تازيون خبرون

ثقافت کاتي پاران ڪرايل موهن جو دڙو تي عالمي ڪانفرنس جو اکين ڏٺو احوال : عبدالجبار ميمڻ ڏوڪري

سنڌ جي عظيم تهذيب موهن جو دڙو تي سياحت ۽ ثقافت کاتي طرفان  ڪرايل سنڌ جي قديم ماڳ موهن جو دڙو تي  ٽي ڏينهن عالمي ڪانفرنس منقعد ڪئي وئي،  جنهن ۾  پرڏيهي ۽ ڏيهي سماجي اديبي اسڪالرن آرڪيالاجسٽن صحافين اديبن شاعرن سياسي ماڻهن ڀرپور نموني سان شرڪت ڪئي، ٽي ڏينهن هلندڙ ڪانفرنس موهن جو دڙو کي ڪنوار جيئان سينگاريو ويو، جڏهن ته  ميوزم ڀرسان عالمي سيمينار جي هڪ وڏي اسٽيج ٺاهي ويئي، جنهن ۾ ٽي ڏينهن لاڳيتو سيمينار هليو، جيڪو بعد ۾ پڄاڻي تي پهتو، عالمي ڪانفرنس ۾ هن تاريخي  ماڳ کي  بچائڻ لاءِ مختلف حصن جي کوٽائي ڪرائي ته موهن جو دڙو جي ماڻهن جي رهڻي ڪهڻي ڪهڙي هئي، ۽ انهن جو رنگ نسل ڪيئن هوندو هو، هيءَ ڪانفرنس ٽيون دفعو منقعد ڪئي وئي آهي، هن کان اڳ  وزير اعظم شهيد ذوالفقار علي ڀٽو عالمي ڪانفرنس ڪوٺائي هئي، ۽ هاڻي وري ٽين عالمي ڪانفرنس جو سڄو ڪريڊٽ سنڌ جي ثقافت کاتي جو وزير سيد سردار علي شاهه تي وڃي ٿو، جنهن تاريخي عالمي ڪانفرنس ڪرائي ڏيهي پرڏيهي اسڪالر اديب دانش ور گڏ ڪيا، سنڌجي وڏي وزير سيد مراد علي شاهه آرڪيالاجي شعبي جي ماهرن تي زور ڀريو آهي ته هو سنڌو تهذيب ۾ موجود ٻين قديمي آثارن ۽ ماڳن، جيڪي اڃان تائين دريافت نه ٿي سگهيون آهن، کي تلاش ڪرڻ لاءِ کوجنا ۽ کوٽائي جا جديد طريقا اختيار ڪن ۽ کين يقين ڏياريو آهي ته سنڌ حڪومت ان مقصد لاءِ هر ممڪن مالي وسيلا فراهم ڪندي ۽ ان حوالي سان ماهرن جي تجويزن ۽ سفارشن تي مڪمل طور عمل ڪيو ويندو. اڄ هتي موهن جودڙو تي ثقافت، سياحت ۽ آرڪيالاجي کاتي پاران موهن جودڙو بابت منعقد ڪيل عالمي ڪانفرنس جي افتتاحي تقريب کي خطاب ڪندي هن چيو ته شهيد ذوالفقار علي ڀٽو اڄ کان 40 سال اڳ موهن جودڙو بابت ماهرن جي عالمي ڪانفرنس ڪوٺرائي پهريون ڀيرو سموري عالمي برادري جو ڌيان موهن جودڙو جي ورثي ۽ ان جي تحفظ جي اهميت ڏانهن ڇڪرايو. سيد مراد علي شاهه عالمي اداري يونيسڪو پاران موهن جودڙو جي بچاءَ لاءِ ڪوششون ڪرڻ کي ساراهيندي اميد ڏيکاري ته يونيسڪو مستقبل ۾ به سنڌ حڪومت سان ان ڏس ۾ مڪمل سهڪار جاري رکندو. هن اميد ڏيکاري ته 3 ڏينهن واري هن عالمي ڪانفرنس ۾ شريڪ ٿيندڙ اسڪالر سنڌو تهذيب جي تاريخ ۽ تمدن جي رهيل ۽ تحقيق طلب پاسن بابت تحقيقي مقالا پيش ڪندا جن سان اسان جي قوم ۽ نئين نسل کي ڀرپور رهنمائي حاصل ٿي سگهندي. هن ثقافت، سياحت ۽ آرڪيالاجي کاتي کي هي عالمي ڪانفرنس ڪوٺائڻ تي مبارڪباد ڏني. ان کان اڳ يونيسڪو جي ڊائريڪٽر خطاب ڪندي چيو ته موهن جودڙو سموري دنيا لاءِ ورثي جي حيثيت رکي ٿو ان ڪري ان جو تحفظ به عالمي برادري جي ذميواري آهي.

