تازيون خبرون

Daily Archives: April 4, 2015

شهيد ڀٽو جو دور جاري آهي….!؛سيد قائم علي شاهه (وزيراعليٰ سنڌ)

شهيد ذوالفقار علي ڀٽي جو شمار انساني تاريخ جي انهن اڳواڻن ۾ ٿئي ٿو، جيڪي پنهنجي زندگي ۾ پنهنجي دور جي عوام جي رهنمائي ڪندا هئا ۽ بعد جي زماني ۾ به پنهنجي قبر مان اڳواڻيءَ جو فرض ادا ڪندا رهن ٿا.ان جو سبب اهو آهي ته اهڙن اڳواڻن جو ادراڪ تاريخ جي ڪنهن هڪ دور تائين محدود نه هوندو آهي ۽ انهن جي عمل جو دائروڪنهن هڪ زماني تائين محدود ناهي هوندو،شهيد ذوالفقار علي ڀٽو ان ادراڪ سان حياتي گذاري ۽ پنهنجي موت جي چونڊ ڪئي.هن شايد ان لاءِ آئين منصوري مطابق اهو اعلان ڪيو هو ته “.کيس هڪ آمر جي هٿان مرڻ قبول آهي، تاريخ جي هٿان مرڻ قبول ناهي.”

“موسم آيا تو نخلدار په مير

سري منصور هي ڪا بار آيا”

پاڪستان کي هڪ حقيقي خودمختيار، خوشحال ۽ پرامن رياست بنائڻ لاءِ شهيد ذوالفقار علي ڀٽو جيڪي خارجي ۽ داخلي محاذن تي پاليسيون ڏنيون، سندس شهادت جي 45 سالن کانپوءِ به اها ڳالهه شدت سان محسوس ڪئي پئي وڃي ته جڏهن به شهيد ڀٽو جي پاليسين تي عمل ڪيو ويو ته پاڪستان بحرانن مان نڪري آيو ۽ جڏهن به سندس پاليسين جي خلاف ورزي ڪئي ويئي ته پاڪستان خوفناڪ بحرانن جي ڪُن ۾ ڦاسي پيو. اڄ پاڪستان جي حالتن جو تجزيو ڪيو وڃي ته ٻن جملن ۾ انهن حالتن کي هيئن بيان ڪري سگهجي ٿو ته ذوالفقار علي ڀٽو جي عدالتي قتل سان پاڪستان جو بحران شروع ٿيو ۽ اهو بحران انهي صورت ۾ ختم ٿيندو، جڏهن هتي ڀٽو مخالف مائينڊ سيٽ جو انت ايندو.

صرف پاڪستان ئي نه پر پوري دنيا جون سامراج مخالف قوتون شهيد ڀٽو کي پنهنجو رهبر تصور ڪن ٿيون. شهيد ڀٽو دنيا جي مظلوم قومن ۽ ڏتڙيل طبقن جو محبوب ليڊر ان وقت پنهنجي پاڻ کي مڃرائي ورتو هو، جڏهن اڃا هن پنهنجي سياسي جماعت پاڪستان پيپلز پارٽي به قائم نه ڪئي هئي. هن پنهنجي جوانيءَ ۾ ئي پنهنجي نظرين مطابق دنيا جي سياست تي اثر انداز ٿيڻ جي حيثيت حاصل ڪري ورتي هئي.حيرت انگيز ڳالهه اها آهي ته هن فوجي آمر ايوب خان جي ڪابينا ۾ شامل ٿي پاڪستان جي نئين پرڏيهي پاليسيءَ جو بنياد رکيو ۽ پاڪستان جي اصل حڪمرانن جي مرضيءَ جي خلاف پاڪستان کي سامراجي ملڪن جي صف مان ڪڍڻ جي ڪوشش ڪئي. هن پاڪستان جي پرڏيهي وزير جي حيثيت سان آفريڪا ۽ ايشيا جي عوام کي سامراجي تسلط کان آزاد ڪرائڻ لاءِ هڪ عالمي اڳواڻ طور پنهنجو ڪردار ادا ڪيو ۽ دنيا هن جي ان ڪردار کي تسليم به ڪيو. هڪ مرحلي تي مصر جي صدر جمال عبدالناصر شهيد ڀٽو کي خط لکيو ته “ توهان ايشيا ۽ آفريڪا جي عوام جون قابل قدر خدمتون انجام ڏنيون آهن.  آئون انهن جو دل جي گهرائيءَ سان قدر ڪيان ٿو. توهان جي نظرين ۽ خيالن جو مداح آهيان، توهان منهنجي دعوت قبول فرمايو ۽ مصر ۾ اچو،اسان توهان جي ميزباني ڪرڻ ۾ فخر محسوس ڪنداسين.” ان خط جي جواب ۾ شهيد ڀٽو صدر ناصر کي خط لکيو ته “ منهنجي حڪومت منهنجي خلاف آهي، منهنجي ان طريقي سان ميزباني ڪرڻ سان ممڪن آهي ته حڪومت ڪو غلط تاثر وٺي.” ان تي مصري صدر جمال عبدالناصر هڪ ٻيو خط لکيو، جنهن ۾ چيو ته “ مون کي پرواهه ناهي، مان هڪ قومپرست رهبر لاءِ هر چئلينج جو مقابلو ڪري سگهان ٿو.” اهڙي طرح شهيد ڀٽو پنهنجي پرڏيهي دورن جي شروعات ڪئي ۽ دنيا جي حالتن تي پنهنجو تجزيو پيش ڪري آفريڪا ۽ ايشيا ۾ هلندڙ آزادي ۽ سامراج دشمن تحريڪن کي قوت بخشي. عالمي طاقتن کي به اهو احساس ٿي چڪو هو ته ڀٽو ايوب خان جي ڪابينا جو صرف هڪ وزير ناهي پر هڪ عظيم عالمي انقلابي اڳواڻ آهي. تنهن ڪري عالمي طاقتن جي دٻاءُ تي شهيد ڀٽو کي وزارت تان برطرف ڪيو ويو، ان برطرفيءَ تي زبردست عالمي رد عمل آيو،نالي واري برطانوي فلسفي ۽ تاريخدان برٽرينڊ رسل عالمي اڳواڻن کي شهيد ڀٽو جي برطرفي تي احتجاجي خط لکيا.

برما جي جنرل ني ون جي نالي خط ۾ برٽرينڊرسل لکيو ته “ مون کي نڪروما، صدر سوئيڪارنو ۽ ذوالفقار علي ڀٽي جهڙن ترقي پسند ۽ قومپرست اڳواڻن تي آمريڪي دٻاءُ تي سخت ڳڻتي آهي. رسل روزاني اخبار “اسپيڪٽيٽر” کي 15 آگسٽ 1966ع ۾ هڪ خط لکيو ته “ اولهه جي مفاد پرست سياست عوام جي امنگن سان سرشار اڳواڻن کي پنهنجي انتقام جو نشانو بڻائڻ چاهي ٿي، جيڪي آفريڪي ۽ ايشيائي استحڪام ۽ خودمختار پاليسين جا خالق آهن………… ذوالفقار علي ڀٽو پاڪستان جي خودمختيار پرڏيهي پاليسيءَ جو معمار آهي، کيس وزارت تان الڳ ڪيو ويو آهي، ڀٽو کي اهڙي نموني هٽائڻ ان ملڪ جي مستقبل لاءِ عظيم خطرو آهي.” اهڙي طرح هن ڪيترن ئي عالمي اڳواڻن کي شهيد ڀٽو جي عظيم ڪردار بابت آگاهه ڪيو ۽ چيو ته اهڙن عظيم ليڊرن کي سامراجي طاقتن جي قۡهر کان بچايو وڃي.

