان نواز شريف انهي 1973ع جي آئين جي ڇيڙڇاڙ ڪرڻ جو ڪوششون ڪري رهيو آهي ته مان سجهان ٿو ته ميان نواز شريف جهڙو بي سمجهه ڪير نه ڪونهي جيڪو پاڪستان جي آئيني قانوني ۽ جهموريت ۽ عدالتي دور ۾ ويهي ڪري اهڙو سوچي.

ميان نواز شريف ۽ پاڪستان مسلم ليگ ن پارليامينٽ اندر عداليه کي آڻي انهي تي بحث ڪرائڻ ڇا چاهين پرشايد انهن کي اها به خبرناهي ته پارليامنيٽ کي اهو به حق حاصل ناهي ته هُو آزاد عداليه کي پارليامينٽ ۾ آڻي،سوچڻ جهڙِي ته ڳالهه اها آهي ته صرف ڏهه ماڻهو پاڪستان جي آئين کي بدلائڻ جو بحث ڪرائڻ ٿا چاهين جيڪو ڪنهن به حال ۾ ممڪن ئي ناهي،۽ انهن کي اها به خبر ناهي ته انهي آئين واري ڳالهه ۽ عدليه کي پارليامينٽ ۾ آڻڻ سان ملڪ اندر ڪهڙو طوفان ٿيندو جنهن ۾ هر شيُ لڙي ويندي خاص  طور ئي اهي ئي ڏهه ماڻهو جيڪي هن وقت عداليه سان مهاڏو اٽڪايو ويٺا آهن،برحال اها ته سڀني کي خبر آهي ته ماضي اندر پاڪستان پيپلزپارٽي به ائين ئي چوندي رهي ته عداليه ملڪ کي هلائڻ نه پئي ڏي پر آخر ٿيو ڇا.؟ اها ئي عدالت انهي انداز ۾ هلندي رهي ۽ سندس ڪجهه ڪير نه وار وينگو نه ڪري سگهيو.

افسوس سان چوڻو ٿو پوي ته ڳالهه ڪٿان کان ڪٿي اچي پهتي آهي،ڪو زمانو هوندو هو عدالت جي فيصلي تي اکين تي رکي قبول ڪيو ويندو هو،ماڻهو عدالتي فيصلي بعد خوشي سان ڦاسي جي ڦندن کي به چميون ڏئي خوشي سان ڦاسي تي چڙهي ويندا هئا پر هاڻ اهو نه وقت رهيو آهي ۽ نه ئي اهي ماڻهو. هاڻي جيڪڏهن چور چوري ڪندي پڪڙيو ويندو آهي ۽ کيس عدالت ۾ آندو ويندو آهي ته اهو ئي چور ڏوهه قبولڻ کان انڪار ڪري ڇڏيندو آهي ۽ پوءِ عين شاهدن جي شاهدي مطابق کيس سزا ڏني ويندي آهي ته سندس هاءِ گهوڙا هاءِ گهوڙا شروع ٿي ويندي آهي،۽ ججن کي تنقيد جو نشانو بڻايو ويندو آهي،هڪ ڏينهن پهرين جلسي اندر مريم نواز سري عام جلسي اندر اهو چئي رهي هئي ته پاڪستاني سپريم ڪورٽ جهڙي زبان سان ڳالهندي کيس انهي زبان سان جواب ڏنو ويندو،جڏهن ته معاملو اتي ختم ناهي ٿيو هاڻي پاڪستان جو وزيراعظم به پاڪستان عدالت کي نشانو بڻائيندي چئي رهيو آهي ته عدالت کي پارليامينٽ ۾ آڻي انهي جي بحث ڪيو وڃِي.جنهن مان اهو صاف ظاهر آهي ته پاڪستان مسلم ليگ ن هر ننڍڙي شيُ مان وڏي فائدو وٺڻ چاهي ٿي،انهي ڪري هو پاڪستان جي عدالت تي مسلسل دٻاءُ وجهڻ جي ڪوشش ڪري رهي آهي،هن وقت پاڪستان مسلم ليگ ن جيڪو رستو اختيار ڪيو آهي اهو تمام گهڻو خطرناڪ رستو آهي جنهن رستي تي اڳيان هلي ڪري پاڪستان مسلم ليگ کي رڳو نقصان ئي ٿيندو، ميان نواز شريف ۽ سندس جماعت عدالت جي خلاف جنگ جوٽي ڇڏي آهي جنهن جي ڪري ٻيون سياسي پارٽيون خاموشي سان انهي ڏينهن جو انتظارڪري رهيون آهن ته اهو ڏينهن ڪڏهن ٿو اچي جڏهن ميان نواز شريف کي توهين عدالت ڪيس اندر سزا ٿي لڳي.اها به حقيقت آهي ته جيڪڏهن ميان نواز شريف پنهنجي بيان کان باز نه ٿو اچي ته اهو وقت هاڻ پري ناهي رهيو.

ميان نواز شريف کي سوچڻ گهرجي ته هوُ ڪنهن جي خلاف ڳالهائي رهيو آهي ۽ ڇو ڳالهاِئي رهيو آهي مان سمجهان ٿو ته پاناما فيصلو ميان نواز شريف کي حق ۾ اچي هان ته ميان نواز شريف هن وقت عداليه جا سهرا ڳائيندو هجي ها پر فيصلو سندس خلاف آيو انهي ڪري هو عداليه خلاف وٽ پڪڙ ڪري رهيو آهي.هن وقت پاڪستان جي جهوريت ۽ پاڪستان جي عداليه جي وچ ۾ جيڪا جنگ هلي رهي آهي انهي جو خاتمو ڪٿي ٿيندو اهو وقت ئي ٻڌايندو پر اتي عداليه سموريون زميواريون سنڀالڻيون پونديون ڇو جو سموري بار هن وقت عدالت جي ڪلهن تي آهي.

 

جذبا جهونا ناهن ٿيندا!: عرفان منان

اهو پل ڪيڏو نه پيارو ۽ سڀاڳو هيو، جنهن پل جنگشاهيءَ جي جبلن ۾ جوءِ جي جوڌي جوان محترم رسول بخش پليجي جو جنم ٿيو. اهو جنم هڪ فرد نه پر ان تاريخ جو جنم هيو، جنهن جو هر ورق هر باب مستند آھي. اهو جنم ان تاريخ جو جنم هيو، جنهن ننڍي کنڊ ۾ جدوجهدن ۽ جريئتن جا نه مٽجندڙ ڪيئي اھڃاڻ ڇڏيا. پليجي صاحب جي زندگيءَ جو جيڪڏھن سربستو اڀياس ڪري ڏسبو ته، اها ڄاڻ پئجي ويندي ته، سندس حياتيءَ جي لغت ۾ ٿڪجڻ، بيھڻ، هٽڻ ۽ جهڪڻ وارا لفظ ئي ڪونه ملندا. هو هن ديس جو اهو دلدار ماڻهو آھي، جنهن جي محبت جو محور اهي عام لوڪ انسان آھن. جن کان سمورا حق ڦريا ويا آھن. جيڪي ڏتڙيل آھن. اهو ئي سبب آھي جو عوامي تحريڪ جي اندر انهن ماڻھن جو تعداد تمام گهڻو آھي، جيڪي سنڌ وطن جا اصلي باشندا آھن.

رسول بخش پليجو سياست جي دنيا جو اهو سورج آھي، جنهن جي سوجهري سان سنڌ ۾ عوامي انقلابي ۽ قومي سياست ۾ روشني پيدا ٿي. ڦوهه جوڀن واري دلربا حياتيءَ کان وٺي، جهور عمر تائين هي منفرد ماڻهو هڪ لمحو به جدوجهد ڪرڻ کان رهي ناهي سگهيو. پليجو صاحب پنهنجي ذات ۽ ڪردار ۾ سراسر جدوجهد، ڪوشش ۽ ڪجهه نه ڪجهه ڪرڻ جو حقيقي روپ لڳندو آھي. هو اهڙي يونيورسٽي ۽ ادارو لڳندو آھي. جنهن ۾ ڪيئي شعبا هوندا آھن، ۽ هر هڪ شعبي جي پنهنجي اهميت ۽ افاديت هوندي آھي. هن انسان پنهنجي سڄي زندگي مسڪين طبقي جي ڦريل حقن کي واپس وٺڻ واري انوکي ويڙهه ۾ گذاري آھي. هن املهه انسان سنڌ جي قومي عوامي سياست ۾ نت نوان لاڙا پيدا ڪري، سياست جي اهڙي سيج سجائي جنهن مٿان اهو طبقو اچي ويٺو جيڪو پنهنجي بنيادي حقن کان محروم هيو. هن سياست جي افق تي اهڙا ته چنڊ ۽ تارا لڳائي ڇڏيا، جن جي روشنيءَ سان جوءِ جرڪي پئي. سنڌ جي قومي ۽ عوامي سياست جيڪا ڀوتارن، وڏيرن، مرشدن، پيرن، ميرن، وٽ قيد ٿيل هئي. ان کي وڏين ماڙين ۽ اوچن محلن مان ڪڍي جهانگين جي جهوپن، مارن جي منھن تي پهچائڻ وارو به پليجو صاحب ئي آھي. جنهن سياست جي اڳواڻي مٿيون طبقو ڪندو هيو، سا عام ماڻهوءَ لاءِ ڄڻ ته حرام ۽ ناجائز هئي. پر پوءِ جڳ ڏٺو ته، ڪيئن ان سياست جي اڳواڻي وارو جهنڊو هيٺين طبقي جي مسڪين ماڻھن پنهنجي هٿ ۾ کنيون. جيڪا ڳالهه ڪنهن معجزي کان گهٽ نه هئي. ان ۾ به پليجو صاحب جون محنتون شامل آھن. هن هڪ اهڙي نج انقلابي نظرياتي پارٽيءَ جو بنياد وڌو، جنهن پنهنجي قيام کان وٺي هن وقت تائين غير معمولي ۽ مثالي جدوجهدون پئي ڪيون آھن. هن جي ذھني، فڪري ۽ شعوري ڌارائن مان ڪيترائي شاگرد سيراب ٿي چڪا آھن. سندس ڏاهپ جي آويءَ مان هزارين، خاص ڪري هيٺين طبقي سان واسطو رکندڙ نوجوان، مرد، عورتون، شاگرد، ننڍا وڏا ۽ پڪا پوڙھا پچي لال ٿيا آھن. سندس پارٽيءَ جو هر ڪارڪن هر علم سان هٿيار بند هئڻ سان گڏوگڏ ٻين پارٽين جي ڪارڪنن کان منفرد لڳندو آھي. رسول بخش پليجو جيڪو سياسي دڳ ۽ پيچرو ٻڌايو آھي ۽ انهيءَ تي هلڻ جو ڏس ڏنو آھي، اهو به نرالو آھي. هن قومي ۽ طبقاتي نظريو ڏئي اهو منجهيل سُٽ  سلجهايو آھي ته، ويڙهه فقط هڪ ئي طريقي سان نٿي وڙھي سگهجي. پر ٻن ٽن مورچن تي سياسي ۽ نظرياتي طور هٿيار بند ٿي سوڀون ماڻي سگهجن ٿيون. عام طورتي ڏٺو ويندو آھي ته، هڪ سياسي اڳواڻ فقط سياسي اڳواڻ تائين محدود هوندو آھي ۽ ٻين پاسن جو هو پورائو ناهي ڪري سگهندو. پر پليجي صاحب اها اڻ ٿيڻي ڳالهه قبول نه ڪئي. هو هڪئي وقت مدبر سياسي اڳواڻ هجڻ سان گڏوگڏ تمام وڏو  اديب، دانشور، وڪيل، شاعر، لطيف جو پارکو، تاريخ، فلسفي، سائنس، مذھب جو ڄاڻو، موسيقي تي مهارت رکندڙ تقرير ۽ تحرير جو پڻ ماهر آھي. پليجو صاحب انهن سڀني شعبن سان اهڙو ته نڀاءُ ڪيو آھي. ان جي ڪهڙي ڳالهه ڪجي. ادب جي دنيا ۾ ڏکئي ۾ ڏکيو ڪم تنقيد نگاريءَ جو هوندو آھي. پليجي صاحب سنڌي ادب ۾ بلڪل نرالي انداز سان صحيح ڪم ڪيو آھي. هن پنهنجي تيز تکي ۽ سگهاري قلم جي نوڪ سان ”انڌا اونڌا ويڄ“ ۽ ”سندي ذات هنجن“ جھڙا شاهڪار ڪتاب لکي سنڌي ادب ۾ هڪ قسم جو انقلاب آڻي ڇڏيو. سندس ڪتاب انڌا اونڌا ويڄ، نام نهاد رجعت پرست ٽولي بابت آھي. جنهن ٽولي سنڌي اديبن ۽ شاعرن تي هٿ ٺوڪيون ڪفر جون فتوائون جاري ڪيون هيون. ان ڪتاب ۾ پليجي صاحب وڏن دليلن ۽ تاريخي مثالن سان سمجهاڻيون ڏئي، ان ٽولي کي اهڙي ته ادبي شڪست ڏني جو اهي ٻيهر مجال آھي، جو ٻڙڪ ٻاهر ڪڍن. سندس ٻئي شاهڪار مجموعي سندي ذات هنجن، ۾ هن وري اهو ڀرپور ۽ شاندار نموني سان سمجهائڻ ۽ سلجهائڻ جي ڪوشش ڪئي آھي ته، حقيقي، اصلي ۽ سچو پچو ادب ڪهڙو ۽ ڪيئن هوندو آھي، ۽ نام نهاد مايوس ڪندڙ ادب ڪهڙو هوندو آھي. پليجي صاحب جا اهي ٻئي ڪتاب هر هڪ ماڻهوءَ کي پڙھڻ گهرجن. سنڌي ادب جي جهول ۾ اهي ٻئين ڪتاب رکي پليجي صاحب سنڌي ادب جي نه وسرندڙ خدمت ڪئي آھي. ان کان سواءِ ڪتاب ”اوهان جي پڄاڻا“ به پنهنجو مٽ پاڻ آھي. منجهس پليجي صاحب جي شاعري ترجمو ٿيل عالمي ادب جي سڀني ٻولين جي ترجمي مان چونڊ شاعري شامل آھي. پليجي صاحب جا لاتعداد سياسي، ادبي، فڪري، انقلابي ڪتاب ۽ ڪالم لکت جي روپ ۾ موجود آھن. ٻئي اهم ڳالهه ته پليجي صاحب لطيف کي به منفرد انداز سان بيان ڪيو آهي. ان بابت پليجي صاحب جا شاندار ليڪچر، ڪتاب ۽ ڪالم موجود آھن. جن سڀني کي سهيڙي ھاڻي هڪ ڪتاب ”تنين ماڻڪ ميڙيا“ جي نالي سان ادبي مارڪيٽ ۾ آندو ويو آھي. جنهن ۾ پليجي صاحب لطيف جي نرالي ۽ نئين تشريح ڪئي آهي. پليجي صاحب ان ڪتاب ۾ لطيف جي انسان دوستي، مظلوم دوستي، عالم دوستي، ڏاهپ، بهادري ۽ ھمت جي اهڙي ته سادي ۽ سولي ٻوليءَ ۾ وضاحت ڪئي آهي، جو عام ماڻھو به اهو سمجهي سگهي ٿو ته، واقعي ئي ڀٽ ڌڻي سنڌي قوم جو سچو حقيقي ويڄ ۽ رهبر آھي. لطيف جيڪي صلاحون، تجويزون ۽ ترڪيبون ۽ نسخا ڏسيا آهن. جيڪڏھن سنڌي قوم انهن نصيحتن تي عمل ڪري ته، آجپي آسودگيءَ جي منزل تي آسانيءَ سان رسي سگهجي ٿو. پليجو صاحب بنيادي طور تي مارڪسٽ آهي. مارڪسزم کي به، پليجي صاحب ڏاڍي سولائيءَ ۽ عوامي ٻولي ۾ سنڌ ۾ متعارف ڪرايو آھي.