موهن جودڙو کي هڪ وڏو خطرو ٻوڏ کان آهي جنهن کان بچائڻ لاءِ سنڌ حڪومت سان مڪمل سهڪار ڪيو ويندو. هن موهن جودڙو جي بچاءَ لاءِ سنڌ حڪومت طرفان ورتل اپائن جي ساراهه ڪندي يقين ظاهر ڪيو ته ان قسم جي جٽادار ڪوششن سان هن عالمي ورثي کي بچائڻ ۾ مدد ملي سگهندي. هن چيو ته هن شعبي ۾ وڌيڪ ماهر تيار ڪرڻ، انهن جي صلاحيت وڌائن ۽ جديد قسم جي ليباريٽري قائم ڪرڻ جي سخت ضرورت آهي جنهن لاءِ يونيسڪو پاران هر ممڪن سهڪار ڪيو ويندو.ڏوڪري آرڪيالاجي شعبي جي ماهر ڊاڪٽر ڪليم الله لاشاري حڪومت ۽ يونيسڪو جو ڌيان ان ڳالهه ڏانهن ڇڪرايو ته موهن جودڙو جي بچاءَ لاءِ يونيسڪو پاران شروع ڪيل مهم بند ڪئي وئي آهي جنهن کي ٻيهر سرگرمي سان سموري عالمي برادري ۾ شروع ڪيو وڃي. هن چيو ته سنڌو لکت جي ڀڃت هن شعبي جي ماهرن لاءِ اڄ به هڪ چئليج بڻيل آهي ان کانسواءِ موهن جودڙو دور جي قبرستان بابت کوجنا ڪرڻ جي پڻ ضرورت آهي ته جيئن ان حقيقت جو اندازو لڳائي سگهجي ته ان دور ۾ مئلن کي ڪٿي ۽ ڪيئن دفنايو ويندو هو. هن حڪومت تي زور ڀريو ته موهن جودڙو جي بچاءَ لاءِ نوان قانون ۽ پاليسيون تيار ڪرڻ واري معاملي جو پڻ جائزو ورتو وڃي ۽ موهن جودڙو بابت وڌيڪ ۽ تفصيلي تحقيق پڻ وقت جي اهم ضرورت آهي. سياحت ثقافت ۽ آرڪيالاجي جي صوبائي وزير سيد سردار علي شاهه پنهنجي آجياڻي واري تقرير ۾ ٻڌايو ته 18هين ترميم کانپوءِ صوبائي حڪومت پاران موهن جودڙو جي بچاءَ لاءِ ڪيتريون ئي رٿائون شروع ڪيون ويون آهن. ان موقعي تي وزير اعليٰ سنڌ سيد مراد علي شاهه موهن جودڙو جي بابت قائم ڪيل ويب سائيٽ جو باقاعدي افتتاح ڪيو.