هڪ مرحلو اهڙو به آيو، جڏهن شهيد ذوالفقار علي ڀٽو اهو محسوس ڪيو ته عالمي طاقتون ۽ پاڪستان جا مقتدر حلقا سندس ارادن کان واقف ٿي چڪا آهن ۽ پاڪستان جهڙن ترقي پذير ملڪن جي آزاد پاليسين ٺاهڻ ۾ کين وڌيڪ ڪردار ادا ڪرڻ نه ڏيندا ته هن عوامي سياست جو رستو اختيار ڪيو ۽ پاڪستان پيپلز پارٽي جو بنياد رکيو. هي هڪ اهڙي سياسي جماعت هئي، جنهن پاڪستان جي عوام کي پنهنجي حقن جي جدوجهد جو هڪ منظم پليٽ فارم ڏنو ۽ کين متحرڪ ڪري سندن ناتو دنيا جي ٻين انقلابي، جمهوري ۽ آزاديءَ جي تحريڪن سان جوڙيو، شهيد ڀٽو نه صرف پاڪستان جي پرڏيهي پاليسيءَ جو معمار هو، پر هو پاڪ – چين ناتن جو باني به هو. انهن تعلقاتن سبب پاڪستان کي آزاد پاليسي ٺاهڻ ۾ مدد ملي.

شهيد ڀٽو پاڪستان سميت ٽين دنيا خاص طور تي افريشيائي (آفريڪا ۽ ايشيا) جي ملڪن، ترقي پذير ۽ غير وابسته تحريڪ سان جڙيل ملڪن جي خودمختيار قومي پرڏيهي پاليسين ٺاهڻ لاءِ صف بندي ڪئي ۽ ان لاءِ کين اندروني سلامتي، مضبوطي ۽ معاشي ترقيءَ جو روڊ ميپ به ڏنو ته جيئن ان تحريڪ ۾ هي ملڪ اندروني طور تي مضبوط ٿين ۽ سامراجي قوتن جو مقابلو ڪري سگهن. ان روڊ ميپ مطابق ذوالفقار علي ڀٽو اندروني محاذ تي پاڪستان جي ترقي، خوشحالي ۽ استحڪام لاءِ ڪوششون شروع ڪيون. شهيد ڀٽو کي انهن حالتن ۾ پاڪستان کي سنڀالڻ جو موقعو مليو، جڏهن عالمي طاقتون پنهنجي مفادن جي تڪميل لاءِ پاڪستان تي ڪارو وارُ ڪري چڪيون هيون ۽ پاڪستان کي ٻه ٽڪڙا ڪيو ويو هيو،شهيد ڀٽو پاڪستاني فوج کي نئين سر منظم ڪيو ۽ پاڪستان ۾ پهريون ڀيرو دفاعي صنعتون نه صرف قائم ڪيون پر کين مضبوط به ڪيو، شهيد ڀٽو پاڪستان کي جوهري طاقت بڻائڻ لاءِ اهڙا منصوبا شروع ڪيا، جن کي ڪوبه رول بيڪ نه ڪري سگهيو،اڄ پاڪستان شهيد ڀٽو جي ڪري دنيا جي ستين ۽ اسلامي دنيا جي پهرين جوهري طاقت آهي. شهيد ڀٽو پاڪستان کي هڪ صنعتي ملڪ بڻائڻ لاءِ به پنهنجو هڪ عظيم پروگرام جي شروعات ڪئي. پاڪستان اسٽيل مل سندس ان دور انديشيءَ جو هڪ وڏو مثال آهي، هن زرعي صنعت کي خاص طور تي واڌارو ڏنو، شهيد ڀٽوپاڪستان ۾ انفراسٽريڪچر جي تعمير لاءِ به وڏا وڏا منصوبا شروع ڪيا ۽ هڪ جديد پاڪستان جو بنياد رکيو. انهن رٿائن جي تفصيل هنن سٽن ۾ بيان ڪرڻ ممڪن ناهي.

شهيد ذوالفقار علي ڀٽو پاڪستان جي عوام کي هڪ قوم جي حيثيت سان سڃاڻپ ڏني ۽ سڀ کان پهرين قومي سڃاڻپ ڪارڊ متعارف ڪرايو، هن سياست ۾ ايمانداري، خدمت ۽ قربانيءَ جي عظيم روايتن کي به واڌارو ڏنو. شهيد ڀٽو استحصال جي هر صورت جي انت لاءِ انقلابي منشور ڏنا، هن سياست ۾ ڪرپشن ۽ ناجائز فائدا حاصل ڪرڻ جا سڀئي رستا بند ڪيا، شهيد ڀٽوعوام لاءِ روزگار جا موقعا پيدا ڪيا، شهيد ڀٽو پاڪستان کي هڪ وفاقي پارلياماني جمهوري آئين ڏنو ۽ وفاق جي خودمختياريءَ جي احساس ۽  محبت جي جذبن ۽ اطمينان کي مضبوط رشتن ۾ جوڙي ڇڏيو.

شهيد ڀٽي جو فلسفو هو ته ڪامل آزادي حاصل ڪرڻ لاءِ اندروني استحصالي نظام کي ختم ڪرڻ ضروري آهي، شهيد ڀٽو پاڪستان لاءِ جيڪو ڪجهه ڪيو ان کي ڏسندي ڪنهن جي اها ڳالهه درست ثابت ٿئي ٿي ته “ جيڪر ننڍين ۽ ترقيءَ پذير قومن جا معاملا صحيح طور تي طئي ڪيا وڃن ته اهي طاقت جو سرچشمو ثابت ٿي سگهن ٿيون ۽ اهڙي صورت ۾ وڏيون طاقتون نه ته کين پنهنجو غلام ٺاهي سگهن ٿيون ۽ نه ئي کين پنهنجي دائري جي اثر ۾ شامل ڪري سگهن ٿيون.” پاڪستان اهڙي مرحلي تي پهچي چڪو هيو، جڏهن اهو خود طاقت جو سرچشمو بڻجي رهيو هو ۽ وڏين طاقتن جي اثر مان به نڪري رهيو هيو.

اها ڳالهه وڏين طاقتن کي پسند نه آئي ۽ هنن شهيد ڀٽو کي پنهنجي ان غضب جو نشانو بڻايو جنهن جي باري ۾ برٽرينڊ رسل 1960ع جي ڏهاڪي ۾ خبردار ڪري چڪو هيو. 4 اپريل 1979ع تي هڪ عظيم سانحو نمودار ٿيو، جنهن مان پاڪستان اڄ تائين نڪري ناهي سگهيو، اڄ به هماليه رت جا ڳوڙها ڳاڙي رهيو آهي، هر 4 اپريل اسان کي اهو احساس ڏياري ٿو ته پاڪستان کي بحرانن مان ڪڍڻ لاءِ شهيد ڀٽو سان ٻيهر رجوع ڪيو وڃي ۽ سندس فڪر ۽ نظرين مان رهنمائي حاصل ڪئي وڃي. شهيد محترمه بينظير ڀٽو، شهيد ڀٽو جي سياسي ورثي کي اڳتي وڌائڻ لاءِ پنهنجي جان قربان ڪري ڇڏي ۽ اسان کي به پاڪستان جي حقيقي خودمختياري، خوشحالي ۽ امن لاءِ هر قسم جي قرباني ڏيڻ جو وچن ڪرڻ کپي.