اسان جي سماج ۾ عورت کي نفرت جي نگاهه سان ڏٺو ويندو آھي. ان کي جتيءَ جو ڪو ڪو سمجهي پيو لتاڙبو آھي، پر پليجي صاحب سنڌياڻي تحريڪ جو بنياد وجهي ان خام خيالي کي رد ڪري ڇڏيو. سنڌ جي سياست جيڪا مَرد جي اثر هيٺ هئي، پر پليجي صاحب جو خيال هيو ته، جيسين سنڌ جي سياست ۾ عورتن جو حصو نه هوندو. تيسين سنڌ جي سُڌ، سمجهه ۽ سياست اڻپوري ۽ اڌوري آھي. سنڌ جي نج سادي ۽ ٻھراڙيءَ جي عورتن جڏھن سنڌياڻي تحريڪ جي پليٽ فارم تان جدوجهدون هلايون، لانگ مارچ ڪيا ۽ ايم آرڊي تحريڪ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪيو، عورتن تي ٿيندڙ ظلمتن خلاف، جلسا، جلوس ۽ سيمينار ڪرايا ته، سالن کان وٺي مرداڻي سماج ۾ قيد بنيل عورتن جي ڳچين مان غلاميءَ جو طوق ٽٽندي نظر آيو. سنڌ ۾ اهڙي تنظيم کي منظم ڪرڻ ۾ به پليجي صاحب جي فڪر جو ڪمال آھي. هاري ۽ مزدور طبقا سماج ۾ ريڙهه جي هڏيءَ جي حيثيت رکن ٿا. جيڪڏھن اهي شعوري طور صحتمند هوندا ته، انهن جي حقن جي  ڪڏھن به حق تلفي ڪونه ٿيندي.

پليجي صاحب سنڌ جي هاري ۽ مزدور کي سياسي سمجهه ساڃاهه جا ڪيئي سونهري سبق پڙھايا. اهو ئي سبب هيو، جو هاري تحريڪ ۽ مزدور تحريڪ جو ڪارڪن جيڪو صرف هڪ يا ٻه درجا پڙھيل هيو. اهو لطيف، تاريخ ۽ دنيا جي انقلابن تي تز دليلن سان بحث ڪرڻ لڳو. ايئن لڳندو آھي ته، هو عام هاري مزدور ڪنهن يونيورسٽيءَ مان پڙھي آيو آھي. ڪنهن به قوم جو ٻار جيسين ذھني طور امير نه هوندو تيستائين اها قوم ترقيءَ جي راهن تي قدم رکڻ جي قابل نه بنجي سگهندي. ان اهم پاسي کي به نظر ۾ رکندي. پليجي صاحب سجاڳ ٻار تحريڪ جو بنياد وڌو. ان سجاڳ ٻار تحريڪ جو پتڪڙو ٻار جڏھن سياسي تعليم جي سند وٺي ميدان تي لٿو ته، راڄن کي ڏندين آڱريون اچي ويون. ان سجاڳ ٻار تحريڪ جو پتڪڙو ٻالڪ ٻاتن ٻولين ۾ سياست، سائنس شاعري ۽ فلسفي تي نهايت ئي باريڪ بيني سان ڪلاڪن جا ڪلاڪ ڳالهائڻ جي سگهه رکندڙ آھن. شاگرد قوم جو آئينو هوندا آھن. جيترو اهو صاف هوندو اوترو ئي قوم جو چهرو ڏسڻ ۾ چٽو لڳندو. پليجي صاحب سنڌي شاگرد تحريڪ جو وجود وجهي سنڌ جي شاگرد سياست ۾ اهڙي ته سڳنڌ پيدا ڪئي، جو ساري سنڌ ان خوشبوءَ سان واسجي وئي. سنڌي شاگرد تحريڪ رڳو سياسي ميدان ۾ ڀڙ نه هئي، پر ان سان گڏوگڏ هو پنهنجي تعليمي ميدان ۾ به الڳ اهميت رکندڙ هئي. سنڌي شاگرد تحريڪ جا شاگرد پنهنجي پنهنجي وقت جا ذھين ڊاڪٽر، انجينيئر، وڪيل، پروفيسر، جج ۽ وڏا آفيسر ٿي نڪتا. اهي سڀئي ڪارنامان پليجي صاحب جي فڪري نظريي جا آھن. جنهن ان قسم جا ڪيئي ادارا جوڙي سنڌي قوم جي ماڻھن ۾ سياسي، سماجي، علمي، ادبي، فڪري روح ڦوڪيو.

پليجو صاحب هاڻي عمر جي ان ڏاڪي تي اچي پهتو آھي، جنهن کي پيرسني چيو وڃي ٿو. اها عمر مڪمل آرام ڪرڻ جي ھوندي آھي، پر عمر جي ان سرحد تي پهچڻ کان پوءِ به پليجو صاحب ذھني ۽ فڪري طور جوان لڳي رهيو آھي. هاڻي به سندس چوڻ آھي ته، سنڌ جي وارثي ڪجي. سنڌ لاءِ سوچجي. سنڌ لاءِ لکجي. ان مان پتو پئجي وڃي ٿو ته، عشق ڪڏھن به پوڙھو ناهي ٿيندو. محبت ڪڏھن به ٿڪجي رڪجي نٿي. جذبا ڪڏھن به جهور ۽ جهونا ناهن ٿيندا. اهي ته سدائين جوان هوندا آھن. هڪ صديءَ جو سياسي سفر ڪندي ڪندي پليجي صاحب ڪيئي لاها چاڙھا ڏٺا. ڪيترن ئي مسئلن کي منهن ڏنو. هو سالن جا سال جيل جي ڪال ڪوٺڙين ۾ قيد رهيو. هن جي مٿان ڪي ئي ڪفر جون ڪوڙيون فتوائون لڳيون. هن تي ڪيترائي تحريري، تقريري ۽ جسماني موت مار حملا ٿيا. هن کان فاضل راهو جھڙو ارڏو سياسي سفر جو سچو ساٿي کسيو ويو. هن جي پارٽي مٿان ڪيترائي ئي طوفان برپا ٿيا. ڪو وقت اهڙو به آيو، جو هن کي رت جا رشتا به اڪيلو ڪري هليا ويا. پر هن برجستي انسان هر مسئلي، مشڪلات ۽ مصيبت جو ڏاڍي دور انديشي ۽ سنجيدگيءَ سان مقابلو ڪري ان کي بري طرح هارائي ڇڏيو. عظيم آدرشن جي خالق رسول بخش پليجو کي جنم ڏڻ جي موقعي تي اسين قومي، عوامي ۽ انقلابي سلام پيش ڪريون ٿا.

*****

 

نئب جانچ طريقو ڇو تبديل ڪري…؟: غلام مصطفيٰ جمالي

نئب ادارو ڇا ڪري رهيو آهي.؟سڀ ڪجهه درست طريقي سان ڪري رهيو آهي يا سڀ ڪجهه غلط ڪري رهيو آهي.؟ ڪنهن جي اشاري تي سڀ ڪجهه ڪري رهيو آهي يا پنهنجي مرضي هلائي رهيو آهي.؟ڪيترا سوال ذهن ۾ ايندا رهندا آهن اهو تڏهن جڏهن نئب پنهنجي ڪاروائين ۾ تيزي آڻيندي آهي يا وري پنهنجي جاچ جي ڄار ۾ ڪنهن وڏي مڇي کي ڦاسائيندي آهي..!پر اها به هڪ واضع ڳالهه آهي ته نئب ادارو اهڙو آهي جيڪو ڪجهه اڪثر ڪنهن نه ڪنهن جاچ جي ڪري پر تنقيد جو نشانو ضرور بڻبو آهي ۽ جيڪڏهن نئب پنهنجي ڪم ۾ تيزي آڻي ته پوءِ به کيس تنقيد جو نشانو ضرور بڻايو ويندو آهي ان ڪري نئب به عجيب مشڪلاتن جي گهيري ۾ آهي.

نيب جي ڪاروائين جي هڪ سواليه نشان آهي پر شايد هن وقت نيب اداروعوام جي سوچ مطابق ڪجهه بهتر ڪري رهيو آهي پر اُن جي ڀيٽ ۾ نيب اهو ادارو حڪمرانن جي سوچ مطابق سڀ ڪجهه غلظ ڪري رهيو آهي..! ان ڪري اهو به هڪ سوال آهي ته ڇا نئب پاڪستان مان واقعي ڪرپشن ختم ڪرڻ ۾ ڪو ڪرادر ادا ڪندو..؟ ان ڪري هن وقت جيڪي ڳاليهون سامهون آيون آهن ان مان اهو واضع ظاهر آهي ته نئب جي جاچ به“ڪجهه دنون چاندي فر انڌيري رات”وارو ئي مثال بڻجي ويو آهي اهو ان ڪري جو نئب جيڪي به ڪيس پاڪستان اندر ظاهر ڪيا آهن.انهن مان ڪنهن به هڪ جو نتيجو سامهون نه آيو آهي.سواءِ ميان نواز شريف جي نااهلي جو..جڏهن ته نئب اهو ادارو آهي جيڪو پنهنجي طاقت جي زور تي ڪيترن ئي ڪرادرن کي پنهنجي انجام تائين پهچائي سگهي ٿو ۽ نئب انهن لٽيرن جي خلاف سڀ ڪجهه ڪري سگهي ٿو جيڪي پاڪستان جي معصوم عوام کي پئسي کي لٽي رهيا آهن پر نئب ادارو اهڙو ڪو به ڪارنامو ڪرڻ ۾ ڪامياب نه ويو آهي ان ڪري شايد هاڻ عام ۽ ننڍي طبقي جو ماڻهو،سرڪاري،ملازم،۽ حڪومتي اميدوارن کان ويندي،خد حڪومت جي وزيراعظم جي به تنقيدي نشاني جي ور چڙهي ويو آهي.

ڪجهه وقت پهرين نئب ڪجهه اهڙيون به ڪاروايون ڪيون جيڪي هليون ته ٿورڙي وقت لاءِ پر انهي ڪاروائي ملڪ جي ڪيترن ئي لٽيرن جون ننڊون ڦٽائي ڇڏيون جئين ميان نواز شريف جو نااهل ٿيڻ،پاڪستان پيپلزپارٽي جو شرجيل ميمڻ جو گرفتار ٿيڻ،ڊاڪٽر عاصم جو گرفتار ٿيڻ پر ڪجهه وقت لاءِ ئي هيو ۽ جيئن وقت پاسو بدلي ڪيو ته نئب انهن وڏن مڇن کي ڇڏي ڪري ويچارن معصوم سرڪاري ملازمن جي اچي پويان پئي.ان ڪري پاڪستان جا ڪجهه سياسي حلقا پنهنجي تقريرن ۾ اڪثر چوندا رهندا آهن ته نئب معصوم سرڪاري تي ڪاروايون ڪرڻ بند ڪري جڏهن ته ڪيتري عرصي کان پوءِ اهڙي بيان بعد آصف علي زرادي ۽ سابق وزيراعظم ميان نواز شريف جي اهڙي بيان تي دلچسپي جو اظهار ڪيوآهي.

نئب هڪ اهڙو ادارو آهي جنهن جي دهشت کان هر ادارو ۽ آفيسر لهرائي ٿو.ان ڪري جو پاڪستان اندر گذريل پنجاهه سال کان وٺي ڪرپشن جو عروج رهيو آهي  انهي ڪرپشن ڪلچر جي ڪري سرڪاري آفيسر جيڪو ڪارو ناڻو ٺاهيو آهي ۽ حڪومتي ادارن جي سياستدانن به ڪارو ناڻي مان گهر ڀريا آهن هن ڪري نئب جنهن به اداري تي ڪاروائي ڪئي آهي انهي نئب کان اهو ئي سوال ڪيو آهي ته آئون ڇو.؟جيڪو ڪجهه آئون ڪري رهيو آهيان اهو ته ٻيا به ڪن پيا.انهي ڪري اهي ادارا جيڪي ڪرپشن مان ڪارو ناڻو ڪمائي رهيا آهن.اهي سوال ڪري جان ڇڏائڻ ٿا چاهين ته آخرمان ڇو.

سمجهان ٿو ته نئب کي پنهنجي ڪاروائين کي شفاف ڪرڻ لاءِ پنهجي طريقڪار کي فوري بدلائڻ گهرجي ۽ پاڻ مٿان ٿيندر تنقيد جو جواب ڏيڻ گهرجي.هن وقت پاڪستان جو ڪهڙو ادارو آهي جيڪو ڪرپشن کان آجو آهي.؟ جنهن اندر ڪرپشن نه ٿيندي هجي،۽ اهو به سوال آهي ته جيڪڏهن پاڪستان جي ڪنهن به اداري اندر ميگا ڪرپشن نه ٿيندي هجي ته پاڪستان اندر ميگا ڪرپشن جو نالو ڇو ڏنو ويو آهي..؟ پر ايترو ضرور آهي جو نئب پنهنجي ڪاروائين ۾ جيتري تيزي آِڻيندي آهي جيڪڏهن انهي ڪيسن کي حل ڪرڻ ۾ به اهڙي تيزي آڻي ته شايد اها پوءِ ڪجهه نه ڪجهه تنقيد کان بچي وڃي.

هن وقت سياسي حلقا چئي رهيا آهن ته  نئب سرڪاري ملازمن خلاف ڪاريوان بند ڪري ان ڪري اهي سياسي حلقا پنهنجي جاءِ تي درست به هجن ڇو ته سرڪاري ملازم سڀ هڪ جهڙا نه ناهن.ڪي پنهنجي فرض سان سچا آهن ۽ ايڏا مفلص آهن جو فاڪا ڪشي ته برداشت ڪري سگهن ٿا پر حرام جو هڪ رپيو به کائي نه سگهن..مون ڏٺو آهي.انهن ايماندار آفيسرن کي جن جي گهرن جي چلهه ڪيترائي ڏينهن ناهي ٻرندي.. جن مان معصوم ٻار پنج رپين واري چاڪليٽ لاءِ پيا سڪندا آهن ۽ پنهنجي پاڙي ۾ ڪاري ناڻي سان پيٽ ڀريندڙ وڏن پيٽن وارن کي ٻارن کي مهانگيون شيون کائيندي پيا اکين مان لڙڪ واهيندا آهن.. پر انهن سياسي حلقن کي ايترو ضرور سوچڻ گهرجي اگر اهڙن آفسرن کي خلاف اگر نئب جاچ به ڪري ٿي ته انهن کي گهرن مان نڪرندو به ڇا..؟ جن جي ٻارن کي بکايل پيٽ ڀرڻ لاءِ هڪ وقت تي ماني به نصيب نه ٿي انهن تي اگر نئب ڪاروايون به ڪري پوءِ به انهن جي دامن مان ڇا نڪرندو..؟ ان ڪري اهو ضرور آهي ته نئب انهن جي خلاف ئي جاچ ڪندي آهي.جن ڪاري ناڻي مان گهر ڀريا آهن.ان ڪري هن دفعي انهن سياسي حلقن  جي نئب تي تنقيد سمجهه ۾ نه آئي.ڇو ته اسانکي ته اها به خبر ناهي ته سياسي حلقا ڪهڙي معصوم سرڪاري ملازمن جي ڳالهه ڪري رهيا آهن .ان ڪري نه نئب جو ڪاروايون ٿيون سمجهه ۾ اچن ۽ نه ئي سياسي حلقن جي ذهن ۾ ويهي.