موهن جودڙو جي تاريخي پسمنظر ۽ هن وقت تائين ان موضوع تي ٿيل کوجنا بابت هڪ دستاويزي فلم پڻ ڏيکاري وئي. تقريب ۾ سينيئر صوبائي وزير نثار احمد کهڙو، سيد ناصر علي شاهه، سهيل انور سيال، سينيٽر سسئي پليجو ۽ ٻين شرڪت ڪئ:- صوبائي وزير سياحت ۽ ثقافت سنڌ سيد سردار علي شاهه ڳالهائيندي چيو آهي ته موئن جودڙو (انڊس سولائيزيشن) کي پوري دنيا ۾ روشناس ڪرائڻ لاءِ عالمي ڪانفرنس ڪرائي آهي جنهن ۾ آرڪيالاجي جا ڏيهي ۽ پرڏيهي ماهر شرڪت ڪئي آهي اهڙي ڪانفرنس اڳ 1973ع ۾ ٿي چڪي آهي. جڏهن ته 44 سالن کانپوءِ اها ڪانفرنس ٻيهر ڪرائي ويئي آهي، دنيا ۾ 4 وڏيون تهذيبون آهن انهن منجهان موئن جودڙو به هڪ تهذيب آهي، هي ورثو صرف سنڌ جو ورثو نه آهي پر دنيا ۾ رهندڙ 7 ارب ماڻهن جو ورثو آهي. موئن جودڙو تي جن ماهرن پهريون تحقيق ڪئي آهي انهن کي گهرايو آهي جيڪي دنيا جي مختلف ملڪن کان آيا آهن . هن تهذيب متعلق ٽيڪنيڪل ماهرن جا 2 سيشن تجويزن جي روشني ۾ اسين موئن جودڙو کي بچائڻ لاءِ وڌيڪ ڪوششون ڪتب آڻينداسين. هن چيو ته 10 فيبروري 2017ع تي رات جو سمبارا هوٽل ۾ ميوزيڪل شو پڻ منعقد ڪيو ويندو. هن وڌيڪ چيو ته عمر ڪوٽ جي قلعي تي به ڪم ڪرايو ويو آهي جڏهن ته مڪلي قبرستان تي پڻ ڪم ڪرايوويو آهي. موئن جودڙو جي سائيٽس جو تعين ڪرڻ لاءِ ڪور ڊرلنگ جو ڪم مڪمل ڪيو ويو آهي. آثار قديمه 1947ع کان 2010ع تائين وفاق جي ڪنٽرول ۾ هو. هن وڌيڪ چيو ته موهن جو دڙو اسان جو ساهه آهي جنهن جي ڪري اسين وڌيڪ سڃاتا وڃون ٿا هن چيو ته موهن جو دڙو تي ڪنزرويشن ۽ ٻيون ڪم ڪرڻو آهي ته جئين مو هن جو دڙو کي جرڪائي سنواري سهگون،آرڪيالاجي ماهر ڊاڪٽر عبدالحفيظ جمالي  چيو ته  ٽي ڏينهن عالمي ڪانفرنس جا انشا ءَ الله بهتر نتيجا نڪرندا ته جئين مو هن جو دڙو جي بهتري لا۽ ڪجهه فيصلا ٿي سگهن ۽ مو هن جو دڙو اڃا وڌيڪ مّبوطي سان قائم ۽ دائم رهي ڇو ته موهن جو دڙو هڪ عظيم سائيڊ آهي جنهن جي ڪري سڄي دنيا ۾ مو هن جو دڙو سڃاتو وڃي ٿو هن چيو ته عالمي ڪانفرنس هڪ سٺو ۽ بهتر عمل آهي جنهن جا بهتر نتيجا نڪرندا،موهن جو دڙو عالمي سيمينار جي ٻئي مرحلي ۾ مقررين مارڪو ميڊيلا، ڪيمرون پيٽرڪ، ڊاڪٽر جوناٿن مارڪ، ڊاڪٽر عبدالحفيظ جمالي  ۽ ٻين  چيو ته  هن عالمي ڪانفرنس جي منقعد ڪرڻ تي حڪومت سنڌ ثقافت کاتي کي مبارڪ باد ڏيان ٿو،  جن  هيڙي عظيم تهذيب  موهن دڙو تي عالمي