 

”جيڪڏهن مونکي قتل ڪيو ويو…“: شرجيل انعام ميمڻ

پاڪستان پيپلز پارٽي جي باني چيئرمين شهيد ذوالفقار علي ڀٽو جو 37هون شهادت وارو ڏهاڙو اڄ اهڙين حالت ۾ ملهايو پيو وڃي، جنهن جي نشاندهي هن تمام گهڻو اڳ پنهنجي ڪتاب ”جيڪڏهن مونکي قتل ڪيو ويو…“ ۾ ڪئي هئي. اڄ پاڪستان سميت پوري اسلامي دنيا ۾ بدامني جي باهه ڀڙڪيل آهي. فقط اسلامي دنيا ئي نه پر آفريڪا، ايشيا ۽ لاطيني آمريڪا جا ڪيترائي ملڪ اندروني مسئلن ۽ زبردست معاشي بحرانن ۾ ڦاٿل آهن. اهي حالتون عالمي طاقتن جي سوچيل سمجهيل منصوبابندي جو نتيجو آهن. ان منصوبابندي تحت سڀ کان اڳ انهن ترقي پذير ملڪن ۾ عوامي امنگن سان هم آهنگ مقبول سياسي اڳواڻن کي هڪ هڪ ڪري نشانو بڻايو ويو، جيڪي پنهنجي ملڪ ۽ پنهنجي خطي جي استحڪام ۽ خودمختيار ترقي وارين پاليسين جا خالق هئا. انهن سياسي اڳواڻن عوام کي متحرڪ ڪري ۽ علائقائي اتحاد جوڙي پنهنجن ملڪن ۽ پنهنجن خطن خلاف ٿيندڙ سازشن ۽ ٻاهرين قوتن جي هٿان پنهنجن وسيلن جي لٽ مار جا رستا بند ڪري ڇڏيا هئا ۽ امن، خوشحالي ۽ حقيقي قومي خودمختياري جي راهه متعين ڪئي هئي. انهن اڳواڻن کي انتقام جو نشانو بنائڻ لاءِ نوان نوان حربا استعمال ڪيا ويا. هاڻ اسان کي ان باهه مان ڪڍڻ وارو ڪير به نه آهي. اسلامي دنيا سميت ٽئين دنيا جا ماڻهو هڪ ٻئي جي آمهون سامهون آهن ۽ هڪ ٻئي جو رت وهائي رهيا آهن ۽ انهن جي وسيلن تي غيرن جو قبضو ٿي ويو آهي. اڄ شهيد ذوالفقار علي ڀٽو جهڙي عظيم سياسي اڳواڻ جي کوٽ شدت سان محسوس ٿي رهي آهي. اهو نه صرف عالم اسلام جو عظيم اڳواڻ هو بلڪ ايشيائي ملڪن جي خودمختياري جي علم برداران هن ملڪن جي غريب عوام جو آواز هو.

شهيد ذوالفقار علي ڀٽو تمام گهڻو اڳ ئي اهو سمجهي ويو هو ته عالمي طاقتون ڪهڙي منصوبابندي ڪري رهيون آهن. جڏهن هو ايوب خان جي ڪابينا ۾ وزير جي حيثيت سان شامل هو ته هن ترڪ ڊيموڪريٽڪ پارٽي جي سربراهه ۽ اڳوڻي چونڊيل وزيراعظم عدنان ميندريز Adnan Menderes کي ترڪي جي فوجي حڪومت پاران ڏنل موت جي سزا خلاف زبردست عالمي مهم هلائي. شهيد ڀٽو پوري عالم اسلام کي اهو باور ڪرايو ته عدنان ميندريز کي ڦاهي ڏيڻ سان نه صرف ترڪي پر پوري اسلامي دنيا تي خطرناڪ سياسي اثر پوندا. هن پاڪستان جي فوجي حڪمران جنرل ايوب خان کي به ان ڳالهه تي راضي ڪيو ته پاڪستان جي حڪومت ترڪ حڪومت کي اپيل ڪري ته عدنان ميندريز کي ڦاهي نه ڏني وڃي، ايوب خان کيس سيپٽمبر 1960 ۾ ترڪي موڪليو ته جيئن حڪومت پاڪستان طرفان عدنان ميندريز کي موت جي سزا کان بچائڻ جي اپيل ڪري سگهجي. شهيد ذوالفقار علي ڀٽو موت جي ڪال ڪوٺڙي کان پنهنجي سڀ کان پياري ڌيءُ شهيد محترمه بينظير ڀٽو کي جيڪو خط لکيو، ان ۾ هن ان واقعي جو تفصيلي ذڪر ڪيو آهي. شهيد لکي ٿو ته ”مون ترڪي ۾ ترڪ فوجي حڪمران جنرل گرسل سان ڊگهي ملاقات ڪئي هئي. ترڪي جو پرڏيهي وزير سليم به موجود هو. جنرل گرسل مون کي چيو ته ترڪي جا مسئلا ميندريز جي موت جي سزا تي عمل سان حل ٿي ويندا. عجيب ڳالهه اها آهي ته هن اهو به چيو ته انا طوليه جي ڪجهه حصن ۾ موت جي سزا تي شديد ۽ پرتشدد ردعمل ٿيندو، پر وري ڪجهه مهينن ۾ هر شخص ميندريز کي ويساري ڇڏيندو. مون جنرل گرسل کي چيو ته ترڪي جي مسئلن جي شروعات ئي ميندريز جي ڦاهي سان ٿيندي. مون هن کي چيو ته ترڪي جو عوام ان ڦاهي کي ڪجهه مهينن ۾ نه وساريندو. ان جي ابتڙ هر ترڪي جو عوام ڪيترن ئي نسلن تائين ڦاهي جي گناهه جو احساس محسوس ڪندو رهندو. مون جنرل گرسل کي چيو ته ميندريز ته ڦاهي تي چڙهي لافاني ٿي ويندو ۽ ان سانحي جو گهرو داغ ترڪي جي چهري تي نمودار ٿي ويندو ۽ ان جي سياست ۾ هڪ گهري تفريق پيدا ٿي ويندي.“ شهيد ڀٽو جي زبردست ڪوششن جي باوجود به عدنان ميندريز تي ڦاهي کي چاڙهيو ويو. ان کان پوءِ اهو ئي ٿيو، جنهن جي نشاندهي شهيد ذوالفقار علي ڀٽو ڪئي هئي. ميندريز جي ڦاسي سان ئي ترڪي جي مسئلن جي شروعات ٿي. يورپ کنڊ ۾ هوندي به اتي جمهوريت ۽ سياسي استحڪام نه اچي سگهيو.

عدنان ميندريز 10 سال (1950 کان 1960ع) تائين ترڪي جو وزيراعظم رهيو. نوجوان ذوالفقار علي ڀٽو 1955 ۾ سياسي ڪردار ادا ڪرڻ لاءِ پنهنجن ڪوششن جي شروعات ڪئي ۽ صرف پنج سال جي عرصي ۾ يعني 1960 تائين هو عالمي برادري ۾ هڪ قدآور عالمي سياسي اڳواڻ طور پنهنجي پاڻ کي مڃرائي چڪو هو. هن دنيا جي ٻين سامراج مخالف اڳواڻن جمال عبدالناصر، سوئيڪارنو، جنرل نيون، پنڊت جواهرلعل نهرو، نڪروما، ٽيٽو، پيٽرس لوممبا، چي گويرا، هوچي منه ۽ انهن جهڙن ٻين قدآور سياسي اڳواڻن سان گڏجي غيروابسته تحريڪ ۽ ترقي پذير ملڪن جي ٻين تحريڪن کي اڳتي وڌائڻ ۾ موثر ڪردار ادا ڪيو ۽ عالمي سياسي منظر نامي تي انهن اڳواڻن ۾ سڀ کان وڌيڪ نمايان نظر اچڻ لڳو. عدنان ميندريز جي ڦاسي جي وقت ذوالفقار علي ڀٽو جو سياسي قد ڪاٺ ايترو وڏو هو جو هن ميندريز جي ڦاسي روڪرائڻ لاءِ ترڪي جي فوجي جنتا کي تمام گهڻي عالمي دٻاءُ ۾ آڻي ورتو، ڇو ته ڀٽو ڄاڻي پيو ته اها هڪ عالمي سازش آهي، جيڪا ٽئين دنيا جي قومپرست، انقلابي، سامراج مخالف ۽ جمهوري طور تي مقبول سياسي اڳواڻن کي پنهنجي لپيٽ ۾ آڻي وٺندي. اڄ اها عالمي سازش نمايان طور تي نظر اچي رهي آهي ۽ ان جو مقابلو ڪرڻ لاءِ شهيد ڀٽو يا ان جهڙو ڪوبه نه آهي.