نئب ڪا ڪالهه پاڪستان ۾ ايجاد ناهي ٿي ۽ نه ئي تازيون ڪارايون ڪيون آهن.ڇو ته نئب پ پ جي ڪيترن ئي سياستدانن خلاف وٽ پڪڙ ڪري کين گرفتار ڪيو.پر ان تي به انهن حلقن ڪو بيان نه ڏنو.ڊاڪٽر عاصم گرفتار ٿيو ته  چوڌري نثار چيو ته ڊاڪٽر عاصم جي اسان وٽ فر فر واري اعتراَضي وڊيو پيل آهي پر افسوس ته  اهو آهي ته اها وڊيو اڃان تائين ظاهر ئي نه ٿي سگهي ۽ ڊاڪٽرعاصم به آجو ٿي ويو.انڪري سمجهه ۾ نه آيو ته چوڌهري نثار اهڙو بيان ان وقت ڇو ڏنو.

ڳالهه سمجهه ۾ اچي وئي آهي نئب هاڻي سنڌ کي ڇڏي ڪري پنجاب جو رخ ڪيو آهي.ان ڪري  وفاق کي نئب تي ڪاروائين تي اعتراض ڇو آهي اهو سجهه کان ٻاهر آهي.برحال نئب اگر سنڌ کان پوءِ پنجاب اندر ڪرپشن جي ڪيس جاچ جو گهيرو تنگ ڪيو آهي ته اها به سٺي ڳالهه آهي.آخر سنڌ کان پنجاب جو وارو ته آيو.ان ڪري نئب اگر پنجاب حڪومت خلاف ڪاروايون ڪرڻ تي موڊ ۾ آهي ته کيس نقيد کان ڊڄڻ نه گهرجي ڇو ته اگر هو ڪارويوان ڪندي ته به تنقيد ٿيندس اگر نه ڪندي ته به تنقيد ٿيندس.ان ڪري ايترو ضروري آهي ته  نئب پنهنجون ڪاروايون ڪري ته ان ۾ سچائي هجي.ته جيئن انهن ڪاروائين جي ور ڪو معصوم به چڙهي

 

پنجاب جي ن ليگ ۽ سنڌ جي پ پ جا ڪارناما : مسرور سيال

لوڌرا ۾ پي ٽي آءِ جي سيٽ تان ن ليگ جو غير معروف اُميداور کٽي عمران خان  کي وڏو لوڏ ڏنويو آهي ۽ اُن لوڏي هن جي پت به وائکي ڪري ڇڏي آهي عمران خان جي تقريرن مان ائين لڳي رهيو هو ته ن ليگ کان ڪيتريون ئي سيٽون کسي وٺندو پر ائين ٿيندي نظر نٿو اچي نوازشريف جا لاڳيتو عوامي مهم وارا جلسا کيس هڪ دفعو ٻيهر عوام ۾ مقبوليت ڏئي رهيا آهن هن خلاف آيل عدالتي فيصلو جيتوڻيڪ سندس شخصيت کي ڪرپٽ ماڻهن جي لسٽ ۾ آڻي ڇڏيو آهي ۽ کيس نااهلن ۾ شمار ڪيو پيو وڃي پر هن پاڻ کي عوام وٽ آڻي عوامي حمايت جو شاندار مظاهرو ڪيو آهي جنهن مان کيس اِهو موقعو ضرور مليو آهي ته هو پنهنجو دفاع ڪري ۽ عوام ۾ پاڻ کي زنده رکي سگھي ڏسجي ته سندس هي عمل عدالت سان ٽڪراءُ وارو ضرور آهي پر آهستي آهستي عدالت کي تڪراري بڻائڻ ۾ ڪامياب ٿيندو پيو وڃي . هن وقت صورتحال اِها آهي ته جيترو به نوازشريف کي سوڙهو ڪيو ويندو اوترو هو عوام کي ويجھو ٿيندو ويندو . ٿيڻ ته ائين گھرجي آ ته نااهلي واري فيصلي کان پوءِ عوام کي موٽ نه ڏئي آ نه وري کيس ئي عوام وٽ وڃڻ گھرجي ها پر هن ته نه رڳو عوام وٽ اچي پاڻ کي مظلوم بڻائڻ جي ڪوشش پئي ڪئي آهي پر عدالتي فيصلي ۽ ججن خلاف به هڪ مهم هلائي آهي جنهن مان ثابت ٿئي ٿو ته نوازشريف خلاف ڀل ته ڪا ڳجھي طاقت به هجي ۽ کيس نااهل به ڪرائي ڇڏي پر هن جي به طاقت ڪمزوري ۾ تبديل نه ٿي آهي جو دليري سان عوامي مهم ۾ نه رڳو پاڻ پر پنهنجي ڌي مريم نواز سان گڏ ميدان تي لٿل آهي اڳ رڳو نوازشريف هو ۽ ان جو ئي آواز ٻڌڻ ۾ ايندو هو هاڻ مريم نوازجي صورت ۾ به ن ليگ کي قيادت ملي آهي جيڪا پڻ جارحاڻي ڪردار سان سامهون آئي آهي شهباز شريف ته پنجاب تائين جو ڪردار نڀائيندو رهيو آهي ان هوندي به ڏسجي ته پنجاب تائين جو ڪردار ئي اصل ۾ ن ليگ جي زندگي آهي اهو ئي سبب هو جو ن ليگ پنهنجي 5 سالن واري دور ۾ پنجاب کي ئي تبديل ڪرڻ ۾ سمورا وسيلا استعمال پئي ڪيا ان ۾ به ڪو شڪ ناهي ته پنجاب ڪو تبديل نه ٿيو آهي بلڪل تبديلي نظر اچي رهي آهي جڏهن ته سنڌ جيڪا پ پ پ جي حوالي ٿيل آهي جنهن جي حڪمراني پ پ پ جي هٿن ۾ گذريل 10 سالن کان آهي اتي ڪهڙي ترقي ٿي آهي سنڌ ۾ ڪهڙي تبديلي آئي آهي اُهو پڻ هڪ بحث آهي جيتوڻيڪ پنجاب ۾ ترقي جي باوجود ن ليگ جي مقابلي ۾ ڀرپور طاقت سان پي ٽي آءِ موجود آهي پر سنڌ ۾ پ پ پ جي مقابلي ۾ ڪو مضبوط سياسي فورم ڪونهي …… سنڌ جي صورتحال اِها آهي ته حڪمرانن وٽ ٻڌائڻ جي لاءِ ڪا اهڙي ڪارڪردگي ناهي جنهن کي پنهنجي اهليت لاءِ ڪليم ڪري سگھن ، وٽن ڀل ته ڪارڪردگي نه به هجي پر ووٽ وري کين ملڻ جي پڪ ضرور آهي ان ڪري ته ڀوتارن جو وڏو حلقو ساڻن گڏ آهي ء۽ کين وڏو فائدو اِهو آهي ته ڪابه سياسي ڌر مقابلي واري سگھه رکندڙ ناهي . گرينڊ ڊيموڪريٽڪالائنس پاڻ کي پ پ مخالف اتحاد ضرور سڏائي رهيو آهي پر وٽن پوري سنڌ ۾ مضبوط اميدوار نه آهن سواءِ انهن تڪن جي جتان فنڪشنل ليگ ڪامياب ٿيندي رهندي آهي تازو مورو ۾ طاقت جو مظاهرو ڪرڻ باوجود به گرينڊ ڊيموڪريٽڪ  الائنس ڪي خاص نتيجا نه ڏئي سگھيا آهن ان ڪري ته جلسي ۾ اڪثريت ۾ پير پاڳاري جا مريد ئي نظر آيا جيڪي سنڌ جي ڪنڊ ڪڙڇ مان گھرايا ويا هئا ٿيڻ ته ائين گھرجي ها ته پنجاب جيان سنڌ ۾ به  اتحاد نه پر مضبوط پارٽي هئڻ گھرجي ها جيڪا پ پ سان سمورين سيٽن تان  ڀرپور مقابلو ڪيو وڃي ها جيتوڻيڪ اهڙي دعويٰ ڪئي پئي وڃي ته هُو مقابلو ڪندا پر صورتحال ائين نه پئي ٻڌائي بحرحال ايترو ضرور آهي ته پنجاب ۾ ن ليگ جي پوزيشن ترقياتي ڪمن جو ڄار وڇائڻ جي باوجود توڙي  مضبوط مخالف ڌر هئڻ جي سبب به مضبوط آهي ته وري سنڌ م پ پ پ کي ڪمزور مخالف ڌر جي باوجود ۽ سنڌ کي کنڊرات ۾ تبديل ڪرڻ باوجود به مضبوط آهي جنهن مان ثابت ٿئي ٿو ته پنجاب ۾ ن ليگ ۽ سنڌ ۾ پ پ پ پوزيشن ۾ نظر اچي رهيون آهن سندن مضبوط پوزيشن جا سبب به هڪجھڙا ناهن پر ان ڳالھه جي هڪجھڙائي ضرور آهي ته پنهنجن پنهنجن صوبن ۾ پير ڄمايل آهن ڀل ته مهانگائي ، بيروزگاري ، پوليس گردي ، ادارن جي تباهي ڪري عوام جي پيرن هيٺان زمين نڪتل ڇونه هجي ……! عوام بک بدحالي جو شڪار ڇونه هجي ، ان ڪري ته بک بدحالي جو علاج پڻ حڪمرانن ڏئي ڇڏيو آهي بينظير انڪم سپورٽ پروگرام هيٺ عورتن کي هڪ هزار کان ٽي هزارتائين ڏنا پيا وڃن ۽ عورتن جي جيڪا سينٽرن تي تذليل ڪئي وڃي ٿي ان کي ميڊيا رپورٽ ڪندو رهيو آهي پر ان جا اثر عوام مٿان ڪڏهن پوندا ۽ عوام ڪڏهن سجاڳ ٿيندي ، ووٽ جو صحيح استعمال ڪڏهن ڪيو ويندو ….. ؟  خبر ناهي …..! پر ايتري خبر ضرور آهي ته جڏهن به عوام جاڳيو ۽ پنهنجي ووٽ جو صحيح استعمال ڪرڻ لڳندو ته تبديلي طرف وڌنڌڙ قدم مثالي ثابت ٿيندا ………….

 

جبري گمشدگيون ۽ پکڙيل بيچينون‎:  احسان سنڌي

هر طرف سڏڪا دردن جون آنھون ٻڌڻ ۾ ٿيون اچن ، هر روز جھوليون خالي ٿيون نظر اچن ،ڪڏهن ممتا ٿي روئي ت ڪڏهن مومل ٿي روئي ڪڏهن پنھل جي ديس جي سسئي ۽ مارئي جا سڏڪا ڪڏهن ، ڪڏهن سنڌ جا سڏڪا، ڪڏهن ڪوئل جا سڏڪا، تانيه ناريجو جون ڪوڪون ، ڪڏهن هدايت لوهار جي ڌيء جون آهون ، ڪڏهن مرتضي جوڻيجو جي ماء جو صدمي ۾ موڪلائي وڃڻ ۔۔سور پٽيندي صديون گذريون ،

دنيا جي گول نقشي تي جھاتي پائي ڏسو اتي اظھار راء آزادي جي حق کي تسليم ڪنڌڙ ٻين ملڪن ۾ جتان هڪ ئي رياست اندر ڪيتريون ئي قومون رهن ٿيون اتي انھن کي هر شيء هر ڳالھ جي مڪمل طور تي آزادي حاصل آهي ، اتي جيڪڏهن ڪنھن مسئلي خلاف ڪنھن ظلم ڏاڍ جبر خلاف جيڪڏهن آواز اٿاريو ويندو آهي پوء ڀلي آمريڪه ، ٿائلينڊ جاپان ڇو ن هجي اتي انھيء آواز کي ٻڌو ۽ ظلم ڪنڌڙن خلاف عملي ڪم ڪري جبر ۽ ظلم جو خاتمو آندو ويندو آهي ۔يا وري جيڪڏهن اهو آواز حڪومتي عملن خلاف هوندو آهي ت ان کي حڪومت پرامن طور تي اهو احتجاج ختم ڪرائي انھيء عمل يا جنھن حڪومتي جبر خلاف عوام اٿيو ان جبر جو خاتمو ڪيو ويندو آهي ن ڪي ان احتجاجي مظاهروڪرڻ وارن ۽ ظلم ، ڏاڍ ،جبر خلاف آواز اٿارينڌڙن کي کنڀي گرفتار ڪيو ويندو آهي ،يا وري انھن کي کنڀي واڙيو قيد ڪيو يندو آهي ۽ ن ڪي انھن مٿان ظلم جا پھاڙ ڪيرايا ويندا آهن ۔ اتي شايد اھڙا وهشي قيد خانا ب ن هجن جن کي اسان وٽ ٽارچر سيلن جو نالو ڏنو ويندو آهي ، شايد اتي اهي مشينون ب ن هجن جن سان اسان وٽ قومي ڪارڪنن کي سيني اندر سوراخ ڪيا ويندا آهن ،شايد اتي اهي ڪيمڪل ب ن هجن جن سان اسان وٽ حق گھرنڌڙ قومي ڪارڪنن يا عام شھرين کي ساڙي ماريو ويندو آهي ۽ وري شايد اتي اهي ڊراما ب ن هلندا هجن جن سان اسان وٽ قومي ڪارڪنن کي افضل پنھور ،يامين چاچڙ،سوڀل کي ماريو ويو هجي يا وري اتي اهڙا حڪم نامه ب  ن هجن جن سان اسان وٽ گھرن تي چڙهايون ڪري گھرن جي چادر چوديواري جو تقدس پائمال ڪيو ويندو آهي ، ۽ شايد اتي اهو ب چيو ويندو هجي جيئن اسان وٽ ظالمن کي تحفظ ۽ حق گھرنڌڙن کي دهشتگرد ڪوٺيو پيو وڃي ۔ ڇو جو اتي ميثاق جھموريت قائم آهي ، ڇو جو اتي اظھار راء آزادي جو حق هر شھري کي حاصل آهي ،ڇو جو اتي ان ملڪ مٿان هر شھري جو حق تسليم ڪيو ويندو آهي ، ڇو جو اتي عوام جي ڏنل ووٽن جو مان رکيو ويندو آهي ،ڇو جو هو جيڪو حلف کڻي ايوانن اندر ايندا آهن ان حلف جي ذريعي هو ملڪ ،قوم، سان وفا جو وچن کڻي ايندا آهن، ڇو جو اتي انسانيت جا علمبردار اڃا قائم دائم آهن ، ان لاء دنيا جي ٻين ملڪن ۾ حقن جي آواز اٿارينڌڙن کي ن ڪڏهن واڙي ساڙي ماريو ويو آهي يا وري انھن کي کنڀي واڙي قيد ڪري غيرانساني عمل ڪيو ويو آهي ، ۽ انھن جي حقن کي تسليم ڪندي انھن جي آواز ۽ حقن جي احترام پڻ ڪيو ويو آهي جيئن تازو مثال پرامن ڪرد قوم جي آزادي ۽، ڪاٽالونيا جي آزادي آهي جنھن جو تازو مثال ٿائلينڊ جي عوام جي احتجاج کانپوء اتان جي وزيراعظم جو عھدي تان هٽڻ آهي ۔اهي سڀ ان ڳالھ جو واضع ثبوت آهن ت اتي عوام جي حقن جو احترام ڪيو وڃي ٿو ن ڪي انھن جي آواز کي ڌٻائڻ لاء چيٿاڙيو ماريو وڃي ٿو ۔