ڪانفرنس منقعد ڪري عظيم تهذيب کي سينگاريو  ۽ سنواري آهي،  هنن چيو ته عالمي ڪانفرنس  موهن  جو دڙو  جي لاءِ هڪ سٺو سئوڻ ثابت ٿيندي،  جنهن جا نتيجا سٺا نڪرندا، هنن چيو ته موهن جو سميٽ  سنڌ جي سڀني ماڳن جي  حڪومت پاران يونيسڪو  جي سهڪار سان سار سنڀال لهڻ هڪ بهتر قدم آهي،  جنهن جي جيتري  واکاڻ ڪجي گهٽ آهي،سنڏ حڪومت ۽ ثقافت کاتي پاران سنڌ جي قديم ماڳ موهن جو دڙو تي ٽي ڏينهن عالمي ڪانفرنس  جي موقعي تي حڪومت سنڌ ۽ ثقافت کاتي پاران موهن جو دڙو تي  مختلف هنڌن تي پينا فليڪس  گل، باغيچا، ڪتاب  هيڊي ڪراپس موهن جو دڙو مطعلق ٺهيل ٺڪر جي ٿانون ٺهيل مختلف موهن جو دڙو جي مورتون توڙي موهن جو دڙو جي سڄاڻپ جا چانهه جا ڪپ گلاس  جيڪي موهن جي دڙو  جو  مونو گرام سان سنواريل اسٽال پڻ  هنيا ويا، جنهن تي سوين تعداد ۾  ماڻهن جي رچ رهي، ۽ ماڻهن خريداري ڪندا رهيا، جڏهن ته مهمانن  ۽ صحافين جي لاءِ خاص پاسو جاري ڪيو ويو هيون، جڏهن ته  عالمي ڪانفرنس جي سلسلي ۾ حفاظتي انتظام سخت ڪيا ويا هئا، جنهن ۾ پوليس، رينجرس جا اهلڪار ڪنهن به اڻ وڻندڙ واقعي کي منهن ڏيڻ  لاءِ ايندڙ ويندڙ   مهمانن جي  چڪاس بعد  داخل ٿيڻ  جي اجازت  هئي، جڏهن ته  پاس گيٽ  پڻ هنيا ويا هئا،

ٻئي طرف  ڏوڪري انتظاميا جي اسسٽنٽ ڪمشنر سيد يار علي شاهه ، مختيارڪار  ڏوڪري، ڊي ايس پي ڏوڪري پنهنجي عملي سميت موهن جو دڙو عالمي سيمينار  جي انتظامن  جي نگهه باني  ڪندا رهيا،فاريسٽ کاتي لاڙڪاڻي پاران  عالمي ڪانفرنس جي موقعي  تي وڻ ڪاري مهم  جي سلسلي ۾  سنڌ جي وڏي وزير سيد مراد علي شاهه  موهن جي دڙو جي لان تي هڪ وڻ پوکڻ   جي مهم  آغاز پڻ ڪيو ويو،  ان موقعي تي صوبائي وزير سهيل انور سيال  نثار کهڙو، ايم پي اي   محمد  علي ڀٽو، ايم اين اي نظير احمد ٻگهيو ۽ ٻيا  ساڻنس گڏ هئا،  ثقافت کاتي جي سيڪريٽري غلام اڪبر لغاري چيو ته موهن جو دڙو جي بچاءَ لا۽ هي عالمي ڪانفرنس منعقد ڪرڻ مو هن جو دڙو جي وڌيڪ بچاءَ جا اپاءَ حا صل ڪرڻ آهي جيڪا انشا ءَ الله ڪامياب ٿي ويندي،موهن جو دڙوپ تي ٿيندڙ عالمي ڪانفرنس جي مو قعي تي مختلف ويهن ملڪن جا اسڪالر شريڪ ٿيا جنهن ۾ آمريڪا کان رچرڊ ميڊو جوزف، شول ڊرائين،ڊاڪٽر براڊ چيس، اٽلي جو ڊنيز فرينز ، جپان جو آئيو ڪونسا ڪوا، جرمني کان مائي ڪل جانسن ۽ ٻين ملڪن جا اسڪالر عالمي ڪانفرنس ۾ شريڪ ٿيا، عالمي