شهيد ذوالفقار علي ڀٽو ايوب خان جي وزير جي حيثيت سان پاڪستان جي پرڏيهي ۽ معاشي پاليسين ۾ غيرمحسوس طور تي تبديلي ڪئي. هو پاڪستان جي قومي خودمختياري تي ٻڌل پرڏيهي پاليسي جو معمار آهي. هن پاڪستان کي عالمي سامراجي ڪيمپ کان ڪڍڻ ۽ ان کي ٽئين دنيا جي تحريڪن ۾ اڳواڻي طور ڪردار سونپڻ لاءِ تمام اهم قدم کنيا. هن ٿرڊ ورلڊ جي تصور کي اسلامڪ ورلڊ ۾ سموئي ڇڏيو. هن مختلف عالمي فورمز تي اسلامي ملڪن لاءِ آواز اٿاري ۽ کين هڪ پليٽ فارم تي جمع ڪيو. مولانا ڪوثر نيازي لکي ٿو ته”شهيد ذوالفقار علي ڀٽو اسلامي سربراهي ڪانفرنس منعقد ڪري اسلامي اخوت ۽ ڀائيچاري جي جذبن ۽ مسلم ملڪن ۾ گڏيل تعاون جي ضرورت جي احساس کي وڌيڪ فروغ ڏنو. ان جي خواهش هئي ته سمورا مسلمان ملڪ، جيڪي ماضي ۾ سامراجي استحصال جو شڪار رهيا آهن. پنهنجن پنهنجن الڳ طرز حڪومت، سماجي ۽ اقتصادي نظام ۽ جاگرافيائي ۽ تاريخ مجبورين جي باوجود وسيع بنيادن تي پنهنجي عالمي ۽ گڏيل پاليسين ۾ وڌ کان وڌ ممڪن حد تائين هم آهنگي پيدا ڪن. شهيد ڀٽو شعور طور تي دانشمندي سان گڏ انقلابي بنيادن تي مسلم ملڪن جي گڏيل تعاون جي خدوخال اڀارڻ ۾ قابل ذڪر ڪردار ادا ڪندو رهيو. هن ان راهه جي ڏکائين ۽ رڪاوٽن جو پورو احساس هو ۽ گڏ ئي کيس اهو مڪمل يقين هو ته هلندڙ صدي ۾ اسلام جو انقلابي ڪردار هڪ ڀيرو ٻيهر اڀري سامهون ايندو ۽ هن ڏکويل دنيا لاءِ اهو دين ڪامل انصاف، مساوات ۽ ڀائيچاري جو پيغام بڻجي پکڙبو.“ عالمي طاقتن کي شايد ڀٽو شهيد جو اهو ڪردار پسند نه آيو ۽ اڄ کان 36 سال اڳ کيس دنيا جي غريب عوام کان جسماني طور تي جدا ڪيو ويو. اڄ ايئن محسوس ٿئي ٿو ته شهيد ڀٽو خلاف ٿيندڙ عالمي سازش جو پاڪستان سميت پوري اسلامي دنيا نتيجو ڀوڳي رهي آهي.

يمن ۾ ٿيندڙ جنگ اسلامي ملڪن جي اندروني انتشار جي باهه تي فرقيوارانه رنگ ڏئي تيل هاريو ويو آهي. هاڻ اها ڳالهه وڌيڪ واضح ٿي وئي آهي ته شهيد ڀٽو جو عدالتي قتل ڇو ڪيو ويو. شهيد ڀٽو جو اهي ڳالهيون به سچ ثابت ٿي ويون آهن، جيڪي هن ”جيڪڏهن مون کي قتل ڪيو ويو…“ ۾ ڪيون هيون.

 

شهيد ڀٽو جو آواز اڄ به زنده آهي؛تحرير: شمشاد قريشي (صدر پيپلز ليبر بيورو ڪراچي ڊويزن)

بيشڪ زندگي کان اڳ موت تخليق ٿيو. موت ظاهري طور منتقلي جو نالو آهي، انسان حياتي کي مڪمل ڪرڻ لاءِ هڪ نئين ڪائنات طرف گامز ٿي وڃي ٿو ۽ ان کي حاصل ڪرڻ کانپوءِ انسان جو هڪ نئون سفر شروع ٿي ٿو. پر طبي موت جي برعڪس شهادت هڪ اهڙو تحفو آهي جيڪو ڪامياب انسانن کي هميشه جي لاءِ امر بنائي ڇڏي ٿو. اهڙي شهادت سان معاشري اندر انقلاب برپا ٿي ويندو آهي. شهادت بعد نئي مظلوم طبقي کي منزل ميسر ٿي ويندي آهي. اهڙا ماڻهو پوءِ دلين، دماغن ڌڙڪن اندر زنده رهندا آهن ۽ نسل در نسل انهن جو ذڪر جاري رهندو آهي. اڄ اهو ئي جذبو اسان کي ذوالفقارعلي ڀٽو جي تازي رت جي اندر نظر اچي ٿو. هو ڪلهه به زنده هو ۽ اڄ به زنده آهي. هو ڪلهه به ظالم ۽ جابر قوتن سان وڙهندو رهيو ۽ اڄ به قوم جي هر غيور فرزند جي دل ۽ وجود مين موجود آهي. جڏهن جڏهن وطن تي وار ڪري اسان کي للڪاريندا آهن ۽ ڦورو بهانا ڪري عوام جا حق غضب ڪرڻ چاهيندا آهن. احتساب ۽ عدالت بي نام ٿي وينديون آهن. طاقت جي ذريعي عوام کي چيڀاٽيو وڃي ٿو يا نفرتن جا داڳ ۽ لڪيرو ڪڍي قوم کي ورهائيو وڃي ٿو. ته پوءِ ڏسندڙ اکيون ۽ ٻڌندڙ ڪن سراپا احتجاج بڻجي چوندا آهن ته ڀٽو ڪلهه به زنده هو ۽ اڄ به زنده آهي ۽ ڀٽو سڀاڻي به زنده رهندو.

لاڙڪاڻي جي مٺن زيتونن جي سرسبز باغن جي وچ ۾ اک کوليندڙ ذوالفقار علي ڀٽو کي تعليم ۽ سياسي تربيت جو آغاز ڪجهه اهڙي طرح ٿي ته المرتضيٰ هائوس جي فضا ۾ ان کي ٻڌايو ويو ته ڊڄڻو صرف خدا جي ذات کان آهي باقي دنيا جي فرعونن ۽ نمرودن سان وڙهي عوام جا حق بازياب ڪرائڻا آهن. هن ننڍي عمر ۾ قائد اعظم سان خطن ذريعي، اعليٰ تعليم جي حاصلات سان گڏو گڏ دنيا جي معيشت ۽ سياست جي لاهن چاڙهن کي به معلوم ڪيو. اسلام ۽ اولهه مان ڄاڻ حاصل ڪئي. سوشلزم ۽ جمهوريت جا راز کوليا ۽ ننڍي عمر ۾ جڏهن ان سياسي بلوغت حاصل ڪئي تڏهن کان وٺي هن عملي طور تي عوام سان اڻٽٽ رشتو جوڙيو. شهيد ذوالفقار علي ڀٽو عوامي طبقن مزدورن، صحافين، وڪيلن، استادن، پروفيسرن، شاگردن، هنرمندن ۽ قلم ڌڻين جي تمام ويجهو رهيو. شهيد ذوالفقار علي ڀٽو پاڪستان جهڙي مضبوط طاقت کي اڃا به وڌيڪ مضبوط ڪيو ۽ پهريون ڀيرو سياست کي ايئرڪنڊيشن ايوانن مان ڪڍي عوام جي جهوپڙين تائين پهچايو. هن انساني حقن مرد، عورتن ۽ اقليتن جي مسئلن، تعليم، صحت ۽ زراعت جي ترقي تي خاص ڌيان ڏياريو. ملڪ کي ايٽمي طاقت بڻايو، جنگي قيدين کي ڀارت جي چنگل مان آزاد ڪرايو. وطن کي آئين جو تحفو ڏنو. اسلامي ملڪن جي عالمي ڪانفرنس منعقد ڪئي. ٻهراڙي جي آبادي کي مراعتن، تعليم، صحت ۽ روزگار جي ذريعي موقعا فراهم ڪيا. ايستائين جو هن ٿر جهڙي پوئتي پيل علائقي کي عام معلومات فراهم ڪرڻ لاءِ ضرورتمند شهرين ۾ ريڊيو ورهايا ته جيئن هو هر وقت قومي معاملن کان باخبر رهي سگهن.

پوءِ به جيڪڏهن پاڪستان اسٽيل مل، پورٽ قاسم اٿارٽي ۽ نين ڪيترن ئي قومي صنعتي، ترقياتي، تعليمي، طبي ۽ تحقيقي ادارن طرف ڌيان ڏنو وڃي ته اهو معلوم ٿيندو ته ايشيا جو هي ذهين ترين انسان ملڪ کي ڪنهن انقلابي ترقي طرف وٺي وڃي رهيو هو. جتي خوشحالي، امن ۽ احساس ذمه داري ظاهر ٿيندي هجي. نه صرف هن پاڪستان کي خوشحالي ڏني پر عالمي انساني برادري وچ ۾ اتحاد ۽ ڀائيچاري جي لاءِ هر ممڪن ڪوشش ڪئي. اسلامي ملڪن جي ٻڌي طرف توجه ڏني. فلسطين ۽ ڪشمير جي مسئلن کي باقاعده اجاگر ڪيو ۽ شهيد ذوالفقار علي ڀٽو کي سڄي دنيا ۾ زيادتي، بک، جهالت، ڪنهن فرق ۽ تنگ نظري نظر آئي ته هو رڙ ڪري اٿيو. ملڪ جي ايوانن اندر آواز بلند ڪيو. عالمي سطح جي هر محاذ تي جنگ وڙهي ۽ مظلوم عوام لاءِ ببر شينهن هو. هُو هيو ئي ذوالفقار…..! جهالت ۽ گمراهي جي وچ ۾ ٽپي پيو، هر جڳهه تي حب الوطني، روشن خيالي ۽ ترقي پسندي کي عام ڪيو. هن ڪيترن ئي ادارن کي قومي تحويل ۾ وٺي ڇڏيو. هن اصل ۾ ڪجهه گهرن جي حاڪميت کي ختم ڪري هڪ اهڙو خوشگوار ماحول پيدا ڪرڻ چاهيو جنهن ۾ رياست عوام جي سمورن حق جي حفاظت جي ضمانت ڏئي سگهي. ان لاءِ ايوانن کي عزت ۽ وقار کي مرڪز بڻائي ڇڏيو. ملڪي تاريخ جي نشيب و فراز ۾ عالمي طاقتن جي رسا ڪشي ڪنهن کي ڳجهي ناهي؟ ٻئي عالمي جنگ کانپوءِ بدترين خون خرابي جي شروعات افغانستان ۾ آمريڪي فوج جي آمد ۽ انهن ئي ڏينهن ۾ ايران اندر شهنشاهيت جي خاتمي کانپوءِ اسلامي انقلاب ڪاميابي ماڻي. ان کانپوءِ مرحلن جا توهان اکين ڏٺا شاهد آهيو. ٿورو ماضي طرف وڃو جڏهن شهيد ڀٽو ڊالر جي پوڄارين، مذهب پرستن، رجعت پسندن ۽ درهم ۽ ريال جي غلامن کي للڪاريو. اهل عرب کي تيل جي صحيح استعمال جي دعوت ڏني. انهي دوران مفادن جي جنگ ۾ هڪ وڏي طاغوتي طاقت کي (شيطان بزرگ) سڏيو ويو. شهيد ڀٽو هر ڀيري پنهنجي قوم کي خبردار ڪيو. عالمي طاقتن اهو فيصلو ڪري ڇڏيو هيو ته پاڪستان اندر ذوالفقار علي ڀٽو جيستائين زنده آهي تيستائين هو پنهنجي عالمي مفادن کي حاصل نه ٿا ڪري سگهن. ان ڪري انهن فوجي جنتا ذريعي جمهوريت کي ختم ڪيو ۽ تاريخ جي هڪ ذلت ڀري فيصلي ۾ ان کي ڦاهي تي لٽڪا ويو. 1979ع جي اها ٻُٽ، اها گرمي، اهو ٻوسٽ، اهو ڊڪٽيٽر اها طاقت اسان کي ياد آهي جنهن ملڪي معيشت کي پامال، منشيات ۽ نسل پرستي کي عام ڪيو. پاڪستان قومي معيشت جي 28 سالن جو زوال انهن بدترين واقعن تي ٻڌل هيو. عظيم آواز کي دٻائڻ جي ڪوشش ڪئي وئي، شهادت کانپوءِ سڄو ملڪ سراپا احتجاج بڻجي ويو. بعد ۾ عوامي ريلا 1983، 1986ع ۽ 2007 ۾ به ڏسڻ ۾ آيا، شروعات ذوالفقار علي ڀٽو جي شهادت سان ٿي.

شهيد ڀٽو کي ڪوڙي ڪيس ۾ ڦاهي تي لڙڪايو ويو. هي تاريخ جو بدترين عدالتي قتل هو. پر اڳتي هلي تاريخ هڪ ٻئي گواهي ڏني. جڏهن 1988ع ۾ فوجي جنتا جي سربراهه ۽ ايشيا جو ماڊل ڊڪٽيٽر پنهنجي انجام تي پهتو ۽ ائين ٿيو جو آسماني ڪتاب جو اهو فيصلو سچ ثابت ٿيو ته زمين جي خدائن جو انجام اهو ئي ٿيندو آهي. ان سانحي کانپوءِ شهيد جي ڌيءُ عوام جي ڀرپور حمايت حاصل ڪري 1988ع ۾ اقتدار ۾اچي وئي. پر ظالمن، قاتلن، وحشين، درندن ان کي به قبول نه ڪيو ۽ انهي سوچ 27 ڊسمبر 2007 تي هن کي به سر عام شهيد ڪيو ويو. انهي دوران مان شهيد ڀٽو جي ٻن پٽن کي به اسان کان الڳ ڪيو ويو. ظاهري طور تي عالمي ڦورن ۽ انهن جي مقامي زرخريد ايجنٽ ان خودفريبي ڪئي ته اهي هاڻي خاموشي سان پاڪستان جي وسيلن کي لٽيندا ۽ ڦريندا رهندا. پر هاڻي شهيد بنت شهيد جو شهزادو بلاو ڀٽو ظالمن سان اکيون اکين ۾ ملائي مقابلو ڪري رهيو آهي. هن پنهنجي امڙ جي قول کي سچو ثابت ڪري ڇڏيو، ته “جمهوريت ئي اصل بدلو آهي”.

شهادتن جي ان ڊگهي داستان جو مرڪز، محور اصل ۾ ذوالفقار علي ڀٽو آهي. جنهن جي جانثاري جي ڪري ادارن جو قيام عمل ۾ آڻي اهو چيو ته محب وطن عوام ۽ باشعور شهري ئي هن ملڪ کي هلائيندا ۽ سرمائيدارن ۽ جاگيردارن جا سازشي ڄار ڇڄي پوندا.

اڄ وطن کي ذوالفقار علي ڀٽو ۽ ان جي شخصيت، ۽ ان جي نظرين جي وڌيڪ ضرورت آهي، اڄ جيڪڏهن 60 هزار قيمتي جانين جي شهادت کانپوءِ عالمي دهشتگردن ۽ ان جي ايجنٽ جو خاتمو ڪيو پيو وڃي ۽ دهشتگردي خلاف هن جنگ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي اڳڀري رهي آهي. پر ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته هاڻي انهن مڪروهه چهرن کي بي نقاب ڪرڻ گهرجي جيڪي هن بدترين دهشتگردي جا ذميوار آهن. ڪاش! تاريخ 4 اپريل 1979ع تي رياستي دهشتگردي ۽ شامي ۽ ڪوفي حڪومت جي بدترين عمل جو نوٽيس ورتو وڃي ها ۽ قاتلن کي سرعام سزا ڏني وڃي ها ته شايد اسان جي قوم کي ايترو ناقابل تلافي نقصان نه پهچي ها. پشاور جا ٻارڙا شهيد نه ٿين ها. هزارين شهرين جا گهر نه اجڙن ها. امڙيون بيواهه نه ٿين ها. سرڪش حڪمران قاتلن تي پردو رکيو جنهن جي ڪري اسان کي وڌ کان وڌ قرباني ڏيڻي پئي، ۽ شهيد ڀٽو جو رت اڄ به ڪفن مان پڪاري رهيو آهي انصاف انصاف ۽ انصاف

شهيد ڀٽو هاڻي به زنده آهي. پر موجوده حڪومت صرف پنهنجن کي نوازڻ خاطر ملڪي صنعتن ۽ دفاعي نوعيت جي اهم قومي ادارن کي پامال ڪرڻ چاهي ٿي. هر روز هڪ نئون ڪوڙ ڳالهايو پيو وڃي. لڳي ٿو ته تاريخ جا هي ستم گرملڪ کي پٿر جي دور ۾ ڌڪڻ چاهن ٿا. خبر نه آهي ته انهن کي شهيد ڀٽو جي سمورن آثارن ۽ ايجادن مان ايتري نفرت ڇو آهي؟ ڇو ته اهي حڪمران ڪجهه ٺاهي ته نه ٿا سگهن پر ختم ڪرڻ جا عالمي رڪارڊ رکن ٿا. قومي صنعتي ادارن، دفاعي ادارا انتهائي حساس نوعيت جا آهن.، انهن کي ذاتي مفادن کان بالاتر ٿي ڪري بچائڻ ۽ وڌائڻ گهرجي. اڄ سڄي ملڪ جا مزدور پر عزم آهي ته هو پنهنجي جانين جو نذارنو ڏئي به شهيد ڀٽو جي نشانين، آثارن ۽ ايجادن کي بچائيندا. انهن کي اڄ به ان آئين سان محبت آهي جيڪو 1973ع ۾ آئين پاڪستان جي نالي سان قوم کي عظيم تحفي طور ڏنو ويو هو.

 

شهيد ذوالفقار علي ڀٽو جي شهادت ۽ تاريخي حقيقتون؛حميد ڀٽو

شهيد ذوالفقار علي ڀٽو جهڙي عالمي شخصيت کي اڄ کان 36 سال اڳ 4 اپريل 1979ع تي شهيد ڪيو ويوجيڪو 36 سال گذرڻ باوجود به عوام جي دلين ۾ زنده آهي ۽ ڏينهن قيامت تائين سندس نالو زندهه رهندو ۽ جيئي ڀٽو جو نعرو ننڍن توڙي وڏن جي زبان تي گونجندو رهندو، جنهن لاءِ اسلامي قدرن ۾ واضع ڄاڻايل آهي ته ”شهيدن کي مئل نه چئو، شهيد زنده هوندا  آهن“ شهيد ذوالفقار علي ڀٽوکي بيگناهه سازشي ٽولن عالمي سازشن تحت مختلف الزام مڙهيندي کيس نه رڳو گرفتار ڪرايو پر پاڻ کي مرد مومن قرار ڏيندڙ وقت جي يزيدي ٽولي سان لاڳاپيل مرن توڙي ڊڪٽيٽرن ان عوام دوست شخصيت کي ڦاسي جي ڦندي تي پهچائي اهو باور ڪرائڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي ته هاڻي آمريت کي ڀٽو ازم کان نجات حاصل ٿيندي…..پر اهڙي ڪوشش آمر جنرل ضياءُ الحق کي مسلسل يارنهن سالن جي اقتدار تائين کيس ڏنگيندي رهي ۽ يارنهن سالن بعد قدرت شهيد ذوالفقار علي ڀٽو جي شهادت ۾ رنڱيل هٿن، دماغ، جسم توڙي مادي واري صورت کي منطقي انجام تائين پهچائيندي جنرل ضياءَ الحق ۽ سندس ٽيم کي زميني مفاصلي کان تمام گهڻو مٿي هوا ۾ ئي انهن کي دردناڪ موت ڏئي سندس جسم کي راک ۽ هڏن جي ڍير ۾ تبديل ڪري ڇڏيو ۽  قدرت واري اهو واضع ڪري ڇڏيو ته عوام دوست شخصيتن جي شهادت تي روڄ راڙو ڪندڙآهون ست آسمان پار ڪري فطرت جي خالق الله تعاليٰ جه جي جڏهن بارگاهه ۾ پهچي ٿي ته ان جو ازالو ٿيڻ جي آثار ظاهر ٿين ٿا. اهڙي طرح سان شهيد ذو الفقار علي ڀٽو جي خاندان کي ختم ڪرڻ وارين آمريت پسند خواهشن جو انت شهيد ڀٽو جي خاندان سان لاڳاپيل چئن شهيدن سميت ڏکن ۽ سورن جو درمان کڻي فوت ٿيندڙ بيگم نصرت ڀٽو جي فوتگي بعد به آمريت کي ڀٽو ازم جهڙي پڙاڏو بڻجي گونجندڙ آواز کان 36 سالن بعد به ” جيئي ڀٽو“ جي عوام جي آواز کي دٻائي نه سگهيا آهن ويتر لاڳيتو 36 سالن دوران دنيا جي ڏتڙيل عوام لاءِ هڪ خوشبو بڻيل آهي ۽ خلق خدا سندس ڳيچ ڳائي آمريت جي ڪنن جا پردا ڦاڙي رهيا آهن. عوام کي شعور ۽ اعتماد ڏيڻ واري عظيم شخصيت ذوالفقار علي ڀٽو جي سحر انگيز شخصيت کان دنيا جو غريب ۽ ڏتڙيل عوام متاثر ٿي رهيو آهي، خوش گفتار، خوش پوش، سهڻي سوچ رکندڙ، ايشا جو چمڪندڙ ستارو، انقلابي، فلسفي، درد وندن جو درمان، غريبن ۽ مزدورن جو مسيحا، عوام کي زبان ڏيندڙ، پيسجندڙ ماڻهن جو اتساهه، اسلام جو شيدائي ۽ مجاهد، مظبوط ۽ خوشحال پاڪستان جو حامي، گڏيل آئين جو خالق، ماڻهن جي اکين جي پنبڻين ۾ سمايل سچ جو سرواڻ، ملڪ کي سگهارو بڻائندڙ ايٽم بم جي خالق شهيد ذوالفقار علي ڀٽو کي 4  اپريل 1979ڊسٽرڪٽ جيل راولپنڊي ۾ فطري طورتي ڦاهي ڏيڻ بجاءِ رات جو ٻي وڳي سخت تشدد ڪري ڦاسي جي سزا ڏني وئي، جڏهن ته ڦاهي جي سزا جي لاءِ فزيڪلي طور تي ٺيڪ هجڻ وارو سرٽيفڪيٽ ڊاڪٽر جاري ڪندو آهي، تنهن بعد ئي ڦاسي جي سزا تي عمل درآمد ٿيندو آهي، پر اهڙي قانون جي پوئواري ڪرڻ بجاءِ رات جي انڌيري ۾ رات جي رهزنن شهيد ذوالفقار علي ڀٽو کي ڦاهي ڏني وئي ۽ صبح جو ڏهين وڳي تائين ڳڙهي خدا بخش ۾ عظيم اڳواڻ جي تدفين فوجي نگراني هيٺ ڪئي وئي، اهڙي ڏکوئيندڙ واقعي تي سنڌ سميت سموري ملڪ ۽ دنيا جي ترقي يافته ملڪن ۽ اسلامي دنيا پاران روڄ ۽ راڙو ڪيو ويو ۽ اهڙي قتل کي سياسي قتل قرار ڏئي ملڪ جي تاريخ ۾ ڪاري باب جو اضافو ڪيو ويو.شهيد ذوالفقار علي ڀٽو جي ئي آشيرواد سان مقرر ٿيل چيف آف آرمي اسٽاف جنرل ضياءُ الحق ان وقت جي نو ستارن واري سياسي آکاڙي ۾ گڏ ٿيل مختلف سياسي کيڏاڙين ۽ آمريڪا جي سازش وسيلي ملڪ جي جمهوري نظام کي راتاهو هڻي مسلسلي يارنهن سالن تائين عوام مٿان ڊڪٽيٽر شپ وارو عذاب نازل ڪيو ۽ عوام کي فوجي سزائن جهڙوڪ ڪوڙا، ڦاهيون ۽ گوليون لڳنديون رهيون پر جيئي ڀٽو جا نعرا مسلسل يارنهن سالن تائين جنرل ضياءَ الحق جون ننڊوڻ ڦٽائيندا رهيا. اها به هڪ تاريخي حقيقت آهي ته سنڌ جي عوام جي دلين ۾ شهيد ڀٽو جي بي پناهه محبت کي برداشت نه ڪندي آمر جنرل ضياءُ الحق سنڌي ماڻهن کان ڀٽو همدري جي انتقام وٺڻ لاءِ مختلف منصوبن تي عمل ڪندي مستقبل ۾سنڌ  ڌرتي کي ٽامو بڻائڻ لاءِ مختلف منصوبا ترتيب ڏنا، جنهن ۾ ڪليشن ڪوف، هيروئن ڪلچر، ڌاڙيل ڪلچر ۽ ايم ڪيو ايم فيڪٽر جو رونما ڪري سنڌ کي اهڙي ڌٻڻ ۾ ڦاسائي ڇڏيو، جنهن مان اڄ تائين سنڌ واسي جان آجي نه ٿا ڪرائي سگهن. شهيد ذوالفقار علي ڀٽو جنهن کي ملڪ جي عوام سميت ايشا ۽ اسلامي بلاڪ جو اڄ به هيرو تسليم ڪيو ٿو وڃي، اهڙي عظيم شخصيت کي جنم ڏيندڙ ڌرتي سنڌ  آهي، جنهن پنهنجي ڪُکِ منجهان شهيد ذوالفقار علي ڀٽو، ان جي عظيم نياڻي شهيد بينظير ڀتو سميت هزارين شخصيتن کي جنم ڏئي ان جي خوشبو سان دنيا کي واسي ڇڏيو آهي. اهڙي عظيم شخصيت شهيد ذوالفقار علي ڀٽوجي خاندان لاءِ تاريخ اهو ٻڌائي ٿي ته ڀٽو خاندان اصل ۾ هندستان جي جيسلمير راجستان جو رهاڪو هو، جنهن مان هڪ شخص سهتو خان ڀٽو لڏ پلاڻ ڪري لاڙڪاڻي ضلعي جي نئون ديرو لڳ ڳڙهي خدابخش ڀٽو جي هاڻوڪي ڳوٺ ۾ اچي آباد ٿيو ۽ اتي نئون ڳوٺ جوڙايو، جنهن ڳوٺ ڳڙهي خدا بخش جي نالي سان مشهوري ماڻي ڇاڪاڻ ته سر شاهنوازخان ڀٽو جي ڏاڏي مرحوم وڏيري خدابخش ڀٽو جي نالي سان ئي ڳوٺ جي سڃاڻپ ٿيڻ لڳي. سر شاهنواز ڀٽو 1888ع ۾ غلام مرتضيٰ خان ڀٽو جي گهر ۾ جنم ورتو ۽ پنهنجي ڳوٺ ۾ ئي بنيادي تعليم حاصل ڪئي، ان بعد اعليٰ تعليم جي سلسلي ۾ سنڌ جي مشهور تعليمي درسگاه سنڌ مدرست الاسلام ۾ ۽ ان بعد وري سينٽ پيٽرڪ اسڪول ڪراچي مان اعليٰ تعليم جي ڊگري حاصل ڪئي ۽ ملڪ جي سياسي سرگرمين ۾ دلچسپي ورتي ۽ تقريبن 22 سالن جي عمر ۾ ضلعي لوڪل بورڊ لاڙڪاڻي جي ميمبرطور کيس چونڊيو ويو ۽ سنڌ پيپلز پارٽي جي اڳواڻ طور پنهنجون خدمتون سرانجام ڏنيون. جڏهن ته سر شاهنواز خان ڀٽو 1924ع دوران بمبئي پريزيڊنسي واري دور ۾وزير جي عهدي  تي رهندي عوام جي خدمت ڪئي سر شاهنواز خان ڀٽو پنهنجي زندگيءَ ۾ ٻه شاديون ڪيون پهرين گهرواري مان ٻه پٽ امداد علي خان ڀٽو۽ سڪندر علي خان پيدا ٿيا، جڏهن ته ٻي گهرواري مان ذوالفقار علي ڀٽو5 جنوري 1928ع ۾ پيدا ٿيو، سندس والده محترمه جو نالو خورشيده بيگم هو. شهيد ذوالفقار علي ڀٽوجي تعليمي ڪيريئر مطابق ڪيٿڊرل اسڪول بمبئي ۾سن 1937ع..کان 1947ع تائين، ان بعد يونيورسٽي آف سدرن ڪيليفورنيا آمريڪا مان 1947ع دوران تعليمي ڊگري حاصل ڪئي. ان بعد يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا جي برڪلي ڪيمپس ۾1949ع دوران پوليٽيڪل سائنس ( آنرز) ۾ گريجوئيشن حاصل ڪرڻ بعد 1950ع دوران ڪرائسٽ چرچ ڪاليج (آڪسفورڊ) برطانيه ۾ 1950ع دوران داخلا ورتي ۽ آڪسفورڊ يونيورسٽي برطانيه مان(آنرز گريجوئيشن )1952ع جي ڊگري حاصل ڪئي. جڏهن ته شهيد ذوالفقار علي ڀٽو تعليمي سرگرميون مڪمل ڪرڻ بعد ايشا کنڊ سان تعلق رکندڙپهرئين شاگرد جي حيثيت سان برڪلي اسٽوڊنٽ ڪائونسل ۾ 1954ع دوران شامل ٿيو۽  25 آڪٽوبر 1957ع دوران گڏيل قومن جي ڇهين ڪانفرنس کي خطاب ڪندي گڏيل قومن جي اجلاس ۾ پاڪستان جي وفد جي اڳواڻي ڪئي ۽ سمنڊ جي قانون ۽ ان جي آزادي جي عنوان تحت ليڪچرڏنو،ان کان سواءِ 1958ع ۾ شاگردي واري عرصي دوران گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي اجلاس ۾ هڪ يادگار تقريرڪئي اهو اهڙي تاريخي خطاب دوران شهيد ذوالفقار علي ڀٽوپنهنجي اصولن تي ڪاربند رهندي پنهنجي ملڪ، خطي ۽ اسلامي دنيا سان ٿيندڙناجائزين تي چٽو موقف اختيار ڪندي ڪاوڙ ۾ اجلاس دوران ڪاغذ ڦاڙيندي اهو چئي اٿيو هو ته ”اسان هزار سال جنگ وڙهنداسين“، جڏهن ته شاگردي واري دور ۾ پنهنجي ڌرتي سان بي حد پيار ڪندي شهيد ذوالفقار علي ڀٽوپنهنجي ذهانت تحت ننڍي کنڊ جي آزادي لاءِ هلندڙ تحريڪ دوران قائد اعظم محمد علي جناح رحه ڏانهن خط لکيو هيو، جنهن ۾ شهيد ذوالفقار علي ڀٽو پنهنجو موقف اختيار ڪندي لکيو هيو ته” جيئن ته مان هيئر اڃان اسڪولنگ ڪري رهيو آهيان ۽ پاڪستان ٺاهڻ ۾ مان ڪابه مدد ڪري نه ٿو سگهان پر ايندڙ وقت ۾ مان پنهنجي ملڪ لاء جان به قربان ڪندس“ شهيد ذوالفقار علي ڀٽو قائد اعظم کي لکيل پنهنجي اظهار کي عملي طور تي ثابت ڪري تاريخ جي ورقن ۾ امر بڻجي ويو. شهيد ذوالفقار علي ڀٽو پنهنجي خداداد لياقتن ۽ عوام دوستيءَ سبب ملڪ ۽ عوام جي جيڪا خدمت ڪئي اها ڪا لڪل ڪهاڻي ناهي. هن پنهنجي اقتدار کي عام ماڻهن جي بنيادي حقن کي حاصل ڪرڻ سميت ملڪ جي ڀلائي لاءِ ايڏو ته وڏو ڪم ڪيو جنهن سان ملڪ جي عوام جون اکيون کلي ويون ۽ اهو عوام  ڀٽو جي عوام دوستي جي پرک جي ڀيٽ ڪرڻ لڳو ۽ شهيد ذوالفقار علي ڀٽو جي آواز سان آواز ملائي کيس لبيڪ چوڻ لڳو. نتيجي طور قائد اعظم محمد علي جناح جي قائم ڪيل پاڪستان کي سازشن ڏانهن ڌڪيندڙ سازشي ٽولن کي اها ڳالهه نه وڻي، تنهن جو فائدو وٺندي آمريڪا پڻ ڀٽو خلاف انتقامي طور تي سازشون ڪرڻ شروع ڪيون، ڇاڪاڻ ته آمريڪا کي خوف ورائي ويو هيو ته شهيد ذوالفقار علي ڀٽو جهڙي طرح سان اسلامي بلاڪ جي ڳالهه ڪري رهيو آهي، تنهن سان آمريڪا جي تباهي يقينن مقدر ۾ لکيل هئي، اهو پڻ واضع ڪرڻ ضروري آهي ته شهيد ذوالفقار علي ڀٽو سعودي عرب سميت وچ اوڀر جي اسلامي ملڪن مان تيل جي مد ۾ حاصل ٿيندڙ آمدني کي آمريڪا جي بئنڪن ۾ رکڻ واري پاليسي جي خلاف ماحول تيار ڪري رهيو هيو ۽ شهيد ذوالفقار علي ڀٽو ان سلسلي ۾ عرب ملڪن جي سربراهن کي ان سلسلي ۾ تقريبن راضي به ڪري چڪو هيو. جنهن خلاف آمريڪا 1979ع دوران پاڪستان ۾ نو ستارن واري سياسي هلچل جو فائدو حاصل ڪندي،

آمر جنرل ضياءَ الحق معرفت نه رڳو جمهوري حڪومت جو تختو اونڌو ڪيو پر ايشا ۽ اسلامي بلاڪ جي عظيم اڳواڻ شهيد ذوالفقار علي ڀٽو کي شهيد ڪرايو پر امريت جي ساٿارين آڏو شهيد ذوالفقار علي ڀٽو جي فلسفي ۽ عوام جي حقن لاءِ سندس  خاندان جي فردن عظيم نياڻي بينظير ڀٽو، فرزندن مير شاهنواز ڀٽو، مير مرتضيٰ ڀٽو پڻ شهادت جو جام نوش ڪيو ۽ بيگم نصرت ڀٽوڏکن ڏوجهڙن سان مهاڏو اٽڪائيندي ان به ڀٽو فلسفي جي آبياري ڪندي پنهنجي جان جو نظرانو ڏئي

تاريخ ۾ ڀٽو خاندان امر بڻجي ويو، جڏهن ته شهيد ذوالفقار علي ڀٽو جي شهادت کان پوءِ سندس رت جا ويري سندس خاندان کي ختم ڪرڻ لاءِ ڏينهن رات سازشون سٽيندا رهيا، شهيد مير مرتضيٰ ڀٽو کي زهر جو پيالو پياري پنهنجي بابا شهيد ذوالفقار علي ڀٽو جي ڀاڪر ۾ ابدي ننڊ سمهاريو ويو ۽ ڀٽو خاندان جا ويري مختلف سازشن تحت پنهنجي ئي ڀيڻ بينظير ڀٽو جي حڪومت دوران سندس جگري ڀاءُ مير مرتضيٰ ڀٽو کي گولين جو کاڄ بڻائي شهيد ڪيو ويو، جنهن کي پڻ پنهنجي بابا جي ڀاڪر ۾ ڳڙهي خدابخش ڀٽو جي قبرستان ۾ سمهاريو ويو. ڀٽو خاندان جي رت جا ويري سندس نياڻي بينظير ڀٽو کي 27 ڊسمبر 2007ع دوران راولپنڊي ۾ شهيد ڪيوويو، جيڪا پڻ پنهنجي عظيم بابا جي ڀاڪر ۾ ڍير گلن هيٺان دفنائي وئي ۽ هڪ ئي خاندان جي چئني شهيدن جون قبرن جي مٽي اڃان سڪي ئي نه ٿي ته شهيد ذوالفقار علي ڀٽو جي وني خاندان جي اذيتناڪ شهادتن جو درد نه سهندي هن فاني دنيا کي الوداع ڪري پنهنجي چئني شهيدن سان گڏ قبرستان ڳڙهي خدابخش جي مقبري منجهان پنجن ئي قبرن ۾ آرامي شهيد ذوالفقار علي ڀٽو، شهيد بينظير ڀٽو، شهيد مرتضيٰ ڀٽو، شهيد شاهنواز ڀٽو ۽ شهيدن جي سرواڻ بيگم نصرت ڀٽوگڏجي پاڪستان جي عوام کان اهو سوال ڪري رهيا آهن ته جمهوريت جي بقا ۽ ملڪ جي ڏتڙيل عوام جي ڀلائي لاءِ ڪيل ڪوششن جي نتيجي ۾ کين ڪهڙي ڏوهه عيوض کين شهادت جو جام پياريو ويو، 36 سال اڳ کان ڀٽو خاندان خلاف کيڏي ويندڙ رت جي راند مختلف طريقن سان جاري آهي، جنهن ۾ ”جيئي ڀٽو“ جا نعرا هڻندڙ سوين آوازن کي دٻائي شهادت ڏني وئي آهي، پر اهو طئه آهي ته ” جيئي ڀٽو“ جو نعرو امرآهي ۽ امر ئي رهندو.