پر اسان وٽ دنيا جي ٻين ملڪن جي نسبت ابتي گنگا وهي ٿي اسان وٽ ڪجھ ايئن پيو هلي ت جيڪو حقن لاء آواز اٿاريندو ان جو آواز ٻڌڻ بدارن ان آواز کي هميشه لاء ڌٻايو ويندو ، جيڪو حقن جي ڳالھ ڪندو ان کي حقن جي بجاء ساڙي خاڪ ڪيو ويندو جيڪو انھن کنڀجي ويلن لاء آواز اٿاريندو اهو ديدار امرت ، ننگر لوهار ،هدايت لوهار ،خادم آريجو جيان کنڀي ٽارچر سيلن اندر واڙي تشدد ڪيو ويندو ۽ جيڪو انھن کنڀجي ويل لاء آوازاٿاريندو انھن جي پيادل مارچ يا وري انھن آواز اٿارينڌڙن واري صف مان ئي اهو آواز ڌٻائي ڪال ڪوٺين منجھ قيد ڪيو ويندو ۔هي سڀ ابتي گنگا جو اثر آهي جيڪو اسان وٽ گذريل 17 سالن کان هلندو ٿو اچو ۔

سنڌ جي قومي تحريڪ جي شروعاتي دور ۾ گهنشام پرڪاش ۽ يوسف جکراڻي کنڀڻ بعد ٽارچر گنشام پرڪاش کي جلاوطن ڪيو ويو ۽ يوسف جکراڻي جو لاش مليو ۔۽ ان کانپوء آهستي آهستي اهو سلسلو هلندو آيو جنھن کانپوء شھيد سميع الله ڪلھوڙو کنڀيو ويو ۽ بعد ۾ ماريو ويو ، ان کانپوء شھيد مظفر ڀٽو کي ٻ دفعا کنڀڻ کانپوء ماريو ويو ، ان کانپوء اهو سلسلو وڌ ندو ويو پوء سرائي قربان روپلو چولياڻي،نورالله تبيو کي جبر جونشانو بڻايو ويو ، افضل پنھور يامين چاچڙ ، سوڀل کي ب انھيء ظلم جو شڪار بڻايو ۽ ماريو ويو ، عامر کھاوڙ سجاد مرکنڊ ، کي ب انھيء جبر جو نشانو بڻايو ويو ،روشن بروهي ،شڪيل کوهارو سيد پريل شاھ ظامن شاھ ب ان راھ ۾ شھيد ڪيا ويا، ذاڪر بوزدار ،انيس سومرو، پريم ديوان کي ب ڏاڍ ظلم جو شڪار ڪيو ويو ۽ اهو سلسلو ايتري حد تائين وڌايو ويو جو آخر ۾ شھيد بشير خان قريشي کي شھيد ۽ ان جي ڀاء مقصود قريشي ۽ ساٿي کي باھ منجھ ساڙيو ويو ،ڪيترائي قومي ڪارڪنن حق گھرڻ جي ڏوھ ۾ کنڀي ،واڙي ٽارچر ڪري ، ساڙي ماريا ويا پراڄ ڏينھن تائين ملڪي عدالتن مان ڪنھن ب هڪ قومي ڪارڪنن جي خون جو انصاف ناهي ٿي سگھيو ۔

انھن شھادتن کانپوء قومي ڪارڪنن پرامن طور تي اهو مطالبو ڪيو ت سنڌ اندر قومي ڪارڪنن کي کنڀي مارڻ بند ڪيو وڃي ، پر اهو آواز ب ظلم بڻجي ويو ۽ پوء سازشون قومي کنڀي ڪارڪنن کي کنڀي واڙي ماريندون هيون پوء وري انھن پرامن قومي ڪارڪنن خلاف رڻ ٻاري ڏنو پوء آهستي آهستي قومي ڪارڪنن جو کنڀجڻ معمول بڻجي ويو هر ڏينھن قومي ڪارڪنن جي کنڀجڻ جا اطلاع هر اڌ ڪلاڪ ۾ هڪ قومي ڪارڪن کنڀيو ويو هر روز سنڌي اخبار جون زينت بڻيل سرخيون شيخ اياز جي باغي سرن وانگي لکبيون رهيون اڄ مھراڻ جي خوشبوء جا پياسا رستي ويندي ڪاري پوشاڪ وارن هٿان کنڀيا ويا ،اڄ ڀٽائي جي بيت جا ڌڳن تي سريلو بيت ڳائيندي کنڀيا ويا ، اڄ استاد بخاري جي ٻولي کي پنھنجي ٻاتي زبان سان ٻولينڌڙ ديس جي دڳن مان دڳن جي داداگيرن هٿان کنڀيا ويا ، اڄ سسئي جي سونھن ڀرئي ديس جا سھڻا ديس سان مست عشق ۾ ماريا ويا ۔۔

پوء هر هنڌ ماتم برپا ٿي ويو ڪالھ ڀيڻ سورٺ جو پيء  استاد ھدايت لوھات انھن سان خوشين ۾ گڏ هيو اڄ اهو ب رهزنن هٿا  کنڀيو ويو ،رات خادم ناريجو گھر وارن سان گڏجي ڪچھرين منجھ مشغول هيو اڄ خادم آريجو ب کنڀيو ويو ۽ ڪچھريون ويران ٿي ويون ، ڪالھ اديب ڏاهو ليکڪ نصيرآباد واسي ننگر چنه پنھنجي قلم سان ظلم جي لڪيرن کي ليڪ ڏيئي انصاف حق جي ڳالھ ڪندو هيو ، اڄ ننگر چنه کي قلم کي ڊڄي ڪري انھيء کي کنڀيو ويو ، ڪالھ واڪا ڪندي وڻن مان اينڌڙ ظلم خلاف آواز هدايت لوهار کي پڻ کنڀيو ويو ۽ ظلم جي خلاف اٿنڌڙ هڪ ٻيو آواز بند ڪيو ويو ڪالھ روشنين جي شھر لاڙڪاڻي مان ۽ وري سنڌ جي ثقافت موئن جي ڌڙي ۾ پرامن قومي ڪارڪنن مرتضي جوڻيجو کي کنڀيو ويو ۽ ان جي امڙ جو حال بيحال ٿيڻ لڳو ، ڪالھ يونيورسٽي جي رونق سيف جتوئي کي اتان کنڀيو ويو ۽ يونيورسٽين جي رونقن کي خوف جي علامت بڻايو ويو وري ظلم جي راند جاري رهي ت ديس ڌڻين جي حقن جي لاء لکندڙ ڄامشوري هي هوائن ۾ پلجنڌڙ ليکڪن ، اديبن ،دانشورن،۽ سچ جو ساٿ ڏينڌڙ صحافين کي کنڀيو ويو ۽ ڄامشوري کي جي سرد هوائن کي انھن جي سرهاڻ ڀري لکڻين کان ڇورو ڇنو ڪيو ويو ۔۽ اڄ ڏينھن تائين کنڀي ڪم ڪيل جو ڪو پتو پئجي ناهي سگهيو ته هو ڪھڙي غار ۾ غاريا ويا آهن، ڪھڙي کاهي ۾ اڇلايا ويا آهن، ڪھڙي مشين ۾ پيڙهيا ويا آهن ،ڪھڙي هنڌ لٽڪايا ويا آهن، ڪھڙي ڄار ۾ ڦاسايا ويا ،ڪھڙي زنجيرن ۾ جڪڙيا ويا ، ڪھڙي اڏيء تي اٽڪايا ويا ۔

سنڌ جي درد تي ڪنھن شاعر لکيو آهي ۔

زماني دڳن تي ها شيشا رکيا،

اسان پير تن تي اگھاڙا رکيا.

متان سچّ ڪوئي نه ڀُڻڪي پون،

تڏهن هُن چپن تي ها ٽانڊا رکيا.

رڳو پُـــور، پيڙا، پريشانيون،

مقدر ۾ تحفا خدا ڇا رکيا.

هلي ڳالهه ٽڪرا، ڪجي سنڌ کي،

يزيدن ته آڻي به نقشا رکيا.

اسان نينهن جون هون نمازون پڙهيون،

چري دل غمن جا به روزا رکيا.

مٺي تنهنجي آمد کان اڳ ۾ “ملڪ“،سدائين اکين ۾ ڇو ڳوڙها رکيا ۔۔هر روز دڳن مان ڪو ن ڪو جھپڙجي ويو سنڌ جا عاشق دڳن تان ايئن کنڀيا ويا جو خبر ئي ن پئي سنڌ جي دڳن تي غائب ڪيا وينڌڙ قومي ڪارڪن ڪيڏانھن ويا”

جڏهن ب ڪوئي دنيا جي ملڪن ۾ ٿينڌڙ ظلمن جي ڳالھ ڪندو آهي ، مون کي ايئن ئي محسوس ٿيندو آهي ت هي هٽلر جي دور ۾ ۽ الاهو جي دور جي ڳالھ پيو ڪري جتي ماڻھن کي کنڀي ڳڙڪايو ماريو ويندو هيو يا وري الاهو وانگي رستي تان کڻين ماري اڇلايو ويندو هيو ۽ هٽلر جيان وستيون واهڻ سڀ ساڙي راک ڪري پنهنجي بادشاهت مڃرائڻ لاء ظلم جبر ڪيو ويندو هيو ۔ پر دراصل اها حقيقت تي ٻڌل هڪ تاريخ قصو آهي ۔ پر دنيا سمجھو ت هي اهڙا واقعا تڏهن ڪيا ويندا هيا جڏهن جهالت جي دور عروج تي هوندو هيو ، هٿيارن سان وڙهي ماري بادشاهتون مڃرايون وينديون هيون ، ۽ يا ت وري انھن ڪوڙي بادشاهت ن مڃڻ تي ڌرتي تان ڌڪاريو ويندو هيو ۔ پر اڄ ان سموري عالم دنيا ، دنيا جي عظيم ملڪن ، اقوام متحده کي هي ٻڌائيندا هلون ت اهو ظلم جبر جي راند ختم ناهي ٿي اڄ ب گھڻا ئي هٽلر جي بادشاهي سوچ رکنڌڙ پنھنجي ملڪن ۾ قومن کي غلام بڻائي ڌرتي تان ڌڪارڻ ، وسيلن تي قبضه ڪرڻ ، وسندين کي باهيون ڏيڻ ،۽ ان ظلم ڏاڍ جبر خلاف آواز اٿارينڌڙ ننگر خان چنه، ديدار امرت’ ھدايت لوھار ،الله وڌايو مهر ، مجيب چولياڻي ،ايوب ڪانڌڙو ، جھڙن ارڏن پٽن کي واڙي قيد ڪيو ويندو آهي ۔

گمشدگين تي ميڊيا جي خاموشي….

سنڌ ۾ قومپرست ڪارڪنن جي کنڀي گم ڪرڻ واري غيراخلاقي غيرانساني عمل خلاف دنيا جي هر ملڪن ۾ ننگر چنه ، پنھل ساريو ، الله وڌايو مھر ،سميت سڀني ڪارڪنن جي آزادي جي ڀرپور نموني تحريڪ هلائي وئي دبئي ،آسٽريليا ،آمريڪه،جرمني،ڪئناڊا سميت ڪافي ملڪن ۾ ان عمل خلاف احتجاجي مظاهرا پڻ ڪيا ويا پر افسوس سد افسوس هو ملڪي ميڊيا چينلن تي تالا لڳل هيا سواء ڪجھ سنڌي اخبارن جي باقي سڀ پرنٽ ميڊيا توڙي اليڪٽرڪ ميڊيا ڄڻ ت چپ جو روز رکي ونگار وهڻ واري ڪوشش ۾ رڌل هئي ۔نومبر 2014ع ۾ جڏهن قومي ڪارڪنن جا کنڀڻ کانپوء وقفي وقفي کانپوء جڏهن چچريل لاش ملندا رهيا هڪ طرف پوري سنڌي قوم ۾ ڪاوڙ ۽ بغاوت جي لھر پکيڙيل هئي ۽ ٻئي طرف سموري انسانيت پرستن ۾ تشويش جي لهر پکيڙيل هئي ۔ ان ايڏي سامراجي ظلم ۾ اسان جو سڀني سنڌي ميڊيا وارن ڀرپور ساٿ ڏنو پر اسين شڪر گذار آهيون آواز نيوز وارن جا جن ڊاڪومينٽري ڪري اسان جي قومي ڪارڪنن جي گمشدگي کي ڀرپور نموني هلايو ويو ۔اردو ميڊيا ت آهي ئي ويچاري ايئن ان تي معيار ڪھڙي ڏبي۔۔۔

کنڀي گم ڪرڻ ۽ قومي ڪارڪنن کي مارڻ اها ڪھڙي ب دنيا جي باقي ملڪن ۾ ريت ناهي رهي پر اسان وٽ اها سوچ عروج تي آهي ت شايد کنڀي گم ڪرڻ ۽ وري مارڻ سان آزاديء جون تحريڪون ختم ٿي وينديون يا وري انھن مان جان ختم ٿي ويندي پر تاريخ جي ويڙھ هميشه ظالم سامراجي کي شڪست ڏيئي حق ۽ سچ جي فتح ڪري ساٿ ڏنو آهي ۽ مظلوم قومن جي حامي ڀري آهي پوء ڀلي اهي تاريخون ، سائوٿ آفريڪه، بنگلاديش ، ڪردستان، ڪاٽالونيه ڇو ن هجي تاريخ ۾ سي سوڀارا نظر آيا آهن ۔

جبر ظلم ڏاڍ سان ڪنھن جو آواز ڌٻائي ن ٿو سگھجي پر ان ۾ ويتر جان پئجي ويندي آهي ۽ مظلوم قوم مٿان ظلم جبر نفرت جو ٻج پوکي ڇڏيندي آهي ، اهڙيون ڪريل حرڪتون ن صرف انھيء مظلوم قوم مٿان وقتي پر ظالم مٿان مستقبل هاڃيڪار ثابت ٿينديون آهن ۔۽ پوء انصاف جي لاحاصل عنصر کي ڏسي ڪري عوام ن صرف اهڙين حرڪتون ڪرڻ وارن ۽ اهڙين حرڪتن کان پر انصاف واري لفظ مان ب نفرتون ڪندا آهن جنھن لفظ مان اميدون لڳائي ڪيترا ئي خون لڙهي ويندا آهن ۔

اوهان کنڀي گم ڪري عدالتن ۾ پيش ڪيو باقي واڙي قيد ڪري ڪھڙي تاريخ ٿا ڌهرائڻ چاهيو ۔ ت اسين وقت جا هٽلر آهيون اسين وقت جا ھلاڪون آهيون ، اسين وقت جي عرب حڪومت آهيون جنھن يمن ۾ انسانيت جي لتاڙ ڪري امن جي نالي تي بيگناھ شھرين جو خون وهايو آهي ،يا وري اهو ثابت ٿا ڪرڻ چاهيو ت اسين هت بادشاهت ۽ هڪ صوبي جي سامراجي تخت بازي هلائڻ ٿا چاهيو ، پر ملڪ ۾ رهنڌڙ سنڌي ، بلوچ ، سرائيڪي، پختون، هزارا برادري، گلگتي ، سموري قومن کي پنھنجي ماڳ تي آزاد رهڻ جو مڪمل حق حاصل آهي ن ڪي ڪنھن هڪ صوبي جي غلامي ڪرڻ جو ،

هڪ صوبي واري بادشاهت مڙھڻ واري ساڳئي طريقي وڏين ڪوششن سان ٺاهيل مسلمانن لاء هڪ الڳ ملڪ کي ٽوڙي ڇڏيو ۽ اوهان وري انھيء ڳالھ کي درهائڻ ٿا چاهيو ؟

جيڪڏهن هن ملڪ ۾ سموري قومن سمورن صوبن کي برابري جا حق ڏنا ويندا ، جيڪڏهن هڪ صوبائي مداخلت بند ڪئي ويندي ، جيڪڏهن تخت پنجابي ختم ڪري سموري قومن کي ملڪي معيشيت مان برابر حصو ڏنو ويندو ، جيڪڏهن سنڌ جي تعليمي ادارن سميت ملڪ جي تعليمي ادارن مان مداخلتون بند ڪيو وينديون ت ڪير ب نفرتن جو ٻج پوکي ن سگهندو ڪو ب جبر ڏاڍ جو شڪارن  ٿيندو باقي جي سامراجي تخت هلائڻ جي سوچ جاري رکي وئي روز جبر خلاف آاوز اٿندا ۽ وري ساڳئي طرح گمشدگيون ڪيون ويندون وري نئين طرح سان ڪنھن الڳ ملڪ کي نئين سر جنم ڏنو ويندو ۽ ٿيندو ب سھي جي جبر ڏاڍ ۽ گمشدگين وارو سلسلو بند ن ٿيو ت حالتون ڳنڀير ٿي وينديون نفرتون عروج کي ڇهنديون ۔

هاڻي ڳالھ ڪئيسين جبري زوري کنڀڻ جي۔ سو ان ڳالھ ۾ ڪو ب شڪ ناهي ت سنڌي قوم جي حقن جي ڳالھ ڪنڌڙن کي ڪھڙا واڳون ٿا ڳڙڪائي وڃن ، يا انهن کي زمين ٿي ڳيهي وڃي يا آسمان اڏائي ٿو وڃي ، يا وري نئين مخلوق آئي آهي جيڪا پنھنجو ڏاڍ ٿي هلائڻ چاهي ۔

افسوس ان ڳالھ جو آهي ت هر روز ازخود نوٽيس وٺڻ واريون ملڪ جون عدالتون الائي ڇو خاموش ويٺل آهن ، انھن کي الائي ت ڇا ٿي ويو آهي جو ڪنھن هڪ جج جي پٽ جي گمشدگي تي ايڏو ماتم ڪرڻ وارن کي هي سنڌي قوم جي مائرن ڀينرن جي ڪوڪون دانھون ٻڌڻ ۾ ڪو ن ٿيون اچن ، ڪاريون پٽيون ٻڌي رستن جو سفر ڪرڻ وارن کي اهي احتجاج نظر ڇو ن ٿا اچن ،اوهان ڪنھن هڪ جي ڪري پوري عدالت  جو بائيڪاٽ ڪيو هيو ٿرٿلو مچايو هيو اوهان جو پٽ گم ٿيل هيو اوهان جون ننڊون فٽل هيون پر ڇا هي ڪنهن جا پٽ ن هوندا ، هي ڪنھن جا ڀائر ن هوندا ، هي ڪنھن جا ور ن هوندا ، جو گذريل مھيني مھيني روز 6-7 جي بنياد تي سنڌ مان قومي ڪارڪن ليکڪ کنڀيا ويا جن جو هن محل تائين ڪو اتو پتو ڪونھي ، جنھن جي آزادي لاء سول سوسائٽي ، قومپرست جماعتن ، کنڀجي ويلن جي وارثن هر روز احتجاجي مظاهره ڪيا ويا ، ڇا اهي مظاهره توهان کي نظر ڪو ن ٿا اچن  ڪنهن جي ايميا تي ميڊيا کي ڪنھن هڪ اداري جو غلام بڻائيو ويو آهي، هر روز ڪچري کان وٺي ڪتو مرڻ تائين جون خبرون هلائينڌڙ ميڊيا کي ڇا هي واقعا نظر ڪو ن آيا ، ڇا انھن جا احتجاج نظر ڪو ن آيا ، ڇا رڻ پٽ ۾ واڪا ڪندي ھداي لوھارجي ڌيء سسئي ۽ سورٺ جون دانھون اوهان تائين ن پھتيون ، ڇا اوهان جي ڪنن تي ڪنھن ڏاڍ جبر واري حڪيم جي پٽي پھريل آهي ، جو پوري سنڌ کي جاڳائينڌڙ آواز اوهان جا ضمير ن جاڳائي سگھيو ، ڇا ڏوڪري مان کنڀي گم ڪيل شاهد جوڻيجي جي امڙ جي نازڪ حالت اوهان کي ڪو نٿي نظر اچي جيڪا پٽ جي گمشدگي جي صدمي ۾ فوت ٿي وئي ” اهڙين اکين کان  ماڻھون نابين ڀلو آ جيڪو زبان جي اشارن جي سمجھي صحيح قدم ت کڻندو آهي ۔ اوهان ت انھن کي ب مات ڏيئي ڇڏي ،

سنڌ مان جيڪي جبري طور کنڀي گم ڪيا ويا آهن اهي عدالت ۾ ڇو ن ٿا آندا وڃن ۔

دنيا جا تاريخي دهشتگرد جيڪي طالبان ب رهي چڪا جيڪي گينگ وار جا سربراھ ب رهي چڪا جيڪي اڄوڪي دور ۾ امن  جي نالي سان پوري دنيا جو امن تباھ برباد ڪيون ويٺا آهن انھن ب کي گرفتار ڪري عدالتن ۾ پيش ڪيو ويو آهي پوء ڀلي اهو حافظ سعيد ڇو ن  هجي ، احسان الله احسان جي پاڻمرادو گرفتاري کانپوء پرسرار منظر عام تان غائب هجي يا وري ڇوٽو گينگ کانپوء عزير بلوچ هجي ۔۔

جڏهن سڀني دنيا ۾ بگاڙ پيدا ڪرڻ وارن کي ملڪي عدالتن ۾ پيش ڪيو ويو ت پوء  سنڌ جي حقن جي ڳالھ ڪنڌڙ آزادي جي ڳالھ ڪنڌڙن کي ڪڌي رسم تحت ڇو  کنڀي گم ڪري واڙيو ويو آهي ۔ڇو ن ٿو قومي ملڪي عدالتن ۾ پيش ڪيو وڃي ۔ جيڪڏهن واقعي ۾ انهن مٿان ڪي ڪيس آهن يا هو اوهان جي نظرن ۾ سنڌ سان عشق ڪنڌڙ آزادي گھرنڌڙ ڏوهاري آهن ت ملڪي عدالتن ۾ پهچايو وڃي۔پر هو ڄاڻن ٿا هي جيڪو اسان غيراخلاقي غيرانساني عمل ڪيو آهي اهو کلي عام قانون جي خلاف ۽ انساني حقن جي ڀڃڪڙي  آهي اهي ڄاڻن ٿا اسان کي شڪست ٿيندي اسان کي ناڪامي جو منھن ڏسڻو پوندو ۔هو پنھنجون ڪوتاهيون پنھنجو ڪردار پنھنجي ساخ لڪائڻ لاء پيش ن ڪري رهيا آهن ۔هو ڄاڻين ٿا جيئن بلوچ اڳواڻ گزين مري بلوچستان ڪورٽ مان باعزت بري ٿي ويو هي سڀ ڪوڙا فريب منافقت تي ٻڌل ڪيسن جي عدالتن ۾ شڪست ٿيندي ۽ هو انڪري ن ٿا پيش ڪن ۔

اهڙا قسم جا واقعا ت آمرن جي دور ۾ ب ن ڪيا ويندا هيا ، اهڙي قسم جا واقعا ت شام دمشق، بغداد جي جنگين ۾ ب ناهن ڪيا ويا ، اهڙا واقعا ب مھاڀاري لڙائين ۾ ن باهن ڪيا ويا جھڙا واقعا هنن بنگلاديش جي قوم ۽ سنڌين مٿان ڪرڻ شروع ڪيا آهن ڪھڙو قانون ٿو اجازت ڏيئي کنڀيو ماريو ساڙيو آزاد گھمون ڪير ن پڇندو جيڪو پڇي ان جو آواز ڌٻايو انصاف جا گهر خريد ڪيو ٺيڪا هلايو بادشاهت قائم ڪيو حق فٻايو ۔۔۔۔

هاڻي اهي نظرون سنڌ هاء ڪورٽ جي چيف جسٽس ۾ آهن ت ڇا هو انسانيت جي لتاڙ جو نوٽس وٺندو ، ڇا هن کي سنڌ ۾ جبري گمشدگيون نظر اينديون ، ڇا هو اکين تان پردو لاهي اکيون کوليندو , ڇا سنڌ جا سڏڪا ان کي ٻڌڻ ۾ ايندا ، ڇا مارئي جون ڪوڪون ٻڌندو يا وري ڪاري پوشاڪ اوڙي بس ڪري تاريخي خاموشي اختيار ڪري تاريخ جو ڪارو باب لکندو ۔

منھنجي سنڌ جي مائرن ڀينرن جي دانھن آهي ۔۔۔۔

ٻڌايو ڪھڙي ڏوھ ڪھڙي قانون تحت سنڌ مان پرامن سنڌي قومي ڪارڪن کنڀيا پيا وڃن ، ٻڌايو وڃي ڪھڙي قانون تحت انھن کي ٽارچر سيلن اندر قيد ڪري واڙيو ويو آهي ، ڪھڙي ڏوھ ۾ اهي گذريل ڪي مھينن ڪي سالن کان ڪال ڪوٺين منجھ باندي بڻايا ويا آهن ،ڪھڙي ڏوھ ۾ سنڌ جو پرامن صوفي ڪارڪن پنھل سارئي کي کنڀي واڙيو ويو آهي ۔هو هڪ رحمدل نيڪ دل انسان جنھن پنھنجي جواني جي جوڀن ڏينھن کان وٺي هن محل تائين سدائين انياء خلاف آواز اٿاريو هو ت سدائين ٻين مٿان ظلم خلاف ڀڙڪي اٿي پوندو هيو ،هو سنڌ جو صوفي امن پرست جنھن آخري گھڙي تائين پيادل مارچ ڪري سنڌ ما  جبري کنڀي گم ڪيل قومي ڪارڪنن جي آزادي لاء جاکوڙيندو رهيو ، هن جو ڏوھ ظلم خلاف آواز اٿارڻ بڻيو يا ان جو آواز جي سٽ گھڻن کي مچ ٿي لڳي جو هنن جو آواز ڌٻائڻ لاء کنڀي گم ڪيو ويو آهي ۔

اسين کنڀجي ويلن جي وارثن سميت خادم آريجو ،ديدار امرت، الله وڌايو مهر ،هدايت لوهار ،سيف جتوئي ، سميت کنڀجي ويلن جي پرامن طور تي آزادي جو مطالبو ڪيون ٿا ۔ کنڀجي ويلن کي فوري طور آزاد ڪري بيچيني ختم ڪئي وڃي  ۔۔اسين عالمي عدالتن کان سنڌ جي قومي ڪارڪنن جي کنڀجڻ جو فوري نوٽيس وٺي بازيابي جو مطالبو ڪيون ٿا ۔اسين سنڌ هاء ڪورٽ کان معاملي  جو ازخود نوٽيس وٺي گم ٿيلن کي صحيح سلامت بارياب ڪرايو وڃي ۔۽ سنڌي قوم ۾ پکيڙيل بيچيني ختم ڪئي وڃي ۽ غيراخلاقي رسم کي پڻ انجام تي آندو وڃي ت جيئن سڀاڻي ڪنهن ماء جو پٽ وري ڪٿان ن کنڀيو واڙيو وڃي ۔سنڌ جي مائرن جي دانھن آهي انساني  حقن جي ڪميشنن، عالمي عدالتن مسيحا جھڙن اڳواڻن کان اسان کي پنهنجا پيارا آزاد ڪرائي ڏنا وڃن ۔هر سنڌ جي مائرن ڀينرن ڌيئرن جي آھ آ سنڌ مان ديدار امرت ، هدايت لوهار ، غني آريجو ،سميت سڀني کي آزاد ڪيو وڃي ۔

 

سرجيس ته سُور سامائي ته سُک ويا:ۡ ماهم سنڌي / ميرپورخاص

ست سورمين جي ساراهه ڪندڙ سنڌ صوبي اندر اسانکي عورتن جي روپ ۾ هر قسم جي بهادري وارا ڪردار نظر ايندا .  هڪ عام عورت کان سورمي ٿيندي ٿيندي عورت ان ڌرتي نماء بڻجي ويندي آهي ، جيڪا انهن انسانن جا ٿُڏا به سهي ٿي جيڪي انهي ڌرتي جي سهاري هلن ٿا ، وري ڏسجي ته اها  ڌرتي پاڻ مٿان هلندڙن کي به هر زلزلي کان بچائي ٿي . انهيء زمين جي ٿورڙي لرزش يا زلزلو به قد آور  بُت جو جٽاءُ ناهي ڪري سگهندو . عورت کي جڏهن به موقعو مليو آهي ته ان هر محاذ تي پاڻ مڃايو آهي ۽ جڏهن به کيس سور ڏنا ويا آهن ان سَر تي سَٺا آهن  .  اها ئي عورت سنڌ اندر اڄ به  هيڻائي جو ، انيڪ زيادتين جو شڪار آهي . اسانجو معاشرو ڪيترين مثبت تبديلين بعد اڄ به سجاڳ ڪونهي ، تنهنڪري اڄ به مرداڻو معاشرو عورت جا جائز حق ، ان کان آزادي سان جئيڻ جو ڏانءُ ، بهتر تعليم تربيت ، ۽ سار سنڀار جو حق پيرن هيٺيان ڇڪي ڇني رهيو آهي . سنڌ اندر عورت کي ڪمزور ڪرڻ لاء اڻ ڳڻيا  حربا استمعال ڪيا وڃن ٿا جئين اهو اُڀري پنهنجي طاقت سان مردن جي سامراجي نظام کي شڪست نه ڏئي وجهي . عورتن سان پيش ايندڙ اهم مسئلن ۾ سر فهرست عورتن سان ٿيندڙ زيادتي ، گهريلو تشدد ، ڪاري ڪري مارڻ ، نوڪري جي هنڌن تي هراسمينٽ ، ننڍي عمر ۾ شادي ، سڱ چٽي ڏيڻ ، ڏاج جي نالي تي ظلم ڪرڻ ، ڌي نه ڄمڻ يا اولاد نه ٿيڻ تي کيس اڪيلو ذميوار ڪرڻ ، کيس تعليم کان دور رکڻ  وغيره آهن . انهن سنجيده مسئلن لاء سنڌ حڪومت قانون ٺاهيا ، سزائون پڻ مقرر ڪيون آهن پر عمل کان سواء علم رهندو ته به ڪهڙي ڪم جو رهندو ؟ عورتن لاء ٺهندڙ قانون صرف ڪاغذن جي پنن تي ئي لکيل رهجي وڃن ٿا ۽ سنڌ جي عورت اڄ به انهن مان ڪو به لاڀ حاصل ناهي ڪري سگهي . شايد ان جو ممڪن سبب اهو به آهي ته اسانجو سماج اڄ به عورت جي آزادي کان انڪري ايترو ڊڄي ٿو ته ، اها جيڪر ٻاهر نڪتي ته کيس مرداڻي سماج کي چئلينج ڪرڻ خاص مشڪل نه هوندو . نه صرف هڪ اڻ پڙهيل عورت پر وڏن تعليمي ادارن  ،  ڪاليجن ، يونيورسٽين ۾ تعليم حاصل ڪندڙ ڇوڪريون پڻ پنهنجي استادن هٿان يرغمال ٿين ٿيون .  سنڌ اندر پري گهر هجڻ سبب هاسٽلن ۾ رهندڙ شاگردياڻين جي هڪ رپورٽ موجب ، استاد توڙي هم ڪلاس ڇوڪرا ۽ ٻيو عملو پڻ ڇوڪرين کي حراسان ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن .  اهو سڀ انهيء ڪري جو اسان وٽ اڄ به اها ذهنيت موجود آهي ته  هڪ  عورت جي پٺتي پوڻ سان ئي مرد پاڻ کي ڪاميابي جي ويجهو ڪري سگهي ٿو . ظلم جي چڪي ۾ پيسجڻ  بعد جڏهن به سنڌ اندر عورت خلاف ٿيندڙ ڪنهن ڏاڍ ، جبر ۽ ظلم خلاف ڪو بل اسيمبلي اندران پاس ٿئي ٿو ته عورتن جو حقن واريون تنظيمون ۽ سڌريل طبقو ان جو آڌرڀاءُ ڪري ٿو . قانون ٺهڻ سان گڏ سجاڳ عورتن ۾ پڻ سرهائي اچي ٿي ته متان هاڻي قانون ٺهڻ سان ڪا ڏوهن ۾ گهٽتائي اچي ۽ ڪٿي ڪا مظلوم بڻيل عورت  هاڻي محفوظ مقام ماڻي سگهي ، جٿان هو پاڻ خلاف ٿيندڙ نا انصافي خلاف جنگ جوٽي . نئون ٺهندڙ قانون ان سان ٿيندڙ ويساهه گهاتين جو ڪو ازالو ڪري سگهي ،  پر اهي سڀ قانون ، سڀ واعدا ،   ٺاھ ۽  ڏوهن جون سزائون ڪاغذ تي لکيل ئي رهجي وڃن ٿيون . اهي قانون صرف سفيد ڪاغذ ڪارا ڪرڻ لاء ٺهن ٿا پر اصل زندگي ۾ ڪو فائدو ان عورت کي ناهن ڏئي سگهندا ، جنهنجي مٿان تيزاب هاري کيس سڄي عمر لاء عذاب ۾ ڦٽو ڪيو وڃي ٿو . انصاف ڳوٺن جي سنهين گهٽين مان ته نٿو گزري پر شهري افراتفري ۾   به ڪنهن مظلوم عورت جي دانهن عدالتي دروازن تائين پهچندي پهچندي گوڙ جي گدلاڻ ۾ گم ٿيو وڃي . اڄ به ڪا نياڻي ڪنهن پوڙهي کي سڱ چٽي ڏني وڃي ٿي ، يا دشمنن جي در تي قرض لاهڻ لاء نام نهاد شادي ڪري موڪلي وڃي ٿي ته ، اهو ان جي نصيب تي ڇڏيو وڃي ٿو ته رهزنن جي گهر ۾ هو عورت ڪهڙو سلوڪ سان باقي وقت گزاريندي . هن جي جان جو جوکم کڻي کيس ڪنهن پوڙهي يا نشائي حوالي صرف ان ڪري ڪيو وڃي ٿو ته ، اهو ڏنڊ سندس گهر جي ڪنهن مرد مٿان ٿيل قتل ڪرڻ بعد عائد ڪيو وڃي ٿو ۽  عيوضي طور عورت کي سزا ادا ڪرڻي هجي ٿي .  جڏهن ڪنهن جرڳي اندر مردن جي غيرت بچائيندي ڪيس ماريو وڃي ٿو ، ڪاري جو الزام لڳائي کيس مارڻ جي فتوائون جاري ٿين ٿيون ۽ سندس جسم ڪهاڙين جي وارن سان ته ڪڏهن بندوق جي گولين سان رتو رت ڪيو وڃي ٿو ، ته پوء اهي عورتن جي تحفظ جا  قانون هڪ مزاڪ کان سواء ڪجھ ناهن لڳندا .  ڏاج جو بهانو هجي ته به عورت ڏوهاري ، مڙس تشدد ڪري تڏهن بہ  عورت تي ئي الزام عائد ٿئي ٿو . ايتري حد تائين جو چانھ پاڻي ۾ دير ڪرڻ سبب به هڪ عورت سنگين نتيجا ڀوڳي ٿي.ڪوبه قانون انساني بهتري لاء ، انساني زندگي ۾ نظم ضبط سان گڏ ڏوهن جي روڪٿام ۽ گناهگارن کي سزا ڏيڻ لاء هجي ٿو ، پر سنڌ جي عورت جٿي اڄ سڌري دنيا ۾ اڳيان اچي رهي آهي اُتي ڪيتريون ئي سنڌياڻيون اڄ به ظلم جون ماريل ۽ هيسيل آهي.

سنڌ صوبي اندر عورت سان هر قسم جو ڏاڍ ، ظلم ۽ نا انصافي اڄ به رڪجڻ بدران وڏي تعداد سان وڌي رهي آهي . پوين هڪ ڏيڍ سال اندر 600 عورتون مختلف سببن ڪري قتل ٿيون آهن . جنهن ۾ 200 عورتون صرف ڪارو ڪاري جي ڪُڌي رسم هيٺ قتل ڪيون ويون آهن ، جن ۾ ڪجھ راڄوڻي جرڳن جي فيصلن بعد ۽ ڪي انفرادي سطح تي قتل ڪيون ويون آهن .  ان کان علاوه 250 کان مٿي عورتون ريپ  ۽ جنسي تشدد جو شڪار ٿيون آهن . انهي عرصي ۾ تشدد ۽ مارڪُٽ ۾ سنڌ صوبي اندر 800 عورتون اجل جو شڪار ٿيون آهن . جڏهن ته 1500 کان مٿي معصوم نينگريون وحشي درندن جي حوس جون  شڪار ٿيون آهن  . اهي ٻارڙيون جيڪي اڃا نابالغ هيون ۽ سمجھ ۽ بلوغت جيتري ئي عمر به نه رکندڙ هيون . پوين سال دوران ذهني پريشانين ۾ مبتلا ٿي سنڌ ۾ 400 کان مٿي ڇوڪرين آپگهات جي ڪوشش ڪئي جن ۾  350 ڄڻيون زندگي جو ڏيئو وسائي ويٺيون  . ياد رهي ته  سنڌ يونيورسٽي جي شاگردياڻي ڦاهو کائي انت آڻيندڙ  نائلا رند  ۽ قتل ڪيل تانيه خاصيخلي به انهن ئي مظلوم عورتن ۾ شامل آهن ،  جنهنن جا خون لڳ ڀڳ لڙهي ويا آهن . ان کان علاوه مجبوري سبب ۽ ظالمن جي هٿان وڪامڻ بعد هڪ رپورٽ موجب پوري پاڪستان اندر 40 لک عورتن جسم فروشي کي پنهنجو پيشو ۽ روزگار بڻائي ڇڏيو آهي . سنڌ اندر پڻ “ڪال گرل“ جي ڪهاڻي ۽ فحاشي جي اڏن جي جڳھ جڳھ هئڻ جو ڪارو ڌنڌو  ڪو لڪل ناهي ، بلڪه ان ڌنڌي مان ڪيترا ئي درندا صفت مرد ڪمائي پڻ ڪن ٿا . سنڌ اندر اڍائي سئو عورتون جيلن جي ڪال ڪوٺڙين ۾ قيد آهن  ، جن مان ڪي مجبوري ۽ ڏاڍ سهي خون ڪري وجهن ٿيون ته ڪي انتقامي ڪارواين ۾ قاتل ٿيو وڃن . قيدي عورتن کي  جيلن اندر  ڪا سهولت ناهي هوندي بلڪه هو پاڻ جيل جي عملي هٿان هيسيل ۽ انهن جون غلام هونديون آهن . کين وڪيل تائين ڪا رسائي پڻ ناهي ملندي ۽ هو بنا رحم جي اپيل جي سزا ڀوڳينديون رهن ٿيون . جبري شادين ۾ پڻ وڏي تعداد ۾ اضافو آيو آهي . هڪ پاسي والدين پاران پنهنجا رشتن ناتن ۾ مجبوري جو سبب ڄاڻائي ڇوڪريون پرڻايون وڃن ٿيون ،  ۽ وري گهڻي تعداد ۾ مدرسي جي مولوين پاران اقليتن جي معصوم ڇوڪرين کي اغوا ڪري کين جبري مذهب بدلائي شاديون ڪيون وڃن ٿيون . ايڌي سينٽر ڏي نظر ڪجي ته سوين بي گهر عورتون ترسڻ باوجود هر مهيني 100 کان مٿي عورتون اچي پناھ گاھ لاء در کڙڪائين ٿيون . سنڌ ۾ موجود 3 وڏا دارالامان  ، جيڪي حيدرآباد ، سکر ۽ ڪراچي ۾ موجود آهن  تن ۾ سهولتن جي اڻهوند سان گڏ عزت ۽ آبرو واري زندگي به سلامت ناهي . اتي پڻ عورتون کي زوري ڪجھ پئسن عيوض وڪڻيو وڃي ٿو ۽ انهن جي زندگي بدترين بڻائي وڃي ٿي . سنڌ اندر عورت ڊپريشن جو حد کان وڌيڪ شڪار آهي ۽  نفسياتي طور بيمار پڻ گهڻي ٿئي ٿي . حيدرآباد ۽ سکر جي وڏين نفسياتي اسپتالن موجب ته روز ايندڙ مختلف دماغي بيمارين ۾ مبتلا مريضن ۾ 80 سيڪڙو تعداد عورتن جو هوندو آهي جيڪي گهريلو ۽ ٻاهر جي دنيا جي مسئلن جو شڪار ٿي پنهنجي ذهني صحت وڃائي ويهن ٿيون  . ڪيڏي نه حيرت جي ڳالھ چئبي ته سنڌ اسيمبلي ۾ ويٺل 30 عورت ميمبرياڻيون به بظاهر خاموش آهن . سياست اندر ۽ ننڍن وڏن سياسي عهدن تي فائز عورت پڻ وڏي پيماني تي ذهني تشدد ۽ هراسمينٽ جو شڪار ٿين ٿيون . هي اُهي عورتون آهن جيڪي سياست ذريعي تبديلي آڻڻ لاء نڪتيون آهن پر واٽ هلندي ويرين جي هٿان شڪار ٿي وڃن ٿيون . تازو ئي مثال وٺجي ته فنڪشنل ليگ جي عورت ايم پي اي نصرت سحر عباسي کي چيمبر ۾ اچڻ جو چئي ڪيڏي نه بدتميزي سان ڳالهايو ويو هيو . اها ڳالھ ميڊيا تي اچڻ بعد به کيس مزاق ۽ تنقيد جو نشانو بڻجڻو پيو . غير ملڪي ڊگريون ماڻيندڙ تعليم يافته صوبائي وزير مير هزار خان بجاراڻي پڻ پنهنجي شڪ جي ۽ گهريلو مسئلن جي بنياد تي زال جو خون ڪري ڇڏيو . جنهن کي ميڊيا پڻ دٻائي ڇڏيو ۽ ان جي بي گناھ زال جو خون  سندس مڙھ سان گڏ مٽي اندر دٻجي ويو . هاڻي ته سوشل ميڊيا جي عام ٿيڻ بعد ان جا منفي اثر پڻ عورتن تي ئي وڌيڪ پئجي رهيا آهن . فيس بُڪ سميت ٻين هنڌن تي جيڪر ڪا ڇوڪري پاڻ مڃائڻ لاء اڳيان اچي ٿي ته اها فيس بُڪ گاھ به عورت لاء حراسان ٿيڻ جو هنڌ بڻجي ويندي آهي .  سوشل ويب سائيٽن تي پڻ ڪو نه ڪو سبب ڳولي عورت کي ڦاسايو وڃي ٿو . اهي ڏوھ سائبر ڪرائم ۾ اچي وڃن ٿا پر پوء به ان سان ڏوھ جي خاتمي جي خاطري نٿي ملي . سال 2010ع ۾ وومين هراسمينٽ قانون ٺاهيو ويو ، جنهن جو مقصد عورت کي تعليمي ادارن ۽ ڪم ڪار جي جڳهين تي تحفظ ڏيڻ هو . عورتن کي هراسان ڪرڻ جي ڏوھ ۾ ڏنڊ ۽ سزائون پڻ مقرر ڪيل هيون پر ايترا سال گزرڻ باوجود هراسمينٽ ڪيسن ۾ گهٽتائي باوجود گهڻائي ٿي آهي . عورت جڏهن به ٻاهر نڪري ٿي ته ان جي چؤطرف موجود مردن جو عملو کيس حراسان ڪرڻ ۾ ڪا ڪسر نٿو ڇڏي . نتيجي ۾ يا ته عورت بليڪ ميل ٿي وڃي ٿي يا ان نوڪري تان هٿ کڻي ٿي . عورتن تي ٿيندڙ مارڪُٽ کي روڪڻ لاء ڊوميسٽڪ وائلينس ايڪٽ 2013 منظور ٿيل آهي ، پر ظاهري ڄڻ ته رديءَ جي ٽوڪري حوالي ٿيو پيو آهي .  سنڌ چائلڊ ميرج ايڪٽ 2013ع پڻ قانون جو حصو بڻجي چڪو آهي ، جنهن ۾ ننڍي عمر ۾ ۽ 18 سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن جي شادي تي پابندي لڳل آهي ، پر تنهن هوندي به اڄ عام جام ٻارڙين جون شاديون ننڍي عمر ۾ ڪيون پيون وڃن .  اُهي  ڇوڪريون جيڪي ڏاج نه کڻي وڃڻ ڪري ساهرن طرفان ظلم جو شڪار ٿين ٿيون کين تيزاب هاريو وڃي ٿو ،    ساهرن جي خاندانن ۾ کين طعنا ڏئي زندگي مشڪل بڻائي وڃ انهي لاء به سنڌ حڪومت ڏاج جو بل تيار ڪيو آهي ، جنهن موجب نياڻي جا مائٽ ان کي 50 هزار روپين جو ڏاج يا روڪ رقم ڏئي سگهن ٿا ۽ انهيء رقم تي حق صرف انهي ڇوڪري جو هوندو . سندس مڙس ۽ ساهرن کي حق نٿو پڄي ته زبردستي اهي پئسا يا ان مان ورتل ڪا شيء پنهنجي قبضي ۾ کڻن . جيڪر والدين پئسي وارا هجن ته مرضي موجب ڏاج جي رقم وڌائي سگهن ٿا پر گهٽ ۾ گهٽ اها رقم مقرر آهي ۽ غريب خاندان ان کان مٿي ڏاج ڏيڻ جا پابند هرگز ڪونهن .  سنڌ ۾ صوبائي سطح عورتن جي لاء الڳ وزارتون ۽ حفاظتي شڪايتي سيل سان گڏ  ،  ڪيتريون ئي ملڪي ، غير ملڪي خانگي توڙي سرڪاري تنظيمون ڪم رهيون آهن .  سنڌ ڪميشن آن  دي اسٽيٽس آف وومين پڻ سنڌ گورنمينٽ پاران قائم ڪئي وئي آهي ، جنهنجي چيئرپرسن نزهت شيرين آهي . ان کان علاوه عورتن جي نمائندگي لاء هر هنڌ عورتن جا فلاحي مرڪز قائم آهن پر ڄڻ ته ناڪاره بڻيل آهن.

اڄ اسان جي سنڌ جي عورت هر هنڌ هر فورم تي پاڻ مڃائي ڪاميابي جو منزلون طئي ڪري رهي آهي . سول سوسائٽي کان وٺي سياست هجي ڊاڪٽري هجي ، انجنئيرينگ جو شعبو هجي يا سوشل ورڪر ٿي ڪري به عورت هر مقام تي پاڻ مڃرائي رهي آهي . پر نظر سنڌڙي تي ڦيرائجي ته اڄ به سنڌ جي عورت کي ست قرآن ته ڇا پر هڪ عام انسان جيترو حق حاصل ناهي .  اڄ به ظلم جي چڪي ۾ پيسجندڙ اُها ئي عورت آهي  ،  جنهن چڪي ۾ اَن داڻا پيهي پيهي پاڻ سميت سڄي گهر جو پيٽ پاليو آهي ، اها دردن جي چڪي ۾ پاڻ پيسي پئي وڃي. سنڌ جي عورت اهو نٿو گُهري ته کيس ست قرآن واري اهميت ملي ، پر عورت گُهر ڪري ٿي ته مونکي انسان سمجهي انساني رويو رکيو وڃي . مونسان ٿيندڙ ظلم خلاف قانون ٺاهيا ويا آهن ته انهن تائين منهنجي پهچ به ممڪن بڻائي وڃي . مونکي اُهي موقعا ميسر ڪيا وڃن جو آئون ڪنهن محڪوم ۽ قبضه ٿيل قوم جيان نه بلڪه هڪ خودمختياري واري زندگي گزاريان . سنڌ جي حقن جي لتاڙ خلاف اٿندڙ ۽ سنڌ کي آزاد ڪرائيندڙ ذهن پهرين اها ڳالھ سمجهي ڇڏين تہ ،   اها قوم جيڪا عورت سان ناروا ۽ امتيازي سلوڪ رکندي ، اها ڪڏهن به ترقي يافته قوم جون منزلون طئي ڪري نه سگهندي . هڪ قوم جي خوشحالي ۽ ترقي جو سڌو سنئون تعالق هڪ ماءُ جي گود سان آهي ،  جيڪا جنگي جوان ۽ بهادر پٽ تڏهن نپائي وڏا ڪندي جڏهن هو پاڻ ظلم کان آزاد ۽ تعليم يافته هوندي .

 

ملڪ جي ترقي ۾ نوجوانن جو ڪرادر .!!!!:  غلام مصطفيٰ جمالي

ملڪ جي ترقي ۾ نوجوان جو اهم ڪردار  رهيو آهي پر هن وقت نوجوان تمام گهڻي پريشاني واري زندگي گذاري رهيا آهن .جنهن جو وڏي ۾ وڏو ڪارڻ بي روزگاري آهي .مان سمجهان ٿو  ته جيڪڏهن ڪنهن به مسئلي کي سامهون رکي انهي کي حل ڪرڻ جي ڪوشش ڪجي  ته ڪو به اهڙو مسئلو ناهي جيڪو حل ٿي نه سگهي.!! پر هر روز ملڪ ۾ وڌندڙ ڪرپشن جي اُڏار ملڪ کي آسمان جي بلندين تي پهچائي ڇڏيو آهي، هر اداري ۾ ميرٽ جي لتاڙ ٿي رهي.!! نوجوان ملڪ جا سرمايا آهن ملڪ جا مسبقل آهن پر اڄ جو پڙهيل لکيل نوجوان ڊگريون کڻي دربدر واري زندگي گذاري رهيو آهي، وڏيون وڏيون ڊگريون کڻي نوجوان پٽيوالي جي پوسٽ لاءِ قطارن ۾ بيٺل انهن نوجوان جي درد کي هن ملڪ جا سياسي ڪامورا ڇا سمجهن پر افسوس ته اهو آهي ته جيترو ويڌن هن ملڪ جي پڙهيل لکيل نوجوانن سان آهي اهڙو ويڌن ڪٿي به ڪانهي .!!هن ملڪ اندر سفارشي دور آهي اڻ پڙهيل لاءِ ته پوسٽون آهن پر هڪ پڙِهيل لکيل نوجوان لاءِ صرف ۽ صرف ڌڪا ٿاٻا.

هن ملڪ ۾ نوڪريون انهن کي ملنديون آهن جن جي سفارش هجي يا جن وٽ پيسئو هجي پوءِ چاهي اهي نوڪرين جا اهل هجن يا نه پر کين نوڪري ِضرور ملندي آهي.!! جڏهن ته   وڏيون ڊگريون رکندڙ غريب نوجوان اهائي دربدري واري زندگي بسر ڪري رهيا آهن.!!سفارش تي ڀرتي ڪيل ماڻهو  جيڪي نوڪري جا اهل ئي ناهن هوندا انهن کي نوڪريون ملنديون آهن،  جنهن ڪري ملڪ جا ادارا تباهي جي ڪناري تي اچي پهتا آهن اهي نااهل ماڻهو وڏن آفيسرن جي چاپلوسي ڪري انهن کان نوڪري وٺي عيش آرام واري زندگي گذاري رهيا آهن پر انهن کي خبر ناهي ته سندن نڙي مان گذرندڙ حرام جو هڪ گرهه به اذيت ناڪ آهي،،،وڏن وڏن نارن ۽ روڊن ۽ چوڪن تي پنهنجي نالي جا پيناپيلڪ لڳائي نوڪري وٺندڙ اهي انسان،  غريب مسڪينن جي حقن جي سري عام لتاڙ ڪري رهيا آهن، پر انهن کان به ڪير پڇي ئي نٿو.!! ڪيترن ئي غريب مسڪينن کي ميرٽ تي نوڪري نه ملڻ سندن اڳيان هلي ڪري اعليءِ  تعليم حاصل ڪرڻ جي ادراي کي پست ڪري ڇڏيو آهي.! هٿن ۾ فائلون  کڻي در در جا ڌڪا کائيندڙ  نوجوان هاڻي تعليم حاصل ڪرڻ بجاءِ مزدوري ڏانهن لاڙو ڪري رهيا آهن ۽ مختلف هنر سکي رهيا آهن جنهن جو اثر شرح خوانگي تي پيو آهي جڏهن ملڪ ۾ ناانصافي راڄ ڪري ۽ حقڪدار کي پنهنجو حق نه ملي ۽ سندن حقن تي داڙو لڳي اهو ملڪ روشن مستقبل جا خواب ڪيئن ٿو ڏسي سگهي.!!

ملڪ جي  نوجوان کي مايوسي جي منهن ڏسڻو ٿو پوي پر سندن سينن مان حب وطني به ختم ٿي ويندي آهي ۽ پڙهيل لکيل نوجوان غلط رستن جي طرف لاڙو ڪرڻ  شروع ڪري ڇڏيندا آهن جنهن ۾ چوري،ڦرون ڪرڻ تي مجبور ٿي ويندا آهن جنهن مان ملڪ کي فائدو ملڻ بجاءِ نقصان ملي رهيو آهي ڪيترائي نوجوان نوڪريون نه ملڻ ڪري ملڪ کان ٻاهر هليا ويا آهن جتي سندس ڊگرين  جي اهميت ڏسي کين سٺِي پوسٽن تي مقرر ڪيو ويندو آهي جن ڪري اهي ملڪ اسان جي تعليم يافته نوجوانن جي ڊگرين مان فائدو وٺِي رهيا آهن .!! پرهن  ملڪ اندر شفارش ۽ جعلي ڊگرين تي ڀرتي ٿيل ماڻهن ملڪ جي ترقي ڏيڻ بجاءِ  ملڪ کي هڪ وڏي بحران ۾ وجهي ڇڏيو آهي ملڪ  اندر جڏهن به نئين ڀرتين جو اشتهار ايندو آهي ته ان اشتهار ۾ هڪ خاص لفظ لکيل هوندو آهي جنهن کي(ميرٽ)سڏيو ويندو آهي  پر افسوس ته اهو لفظ هاڻ صرف تقريرن جي زينت بڻيل آهي،پر جيڪڏهن ميرٽ تي نوڪريون  ڏنيون وڃن هان ته  ملڪ هن وقت وڏي  ترقي جي راهه تي هلندڙ هجي هان. ۽ نوجوان ترقي جي طرف ملڪ سان گڏ اڳرا هجن هان پر هن وقت بيروگاري ايتري ته وڌي وئي آهي جو هر ڪو پڙهيل لکيل نوجوان ميرٽ تي نوڪري نه ملڻ ڪري مايوسي سبب ڊپريشن جو مريض ٿي ويو آهي جنهن جو ڇوٽڪارو  صرف ۽ صرف بهتر زندگي آهي جن ۾ کين سندن حق مهيا ڪيا وڃن ۽ اهي نوجوان ملڪ جي خدمت ڪري ملڪ کي هڪ وڏي بحران مان ڪڍي سگهن ٿا.

ملڪ جو موجوده صوتحال ڪري سندس زبانن تي انقلاب جا نعرا آهن ۽ انهن نارن کي خاموش ڪرڻ لاءِ حڪومت هڪ پليٽ فارم تي گڏ ٿي سوچڻ گهرجي ۽ ملڪ اندر ڊگرين يافته نوجوان کي زندگين جي باري ۾ سوچڻ گهرجي نوجوان کي پنهنجا حق مهيا ڪيا وڃن ته جيئن هو اهڙي موذي مرض مان ڇوٽڪارو حاصل ڪري سگهن حيلا، وسيلا ۽ ذريعا انسان کي پنهنجين لياقتن ۽ صلاحيتن کي اڀارڻ ۽ اجاگر ڪرڻ ۾ وڏي مدد فراهم ڪندا آهن ڪيترائي اهڙا انسان جڪي ڪجهه به نه هئا  جڏهن کيس محمود جي روپ ۾ حيلا، وسيلا ۽ ذريعا ملي ويا ته وڏا ماڻهو بڻجي ويا ۽ هن جون ذاتي صلاحيتون نکري بيٺيون. پر هن ڌريي امڙ سنڌ ۽ هن جي رهندڙ سنڌ واسين جي نصيب ۾ حيلن، وسيلن ۽ ذريعن جي کوٽ رهي آهي  اها انهي ڳالهه ناهي ته سنڌ ۽ وسيلا آهن يا سنڌ ڌرتي ۾ وسيلن جي کوٽ آهي    ۽ جڏهن به ڪنهن قوم جو اهڙو حشر ٿيندو آهي يا ڪيو ويندو آهي ته پوءِ اها قوم اڻ ڏٺين قوتن ۽ معجزن ۾ ايمان رکڻ شروع ڪندي آهي. هن جي لوچ ته گهٽجي ويندي آهي پر سوچ ۾ اضافو اچي ويندو آهي . انهيءَ سوچ جو بنياد وري وهم ۽ وسوسا بڻجي پوندا آهن ۽ هر ڪنهن فرد جي بصيرت مفروضن تائين محدود ٿي ويندي آهي. اسان جو اهو ئي حشر آهي ۽ اسان انهيءَ موڙ تي پهچي چڪا آهيون. مفروضا ، وسوسا ۽ وهم اسان جي زندگيءَ جي هر هڪ شعبي ۾ واهيرا ڪري ويٺا آهن. ان ڪري اسان حالتن، واقعن ۽ فردن جي جاچ پڙتال سائنسي بنيادن تي ڪري نه ٿا سگهون، پر ان جي برعڪس انهن بابت پاڻ ڪو نه ڪو مفروضو ٺاهي، انهيءَ تي ڳنڍ ٻڌي بيهي رهون ٿا. تاريخ ۽ تحقيق جي صحت ۽ سند اسان جي انهيءَ مفروضاتي سوچ ڪري مُرجهي پئي آهي. سنڌي ٻوليءَ جو بڻ بڻياد انهيءَ مفروضاتي روين جي ور چڙهي اسان کان اوجهل ٿي ويو آهي . اسان جي مفروضاتي سوچ جو اهو عالم آهي جو سابق وزير اعظم پاڪستان ذوالفقار علي ڀٽي کان زندهه رهڻ جو حق کسيو ويو، سندس مزار جڙي وئي، پر ڪيترا ماڻهو ڪيتري وقت تائين اهو مڃڻ لاءِ تيار ڪونه رهيا ته ڪو سابق وزير اعظم هاڻي هن دنيا ۾ ڪونه رهيو آهي اسان جڏهن ڪنهن کي ”مادي ترقي“ ڪندي ڏسي برداشت ڪري نه ٿا سگهون ته پوءِ قومي ڀلائي جي نالي ۾ اسان جي جاکوڙ ڇاجي لاءِ آهي؟ ۽ ڪنهن جي لاءِ آهي؟ پوءِ اديب جيڪڏهن ڪتاب لکي ته هن رنڍا نه روڙيا ته ٻيو ڇا ڪيو؟ پوءِ جيڪڏهن سماجي ڪارڪن ڪٿي اکين جي ڪئمپ هڻائي ته ڇا ٿيو؟ پوءِ جيڪڏهن ڪنهن سياستدان قوم جي سورن تي ڳوڙها  وهايا ته ڇا ٿي پيو؟ اهڙيءَصورتحال ۾ اسان جو هر قلم – ڌڻي ، هر ڪو سماجي ڪارڪن۽ هر ڪو سياستدان ايئن ڪري رهيو آهي، ڄڻ کوهه ۾ مئل ٻلو موجود آهي ۽ هو ٻه ٽي سو باٽليون  پاڻيءَ جون ڪڍي دل ئي دل ۾ خوش ٿي رهيو آهي ته ايئن ڪرڻ سان هو کوهه کي پاڪ ڪري ڇڏيندو.

اسان جي اديبن، سماجي ڪارڪنن ۽ سياستدانن جو انهيءَ ڪري دڪو داخل نه ٿو ٿئي ۽ هنن جي  ڳالهه ۾  ان ڪري اثر پيدا نه ٿو ٿئي جو هو سماج جي داخلي خلفشارڏي توجهه نه ٿا ڏين. اسان مان هرڪو جو هينئن اهڙي عذاب جي اوڙاهه ۾ رجهي رهيو آهي ، ۽ اسان جو هنئن هڪ ٻئي جون ٽنگون ٻانهون ۽ سسيون لڻي رهيا آهيون ته ڪنهن به اسان کي هن آپگهاتي عمل کان روڪڻ جي ڪوشش نه ڪئي آهي. اسان جهڙوڪ ايئن پيا ڪيون ته ڪو غير اسان کي نه ماري باقي اسان هڪ ٻئي کي ڀلي ته گجر جيان ڪٽيندا رهون.ڪنهن خارجي مثبت تبديلي آڻڻ يا ان لاءِ ڪوشش ڪرڻ کان اڳ ”داخلي تبديلي“ نهايت ضروري ۽ اهم آهي. اسان جي سماج جي وجود کي اندران ئي اندران داخلي خلفشار، اجائي اختلاف ۽ بنا سبب دشمنيءَ واري ٽي بي وڪوڙي چڪي آهي ، ۽ اسان جو زور وري انهيءَ مريض جي هٿ منهن ڌوئڻ تي رهيو آهي. هي اسان جي عوام دوست ۽ ڌرتيءَ دوست ساٿين لاءِ هڪ اهم ايجنڊا آهي، انهيءَ کي نظر انداز ڪرڻ اسان سمورن جي ناقابل تلافي غلطي ٿيندي. اسان پنهنجي گهر ۾ موجود نانگ کي کير پيئاري، گهر ۽ در کان ٻاهر نانگ کي مارڻ سان بچي نه ٿا سگهون. ان ڪري اسان کي اڳ ۾ اها هٽ لسٽ ڦاڙڻي پوندي، جنهن ۾ هر ڪنهن جو نالو لکيل آهي، جيڪا اسان پاڻ ٺاهي آهي.

 

اي سي ايل ۾ نالو،ڇا شريف خاندان لاءِ گهيرو تنگ ٿيندو..؟؟: غلام مصطفيٰ جمالي

پاڪستان جي  قومي احتساب واري اداري “نيب” پاران شريف خاندان تي نيب ريفرنس داخل ڪري ڇڏيو آهي جنهن مان اهو ظاهر ٿي ٿو ته شريف خاندان لاءِ ايندڙ وقت ۾ وڏيون ڏکايو پيش اچي سگهن ٿيون.ڇو ته هن وقت تائين نيب جي حوالي سان جيڪي به ڪيس جون جيڪي به ٻڌڻيون ٿيون آهن انهن اندر ڪو به اهڙو پڪو ثبوت پيش نه ٿي سگهيا آهي جنهن مان اهو ظاهر ٿي ته شريف خاندان بي گناهه آهي، ۽ سندس خلاف جيڪو نيب اندر ڪيس هلي رهيو آهي اهو ڪوڙو ۽ بي بنياد آهي،جنهن ڪري هاڻ اهو ظاهر ٿي رهيو آهي ته شريف خاندان خلاف ڪاروائي جو وقت تمام گهڻو ويجهو اچي ويو آهي جنهن ۾ شريف خاندان گهڻو ڪجهه وڃائڻ وارو آهي،ڇو ته انکان پهرين ميان نواز شريف جيڪو ملڪ جو وزيراعظم هو کيس پنهنجي عهدي تان هٽايو کيس نااهل ڪيو ويو ۽ جيڪڏهن سوچجي ته وڃائڻ لاءِ ته اهو به گهڻو ڪجهه هُو پر هاڻي جيڪو ميان صاحب جو نيب ريفرنس اندر ويندو اها سندس ساک هوندي جيڪا رهي کُهي هئي،هن وقت تائين ميان نواز شريف ۽ سندس ڌي مريم نواز ۽ ڪيٽن صفدر جيڪي به بيان ڏنا آهن جن ۾ هنن بيرون ملڪ اندر پنهنجي ملڪيت جي وضاحت پيش ڪئي آهي انهن مان صرف ۽ صرف ڪرپشن ظاهر ٿي آهي جنهن ڪري هاڻي سندس نالو اي سي ايل ۾ داخل ڪرڻ لاءِ درخواست داخل ڪئي وئي آهي جئين هوُ پاڪستان کان ٻاهر نه وڃي سگهن.

نيب پاران ميان نوازشريف ۽ سندس ڌي مريم نواز ۽ سندس ناٺي ڪيپٽن صفدر “آر” جو نالو ايگزيٽ ڪنٽرول لسٽ (اي سي ايل) جي داخل ڪرڻ جي حوالي سان هڪ خط وزارت داخلا کي لکي ڏئي ڇڏيو آهي،نيب جيڪو خط ڏنو آهي انهي ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته ميان نواز شريف.مريم نواز،۽ ڪيپٽن صفدر احستاب عدالت اندر ٻن هفتن جي موڪل جي درخواست  ڏئي آهي جيڪا منظور ٿي وئي آهي،جڏهن ته انهي درخواست اندر ٻڌايو ويو آهي ته ميان نواز شريف جي گهر واري بيگم ڪلثوم نواز جي طعيب خراب ٿي وئي آهي جيڪا لنڊن زيراعلاج آهي،جڏهن ته ڊاڪٽر جو چوڻ آهي ته اهڙي ماحول اندر بيگم ڪلثوم نواز کي سندس مڙس جي تمام گهڻي ضروت آهي،

احستاب عدالت پاران هن وقت تائين جيڪي ٻڌڻيون ٿي چڪيون آهن انهن ۾ پهرين 13سپٽمبر تي ڪئي وئي هئي جنهن ٻڌڻي ۾ شريف خاندان جنهن جي نيب ڪرپشن ڪيس هلندڙ آهي کين 19سپٽمبر تي پيش ٿيڻ جو حڪم جاري ڪيو ويو هو،جڏهن ته ان وقت جيڪا ٻڌڻي ٿي هئي انهي اندر ميان نواز شريف ۽ سندس خاندان کي اها تاڪيد ڪئي وئي هئي ته هوُ 19سپٽمبر تي ڪهڙي حال اندر عدالت ۾ پيش ٿين پر انهي جي ڀيٽ اندر 19سپٽمبر جي شريف خاندان جو ڪو به فرد عدالت ۾ پيش نه ٿيو،جنهن کانپوءِ عدالت ڪاوڙ جو اظهار ڪندي ٻڌڻي کي26سپٽمبر تائين ملتوي ڪري ڇڏيو ۽ 27سپمٽمبر کي شريف خاندان کي وري به طلب ڪري ورتو ۽ اهو پهريون دفعو هو جڏهن 27سپٽمبر تي ميان نواز شريف عدالت اڳيان پيش ٿيو،ٻئي پاسي احستاب انهي ڏينهن ميان نواز شريف جي خاندان حسن نواز،حسين نواز،مريم نواز،۽ ڪيپٽن صفدر جي قابل ضمانت وارنٽ جاري ڪيا،ان ڏينهن سندن نه رڳو وارنٽ جاري ڪيا پر کين 2آڪٽوبر تي عدالت ۾ پيش ٿيڻ کان گڏ10،10لک جو ضمانتي مچڪلو پڻ جمع ڪرائڻ جو حڪم جاري ڪيو.۽ پوءِ 2آڪٽوبر تي ٿيڻ واري ٻڌڻي دوان مٿن ڪو به فرد جرم لاڳو نه ٿي سگهيو،۽ پوءِ 5 آڪٽوبر تي ميان نواز شريف پنهنجي گهر واري بيگم ڪلوثوم نواز جي خيرت وٺڻ لاءِ لنڊن روانو ٿي ويو،جڏهن ته ميان نواز شريف لنڊن کانپوءِ عمرو ادا ڪرڻ لاءِ سعودي عرب روانو ٿي ويو.جنهن کانپوءِ مريم نواز پنهنجي مڙس رٽارڊ ڪيپٽن صفدر سان گڏ لنڊن مان  اسلام آباد تي بينظيرانٽرنيشل ايئرپورٽ پهتو جتي پهرين ئي نيب ڪا آفيسر موجود هئا انهن مريم نواز جي مڙس ڪيپٽن صفدر ر جي گرفتار ڪري ورتو ۽ مريم نواز کي ڇڏي ڏنو.

9آڪٽوبر2017ع تي جيڪا ٻڌڻي ٿي انهي ٻڌڻي دوران احستاب عدالت پاران 50لک رپين جا الڳ الڳ مچڪلا جمع ڪرائڻ کانپوءِ سندس ضمانت منظور ڪري ورتي،عدالت سڳوري ميان نواز شريف جي پٽن حسن نواز ۽ حسين نواز جو ڪيس ٻين کان الڳ ڪري کين اشتهاري ڏوهاري قرار ڏئي ڇڏيو،جنهن کانپوءِ 19 آڪٽوبر تي ميان نواز شريف ۽ سندس ناٺي ڪيپٽن صفدر تي ايون فليڊ فليٽ جي حوالي سان داخل ريفرنس اندر فرد جرم لاڳو ڪري ڇڏيو،ياد رهي ته عدالت ان وقت ميان نواز شريف ۽ ڪيپٽن صفدر ر تي العزيزه اسٽيل ملز هل ميئل اسٽينبلشمينٽ جي حوالي سان الڳ الڳ ريفرنس داخل ڪيا ويا هئا،جڏهن ته انهن سمورن ڪيسن اندر ميان نواز شريف ۽ ٻين ملزن ڏوهه کان صاف صاف انڪار ڪري ڇڏيو هو،جڏهن ته انهي ريفرنس اندر ميان نواز شريف سان گڏ سندس پٽ حسن نواز ۽ حسين نواز به شامل هئا،ميان نواز شريف تي العزيزه اسٽيل ملز ۽ هل ملزاسٽيبلشمينٽ اندر فرد جرم لاڳو ڪرڻ کان پهرين 20آڪٽوبر اسلام آباد جي احستاب عدالت پاران نيب جي پاران ميان نواز شريف فليگ شپ انويسئمينٽ اندر به فرد فرد لاڳو ڪيو ويو هو.جنهن کانپوءِ عدالت سڳوري26آڪٽوبر تي ميان نواز شريف 3 ريفرنس مان ٻن ريفرنس اندر قابل ضمانت وارنٽ جاري ڪيا ويا،جنهن بعد ميان نواز شريف ۽ ڪيپٽن ر صفدر احتساب عدالت اندر پيش ٿيا ۽ نيب پاران داخل ڪيل ريفرنس جي مڪمل ڪرڻ جي اپيل ڪئي يعني ميان نواز شريف جو اهو موقف ڏٺو ته مون تي ٽي الڳ الڳ ريفرنس داخل ڪيا ويا آهن انهن کي هڪڙو ڪري پيش ڪيو وڃِي.

ميان نواز شريف 8نومبر2017ع اندر پنهنجي ڌي مريم نواز سميت عدالت ۾ پيش ٿيو جتي ميان نواز شريف کي عدالت جي ڪٽهڙي ۾ بيهاري ڪري پڇا ڳاڇا ڪئي وئي،15نومبر2017ع تي ميان نواز شريف جي ضمانتي درخواست قبول ڪئي وئي،۽ وري به کيس ٻيهر عدالت ۾ اچڻ جي تاريخ ڏئي ڇڏي،جڏهن ته 22نومبر تي ميان نواز شريف جڏهن عدالت ۾ پهتو ته هن التجا ڪئي ته سندس مٿان لڳل ريفرنس جي الڳ الڳ ڪرڻ بجاءِ هڪ ڪيو وڃي ليڪن عدالت سندس ڳالهه تي ڪو به فيصلو نه ڪيو ۽ وري کين5ڊسمبر تي عدالت اندر پيش ٿيڻ جو حڪم جاري ڪري ڇڏيو،جڏهن ته 6ڊسمبر تي ٿيڻ واري ٻڌڻي دوران احستاب عدالت گواهه ملڪ طيب جا مختلف بينئڪ اڪائونٽس جا تفصيل پڻ پيش ڪيا،۽ 7ڊسمبر2017 تي ٿيڻ واري ٻڌڻي دوران عائشه حامد  جي پاران داخل ڪرايل درخواست جي جواب ۾ نجي بئينيڪ جي ميجنر نورين شهزاد جي پاران پيش ڪيل رڪارڊ کي به ڪيس جو حصو بنائڻ جو فيصلو ڪيو،11ڊسمبر جي ٻڌڻي دوران احستاب عدالت پاران ايون فيلڊ اپارٽمينٽ ريفرسن ۾ وڌيڪ ٻن گواه کي طلب ڪري ورتو هو،19ڊسمبر2017ع تي انهن گواهن جي بيان قلمند ڪيا ويا ۽ ڪيس کي اڳين ٻڌڻي تائين ملتوي ڪيو،جڏهن ته 3جنوري 2018ع تي گهرايل گواهن جي بيانن کي پڻ قلمبند ڪيو ويو جنهن کانپوءِ احستاب عدالت ٻيا پنج گواهه پيش ڪرڻ جو حڪم ڏنو ۽ 9جنوري تي انهن پج گواهن جا بيان قلمند ڪيا ويا 16جنوري تي احستاب عدالت ٻن گواهن جا بيان رڪارڊ ڪرائڻ لاءِ وٺي وئي هئي،ان وقت گواهه آفاق احمد جو بيان قلمند نه ٿي سگهيو هو،جهن بعد وري 22جنوري 2018ع اندر سابق وزيراعظم ميان نواز شريف ۽ سندس ڌي مريم نواز ۽ ڪيپٽن صفدر را پيش ٿيا جنهن اندر سموري ملزن جي خلاف ضمني ريفرنس داخل ڪيو ويو نيب پاران انهي ريفرنس جو دائرو وڌاندي انهي اندر وڌيڪ ست گواهن کي شامل ڪرڻ جو حڪم ڏئي ڇڏيو جنهن بعد 23جنوري جي ٿيڻ واري ٻڌڻي ۾  ٻن گواهن جا بيان رڪارڊ ڪيا ويا.

هاڻ ميان نواز شريف ۽ سندس ڌي مريم نواز ۽ ڪيپٽن صفدر ر جو نالو ايگزيٽ ڪنٽرول لسٽ اي سي ال ۾ داخل ڪرڻ لاءِ درخواست داخل ڪئي وئي آهي انڪري سوال اهو آهي ته ڇا هاڻي ميان نواز لاٰ واقعي گيهرو تنگ ته نه پيو ڪيو وڃي.؟۽ اهو به سوال آهي ته اهڙي صورتحال ۾ ميان نواز شريف ملڪ ۾ رهندو يا ملڪ مان ٻاهر هليو ويندو ڇو ته هن ملڪ مان ٻاهر وڃڻ ڪا وڏي ڳالهه ناهي،ڇو ته جهڙي ريت پاڪستان جي خزاني جو وزيراسحاق ڊار بيماري جو بهانو ڪري ملڪ کان ٻاهر وڃي سگهي ٿو ته اتي ميان نواز شريف به سزا کان بچڻ لاءِ ٻاهر وڃي سگهي ٿو.