ڪانفرنس موهن جو دڙو جي ٻئي ڏينهن ته  سنڌو تهذيب بابت وڌيڪ کوجنا ڪرڻ ۽ موهن جودڙو کي ايندڙ پيڙهين تائين محفوظ بڻائڻ لاءِ ثقافت ۽ آرڪيالاجي کاتي پاران منعقد ڪرايل ٽن ڏينهن واري عالمي ڪانفرنس جي ٻئي ڏينهن تي 15 کان وڌيڪ ڏيهي ۽ پرڏيهي ماهرن سنڌو تهذيب بابت هن وقت تائين ٿيل تحقيق ۽ ان جي رهيل پاسن بابت وڌيڪ کوجنا ڪرڻ جي ضرورت، تهذيب جي اوائلي دور ۾ شهرن جو وجود ۾ اچڻ، اوائلي دور جي لوڪن وچ ۾ سماجي ۽ معاشي ڳانڍانپن، سنڌو سڀيتا جي دور ۾ مهرون تيار ڪرڻ جي فن ۽ اهميت ۽ هٿ آيل ٺڪر جي شين کانسواءِ موهن جودڙو کي بچائڻ لاءِ ٿوري مدي واريون رٿائون تيار ڪرڻ جهڙن اهم موضوعن بابت پنهنجا تحقيقي مقالا پيش ڪيا، ڪانفرنس ۾ سنڌو لکت جي هٿ آيل نشانين بابت پڻ تحقيقي رپورٽ پيش ڪئي وئي، ٻئي ڏينهن واري ويهڪن ۾ اسپين مان آيل ڊاڪٽر ڪارلا لينسلوٽي، آمريڪي ماهرن ڊاڪٽر ريٽا پئٽريڪا رائيٽ ۽ ڊاڪٽر رچرڊ ميڊو، فرانسيسي ماهر ڊاڪٽر ارور ڊيڊر، جاپاني ماهرن ڊاڪٽر ايومو ڪوناسڪاوا ۽ ڊاڪٽر اتسوشي نوگوچي پنهنجا مقالا پڙهيا. جڏهن ته فرانسيسي ماهر ڊاڪٽر مس صوفيا ميري جي نه اچڻ سبب سندس لکيل مقالو پڻ پڙهي ٻڌايوويو. ماهرن راءِ ڏيکاري ته هن وقت هڙاپا جي قديم آثارن کي بچائڻ لاءِ ڪم هلندڙ آهي جنهن مان پڻ موهن جودڙو کي بچائڻ وارين ڪوششن ۾ مدد حاصل ڪري سگهجي ٿي. ماهرن موهن جودڙو جي تحفظ لاءِ عالمي ڪانفرنس ڪوٺائڻ بابت سنڌ حڪومت جي فيصلي کي وقتي ۽ انتهائي اهم قرار ڏيندي اميد ظاهر ڪئي ته ڪانفرنس پاران منظور ڪيل سفارشن ۽ تجويزن تي سختي سان عمل ڪيو ويندو،  اڳوڻي صوبائي وزير ۽ سينيٽر سسئي پليجو صبح واري ويهڪ جي صدارت ڪندي چيو ته 18هين آئيني ترميم کان اڳ ۾ وفاقي حڪومت سنڌ جي قديم آثارن جي بچاءَ ۽ بحالي لاءِ ڪي اثرائتا اپاءَ نه ورتا هئا. هن يقين ڏيکاريو ته صوبائي حڪومت کي اختيار ملڻ کانپوءِ هن ڏس ۾ انتهائي اهم اڳڀرائي ٿيندي هن چيو ته مان سنڌ گورنمينٽ کي خراج تحسين پيش ڪيان ٿي، جنهن هيءَ عالمي ڪانفرنس منعقد ڪئي هن چيو ته سنڌ جي تهذيب صوفين سان مالا مال آهي، سنڌ پيار ۽ امن جو پيغام آهي، هن ان موقعي تي عالمي ڪانفرنس ۾ آيل سڀني ملڪن جي ماهرن راس انڊيا، آمريڪا، جپان  ۽ ٻين ملڪن شڪرگذار آهيان جو هن  عالمي ڪانفرنس ۾ شرڪت ڪئي آهي.

……………..هلندڙ………..

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *